ابىلاي حاننىڭ قاسىندا جالاڭاش ەۋليە دەگەن كٶرٸپكەل باقسىسى بولعان ەكەن. «جالاڭاش ەۋليەسٸز جورىققا شىقسام جولىم بولمايدى» دەگەن ابىلاي كٶكجال باراق بابامىزدىڭ كەگٸنە قىرعىزدى شابامىن دەگەنٸندە جالاڭاش ەۋليە «مۇسىلمانعا قارسى بارمايمىن» دەپ, ابىلدايدان قاشىپ كەتٸپ, ەرتٸستٸڭ جاعاسىنداعى بٸر اعاشتىڭ تٷبٸنەن تابىلادى. سوندا ابىلاي حان وعان: «ولار مۇسىلمان بولسا, وندا, ٶزدەرٸ ٶلتٸرگەن باتىرلارىمىزدى نەگە قارا جەرگە تاپسىرماعان, تٸپتٸ بەتتەرٸن دە جاپپاي كەتكەن, ەگەر دە سەن ماعان ەرمەسەڭ, جولداستىق حاقىمدى كەشپەيمٸن!» دەپ ەرتٸپ العان دەسەدٸ. قىرعىزداردىڭ مەيٸتتٸ قورلايتىن جامان ىرىمدارى جٶنٸندە «ماناس» جىرىندا دا ايتىلادى. قىرعىزدار جاۋلارىن قورقىتقاندا: «اتا-باباڭنىڭ كٶرٸن قازىپ الىپ, سٷيەكتەرٸن دالاعا شاشىپ تاستايمىن» دەيدٸ. جوڭعارلاردان كەيٸن قازاقتاردىڭ اقىرعى سوعىسقان جاۋلارى قىرعىزدار ەدٸ.
سوندىقتان بولار, قىرعىزدارعا تٸستەرٸن باتىرعان كابانباي باتىردىڭ, كٶكجال باراقتىڭ جاتقان جەرلەرٸنٸڭ قۇپييا قالعاندارى. ولاردىڭ مازارلارى بەلگٸلٸ بولسا, قىرعىزدار ەلگە تىڭشى جٸبەرٸپ, مٸندەتتٸ تٷردە كٶرلەرٸن قازىپ, مەيٸتتەرٸن قورلار ەدٸ. قازىبەك بەك تاۋاسارۇلىنىڭ دا مولاسى تەگٸستەلٸپ تاستالعان ەكەن. ول كٸسٸنٸڭ جاتقان جەرٸن تەك تۋىستارى عانا بٸلگەن. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر ەجەلگٸ, ياعني شىڭعىس حاننىڭ ماعولدارىنىڭ (وقى قازاقتاردىڭ) دا دەستٷرٸندە مولانى قۇپييا قالتىرۋ بولعانىن ايتادى. شىڭعىس حاننىڭ مولاسىنىڭ قۇپييا قالۋىنىڭ باستى سەبەبٸ جوعارىدا ايتىلعان «جامان ىرىمدا» جاتىر.
قازٸرگٸ تاڭدا شىڭعىس حاننىڭ مولاسىن ٸزدەپ جٷرگەندەر از ەمەس. اقىرعى كەزدەردە «مولاسىن تاپتىق» دەۋشٸلەر كٶبەيٸپ كەتتٸ. وسىلاي دەپ ايتىپ جٷرگەندەردٸڭ كٶبٸسٸ كٶرٸپكەلدەر بولادى. «ايان الدىق» دەپ جار سالىپ, ساي-سالانى قازدىرىپ جاتقاندار دا بار. مٸنە, وسىنداي كٶرٸپكەل بٸزدٸڭ شىعىس قازاقستاننان دا شىقتى. بٸرنەشە گازەتتەردە, عالامتوردا اتى اتالعان بۇل كٶرٸپكەلدٸڭ اتى-جٶنٸ سەرٸك سامارقان بولادى. شىققان تەگٸ كەرەيدٸڭ جانتەكەيٸ, ناعاشىدان مەركٸت, «ەر جەنٸبەك» قوعامدىق قورىنىڭ قۇرىلتايشىسى سەرٸك ٸنٸمٸز مەنٸ الماتىدا تۇراتىن بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشى, تٸل قايراتكەرٸ شەكەربانۋ راحمەتوللاقىزى جەڭگەمٸز ارقىلى تاۋىپ العان ەدٸ. جەڭگەمٸزدٸڭ كٶرٸپكەلدەردٸڭ كٶمەگٸمەن, سونىڭ ٸشٸندە شاپىراشتىنىڭ قىزى باقىت جۇماتوۆانىڭ دا كٶمەگٸمەن كٶكجال باراق بابامىزدىڭ جاتقان جەرٸن تاپقانى بەلگٸلٸ. ال ەندٸ سەرٸكتٸڭ ماعان ايتقان ەڭگٸمەسٸ شىڭعىس حاننىڭ جاتقان جەرٸندە ەدٸ. سوندىقتان دا, مەنٸڭ شىڭعىس حان جٶنٸندە جازىپ جٷرگەنٸمدٸ ەستٸپ, جەڭگەمٸزدەن تەلەفونىمدى العان ەكەن. قىسقاسىن ايتقاندا, مەنٸڭ ارالاسۋىممەن سەرٸك وبلىس ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارىمەن كەزدەسٸپ, مەنٸڭ جازىپ بەرگەندەرٸمدٸ وقىتىپ, وسىنىڭ اقىرىندا شٸلٸكتٸ القابىندا ارحەولوگييالىق جۇمىستاردى جٷرگٸزٸپ جاتقان ارحەولوگتار ارنايى تاپسىرما الىپ, سەرٸكتٸڭ ايتقان جەرٸندە بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, ارحەولوگييالىق ساراپتامىنىڭ قورىتىندىسىن شىعاردى. «ەل-فارابي» اتىنداعى عىلىمي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ارحەولوگييا كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى ر.س. جۋماتاەۆتىڭ ساراپتاماسىندا: «پو پرەدۆاريتەلنومۋ زامەچانييۋ موگيلنيك وتنوسيتسيا ك ساكسكومۋ ۆرەمەني (پريمەرنو داتيرۋەتسيا 5-4 ۆۆ دو ناشەي ەرى). تاكيە پامياتنيكي ۆسترەچايۋتسيا نا التاە (مايەمەر, بەرەل, بەسوبا, ي در.), تارباگاتاە (اشىلى, بازرشالى) , ۆ جەتيسۋ (ەسيك, ويجايلاۋ ي در)» دەپ ايتىلعان.
ال ەندٸ, سەرٸك بولسا, بۇل تاستاردىڭ ٷيٸندٸسٸنٸڭ 13 عاسىردا پايدا بولعانىن ايتادى. كٶرٸپكەل رەتٸندە بۇل تاستاردىڭ قاي جەردەن ەكەلٸنگەندەرٸن كٶرٸپ تۇرعانىن دا ايتادى. بۇل جەردە بٸزدەر ۆانگا اپايدىڭ «مەن ٶتكەندٸ دە, بولاشاقتى دا كينو كٶرگەندەي كٶرەمٸن» دەگەنٸن ەسكە الالىق. كٶكجال باراقتىڭ مولاسىن تاپقان كٶرٸپكەل دە, اق كيٸزگە ورالعان بابامىزدىڭ مەيٸتٸن قويار جەرٸنە تٷيەگە ارتىپ ەكەلگەندەرٸن, تٸپتٸ قازان وشاقتىڭ قاي جەرگە قويىلعانىنا دەيٸن كٶرگەن ەدٸ.
سونىمەن, سەرٸك سامارقان شىڭعىس حاندى قوڭىرات ناعاشىلارى ساقتاردىڭ عۇرپىمەن قويعان دەيدٸ. زايسان قالاسى ماڭىنداعى ساندىقتاس اتالاتىن بۇل جەردە ٷش قورىم جاتىر. سەرٸكتٸڭ ايتۋىنشا بٸرەۋٸندە ۇلى حان, كەلەسٸدە سٷيٸكتٸ جىلقىسى, ٷشٸنشٸدە حاننىڭ سٷيٸكتٸ توقالى ەسۋي جاتىر ەكەن. وسىدان 120 شاقىرىم جەردە «پ» ەرپٸنە, ياعني, قوڭىراتتاردىڭ بوساعا تاڭباسىنا ۇقساس ٷيگەنتاستا شىڭعىس حاندى جەرلەگەندەردٸڭ قورىمى, ودان كەيٸنگٸ 80 شاقىرىم جەردە الدىڭعىلاردى ٶلتٸرگەندەردٸڭ قورىمى دەيمٸز. اڭىز بويىنشا اقىرعىلاردى ٶلتٸرگەندەر قاراقورىمعا جەتكەندەرٸندە ولاردى دا ٶلتٸرگەن ەكەن. كەيٸنگٸ ٶلتٸرگەندەر بۇلاردىڭ كٸمدەر ەكەندەرٸن, قايدان كەلگەندەرٸن بٸلمەگەن. شىڭعىس حاننىڭ جەرلەنگەن جەرٸن ٶگەدەي عانا بٸلگەن سوڭ, وسى حاننىڭ ارۋاعى سەرٸككە ايان بەرگەن دەيدٸ. سەرٸككە قاسيەت ناعاشى جۇرتى مەركٸتتەن كەلگەن ەكەن. ەڭ العاش ايان العاندا ول سول كەزدەگٸ وبلىس ەكٸمٸ بەردٸبەك ساپارباەۆقا جولىققان. ەكٸمشٸلٸكتەگٸلەر سەرٸكتٸڭ ايتقاندارىنا قۇلاق اسپاعاندارىمەن قويماي, ساپارباەۆتٸڭ ورىنباسارى, بەكبولات تٸلەۋحاننىڭ كٷيەۋ بالاسى جاقسىلىق ومار سەرٸك جٶنٸندە «شيزوفرەننيك» دەگەن لاقاپ تاراتىپ كەتٸپتٸ. سوندىقتان دا سەرٸكتٸڭ ولارعا دەگەن ٶكپەسٸ قارا قازانداي, ارتى قايىرلى بولسىن! جىندى بولاتىنداي ەشتەڭە جوق, سەرٸك شەجٸرەنٸ بٸر كٸسٸدەي بٸلەتٸن, كەرەي جەنٸبەك باتىردىڭ تاريحىن جاقسى بٸلەتٸن, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرٸن, ماقال-مەتەلدەرٸن جاقسى ۇستانعان, سٶزگە شەشەن ادام ەكەن. ەلگٸ جاقسىلىق وماردىڭ اقىلى سەرٸكتٸ تٷسٸنۋگە جەتپەگەن سوڭ, وسىلاي ايتقان بولسا كەرەك.
مٸنە, وسى سەرٸكپەن تانىسقاننان كەيٸن مەن ەندٸ ارحەولوگييالىق ٸزدەنٸستەرمەن دە اينالىسىپ كەتكەن ەدٸم. جاس كٷنٸمدە تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ رەتٸندە ارحەولوگييالىق ەكسپەديتسيياعا قاتىسقان مەنٸڭ «ساقتاردىڭ قورىمىن تاپسام» دەگەن پەندەشٸلٸك (التىن قازىنا تابۋ) ارمانىم الدىمنان شىقتى. بۇيىرتسا, مامىر ايىندا قورىمنىڭ باسىنا بارماقپىز. وبلىستىڭ مەدەنيەت باسقارماسىنىڭ ماماندارى الدىمەن سكانەرلٸك جۇمىستار جٷرگٸزەدٸ.
ەندٸ قىسقاشا عانا باقسى-بالگەرلەردٸڭ تابيعاتىنا توقتالا كەتەلٸك. كەزٸندە شوقانننىڭ «سلەدى شامانستۆا ۋ كيرگيزوۆ» دەگەن ەڭبەك جازىپ, باقسىلىقتى «پايعامبارلىق» دەپ اتاپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ. («ەتو پروروچەستۆو»). شوقان ٶز زامانىنىڭ ەڭ مىقتى باقسىسىنىڭ نايمانداردان شىققانىن, ۇلى باقسىلاردىڭ يەسٸنٸڭ «سارى قىز» بولاتىنىن ايتقان. باعانالى قويلىباي باقسىنىڭ نەدٸر شولاق پەن ەر شەيلەن دەگەن ەكٸ يەسٸنٸڭ بولعانىن, قويلىبايدىڭ الباستىنىڭ پاتشاسىمەن شايقاسقانىن ەرينە, جاس شوقان بٸرەۋدٸڭ اۋزىنان جازىپ العان. بۇل جەردەگٸ باقسىنىڭ قۇلاعىنا سىبىرلايتىنداردىڭ ارۋاقتار ەمەس, يەلەر ەكەندەرٸ ايتىلادى. ٶزٸمنٸڭ اعام, اتى ەلەمگە ەيگٸلٸ بازىلقان قاجى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ حالىق ەمشٸلەرٸ قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى بولعاندىعىنان مەن بٸر كەزدەردە وسى قاۋىمداستىقتىڭ زاڭگەرٸ رەتٸندە قىزمەت جاساپ, تالاي-تالاي باقسى-بالگەرلەردٸ كٶرٸپ, بازىلقان قاجىمەن بٸرگە قازاقستاندى ارالاپ ەم-دومدارعا قاتىسىپ جٷرٸپ, شوقان سيياقتى باقسىلىقتى مەن دە جەتە زەرتتەگەن ەدٸم. سوندىقتان دا, كەزٸ كەلگەندە «نايماننىڭ باقسى-بالگەرلەرٸ» اتتى ەڭبەك جازدىم. جەزقازعانداعى, ماڭعىستاۋداعى اتاعى شىققان كٶرٸپكەلدەردٸ كٶردٸم. بەكەت اتانىڭ ۇرپاعىن دا كٶرٸپ, دەم سالعىزعان ەدٸم. سارى ەۋليە سيياقتىلار قۇران وقىپ, حاتىم شىعارىپ بەرگەنگە عانا جاراپ جٷردٸ. سوندىقتان دا, سەرٸكتٸڭ قاسيەتٸنە كٶزٸم جەتكەندە مەن وعان قالجىڭ رەتٸندە: «تالاي ەكەسٸن ساباعانداردى كٶرگەن ەدٸم, بٸراق, دەل سەن سيياقتى ارباعا بايلاپ ساباعاندى بٸرٸنشٸ رەت كٶردٸم» دەگەن ەدٸم. قازٸر مەسكەۋدە تۇراتىن, بازىلقان قاجىنىڭ قاسىنداعى بٸر مىقتى ورىس كٶرٸپكەل ەيەل سيياقتى سەكەڭ دە, تەلەفون ارقىلى كٶرشٸ-قولاڭىڭدى تٷگەندەپ, اتتارىن اتاپ, تٷستەرٸن تٷستەپ وتىرادى ەكەن. باقسىلىقتا تەلەپاتييالىق قاسيەت بولادى. ياعني, ولار سٸز تۋرالى اقپاراتتى ٶزٸڭٸزدٸڭ ويىڭىزدان وسى قاسيەتٸ ارقىلى اۋلاپ الادى دا, تاڭ قالدىرىپ اقشاڭىزدى سىپىرىپ الادى. بۇل دەگەنٸڭ ناعىز سيقىر, ياعني شارلاتاندىق. ال ەندٸ, سٸزدٸڭ ٶزٸڭٸز بٸلمەيتٸن, ٶزٸڭٸزگە قاتىستى اقپاراتتى ايتقان باقسىنىڭ قاسيەتٸندە كٷمەن بولماۋ كەرەك. مەسەلەن, سٸز ٶزٸڭٸزدٸڭ ەسٸڭٸزدٸ كٸرمەگەن كەزدەن اسىراندى بالا ەكەنٸڭٸزدٸ بٸلمەسەڭٸز دە, سەرٸك سيياقتى كٶرٸپكەلدەر بٸلٸپ قويادى. بۇلار اقپاراتتى عارىشتان (كٶك تەڭٸرٸنەن) الادى. مەسەلەن, تامعالىداعى تاستاردا ارييلەردٸڭ زامانىندا سالىنعان سۋرەتتەردٸڭ ماعىناسىن ايتا العان كٶرٸپكەل, كوسموەنەرگەتيكا پروگرەسسورى بيبٸ ساندۋعاش مەنٸڭ ارعى اتامنىڭ بٷركٸتشٸ بولعانىن ايتقان ەدٸ. بۇنداي اقپارات مەنٸڭ ويىمدا بولعان ەمەس. تەك ەكٸ جىلدان كەيٸن عانا مەن دٷسٸپ اتامنىڭ ٷلكەن سوپى, قالپە بولعانىن شەجٸرەشٸلەردەن بٸلدٸم. قالپە دەگەنٸمزٸدٸڭ يتبەگٸ, قۇسبەگٸ, ساياتشى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. سەرٸك تە وسى سيياقتى, ادامنىڭ ويىندا جوق اقيقات اقپاراتتى ايتا الادى.
بىلتىرعى جىلى شىعىس قازاقستاندا جاۋىن-شەشٸن كٶپ بولىپ, ەگٸن مەن شٶپتٸ شٸرٸتٸپ, ەرتٸستٸ ارناسىنان اسىردى. قىتايلار توپان سۋدان قورقىپ بٶگەۋدٸ اشىپ جٸبەردٸ. سەرٸك بولسا بٸر جىل بۇرىن وسى «كٸشٸ توپان سۋ» جٶنٸندە ايان الىپ, جاڭبىردى ارال تەڭٸزٸنە تارتۋ ماقساتىمەن ارال اۋدانىنىڭ ەكٸمٸنە تاساتتىق جاساتۋعا بارعان ەكەن. سەرٸكتٸ جىندىعا ساناعان ەلگٸ ەكٸم پوەزعا بيلەت الىپ بەرۋگە جاراماي, ونى «قويان» رەتٸندە بٸر ۆاگونگا وتىرعىزىپ الماتىعا شىعارىپ سالىپتى. بۇلتتاردى تارتۋ قاسيەتٸ بار باقسىلار جٶنٸندە بٸزدەر تاريحتان بٸلەمٸز. مەسەلەن, نايماننىڭ كٷشلٸك باقسىسى وسىنداي جاساي العان. قويلىباي مەن اقنايماندىق قازى قۇمار باقسىلار وسىنداي قاسيتەتتەرٸنٸڭ كٷشٸمەن قوبىزدارىن توبىلعىنىڭ تٷبٸندە بايلاۋلى تۇرعان جەرٸنەن تارتا العان. بۇل قاسيەت عىلىمدا تەلەكينەز دەپ اتالادى. ٶزەندٸ قاق ايىرعان الباننىڭ جيەنٸ رايمىبەك باتىردىڭ, تەرٸس اعىزعان سىبان-نايمان بايانباي ەۋليەنٸڭ, بٸرەۋلەردٸڭ الدىنداعى داستارقاندى ٶزەننٸڭ ارعى جاعىنان تارتىپ العان ارعىن تٷلكٸباي ەۋليەلەردٸڭ بەرٸنٸڭ كٷشٸ وسى تەلەكينەزدٸك قاسيەتتەرٸنەن بولعان. ەلگٸ ەكٸمسىماق بٸر تايدى سويدىرتىپ, حالىقتى جيناپ تاساتتىق جاساتقاندا, سەرٸك بۇلتتاردى تارتقاندا بەلكٸم, ارال تٸرٸلٸپ كەتەر مە ەدٸ?
سەرٸك كالاچيدەگٸ ۇيىقتاپ قالعانداردىڭ سەبەبٸن دۇعادان كٶرەدٸ. سوندىقتان ول جەرگٸلٸكتٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارىنا بارىپ: «مەنٸ كالاچيگا اپارىڭدار, ول جاقتا بٸر ماۋباستى وياتقانىمدا مەنٸڭ ايتقانىما سەنەتٸن بولاسىڭدار!» دەپ قانشاما ايتسا دا ەلگٸلەر سەنبەگەن ەكەن. سەرٸكتٸڭ ايتۋىنشا كالاچي تۇرعىندارىنا دۇعا جٸبەرگەن ورىس ەيەلٸ, ٷكٸمەتتٸ ٷركٸتۋ ٷشٸن وسىنى جاساعان ەكەن. كازٸر رەسەيگە قاشىپ كەتكەن دەيدٸ. ٶزٸنٸڭ ايتقانىندا, سەرٸكتٸڭ بويىندا قىدىر اتا جٷرەدٸ ەكەن. مەن سەرٸككە قىدىر اتامىزدىڭ كٶك تەڭٸرلٸك پايعامبار بولعانىن ايتىپ بەردٸم. كەيبٸر شەجٸرە نۇسقالارى كٷللٸ قازاقتى قىدىر پايعامباردان تاراتادى. مەنٸڭشە, سەرٸكتٸڭ بويىندا كٶك تەڭٸرٸنٸڭ پايعامبارى جٷرگەن سوڭ, وعان وسىنداي ايان بەرٸلگەن. ٶيتكەنٸ, بٸز بٸلەتٸنٸمٸزدەي شىڭعىس حان تەك قانا كٶك تەڭٸرٸنە سىيىنعان. جەنە دە, ابىز رۋ ادايدىڭ تٶلٸ بولعان شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ دە كٶك تەڭٸرٸمەن بايلانىسى بولعان. سەرٸك بولسا, شىڭعىس حاندى جاپوندىقتاردىڭ لاقابىنا ساي مەركٸتكە ساناپ, اياندى مەركٸتتٸڭ جيەنٸ رەتٸندە العانىن ايتادى.
ال ەندٸ, سەرٸكتٸڭ ٶزٸنٸڭ اتا تەگٸنە كەلەتٸن بولساق, كەيبٸر شەجٸرەشٸلەر اباق-كەرەيدەگٸ جانتەكەي اتانى جوشىنىڭ ۇلىنا جاتقىزادى. (حالەل اتا). انىعىندا, جانتەكەيلەر (شاندەكە) كٶكجال باراقتىڭ رۋى ٶتەيلەرمەن بٸرگە ٶزبەك حاندىعى كەزٸندەگٸ نايمانداردىڭ قۇرامىندا بولعان. بۇلاردىڭ (جانتەكەيلەردٸڭ) ارعى تٷبٸ اسىل تەكتٸ قاڭلى-قيياتتار. نەگٸزٸندە, ورتا جٷزدەگٸ ارعىن, نايمان, ۋاق, كەرەيدٸڭ تٷبٸ بٸر – سارى قاڭلى. سوندىقتان دا شەجٸرەدە سارىماننان (سارى+مان – سارى ادام) اقجول, اقسوپى, ەكٸنشٸ بەيبٸشەدەن قويانباي, اقجولدان ارعىن, اقسوپىدان نايمان, قويانبايدان ۋاق, كەرەي» دەپ ايتىلادى. بۇل جەردەگٸ قويانبايىمىز حاسەن قوجا-احمەت ايتقان قويان-حۋيان-قييان, ياعني, قاڭلى-قيياتتاردىڭ «ەرگەنە قوڭعا كەتتٸ» دەگەن ميفولوگييالىق باباسى. الاي دا, ۋاقتار مەن كەرەيلەر ەكٸنشٸ بەيبٸشەدەن تۋعاندىقتارىنان ينال, ياعني, كاي ەۋلەتٸنٸڭ تاق مۇراگەرلەرٸ بولا الماعان. سوندىقتان دا, شىڭعىس حاننىڭ دەۋٸرٸنەن بۇرىن قۇرىلعان كەرەي حاندىعىنىڭ دەرەجەسٸ, اتاق-ابىرويى ورتا ازييادا, نەمەسە قاڭلى-قىپشاق ەلەمٸندە ٶكٸرەش-ينالدار, ياعني, ناعىز تاق مۇراگەرلەرٸ قۇرعان نايمان حاندىعىنداي بولا الماعان. كەرەيلەردٸڭ اقىرعى حانىنىڭ باسىن نايماندار شىڭعىس حاندى جاقتاعانى ٷشٸن كەسٸپ الىپ, التىن-كٷمٸسپەن قاپتاپ تاقتىڭ ارقاسىنا ٸلٸپ قويىپ: «تاقتاعى سەنٸڭ ورىنىڭ دا, قاڭلى-قيياتقا شاتاعى جوق شىڭعىس حاننىڭ ورىنى دا وسىلاي عانا بولماق» دەگەن سىڭاي تانىتىپ وتىرعان. اباق-كەرەيدٸڭ تٷبٸن شاپىراشتى دەيتٸندەر دە بار. ال ەندٸ, شاپىراشتىنىڭ دا تٷبٸ قاڭلى-قييات, ناعاشىدان قوڭىرات بولادى. سوندىقتان دا قاراكەرەسەك-قيياتتان شىققان كازىبەك بي, ٷيسٸندەرگە جازىلىپ كەتكەن شاپىراشتىنى: «شاپىراشتى مەنٸڭ اداسىم» دەگەن ەكەن. شاپىراشتىنىڭ دا, اباق-كەرەيدٸڭ دە تٷبٸ, ارعى تەگٸ ازىق-سارمات (يازيگ) سارى ٷيسٸندەرگە «ٷش قايناسا دا سورپاسى قوسىلمايدى». ەندٸ ساقتاردىڭ جەرلەۋ دەستٷرٸ جٶنٸندە سٶز قوزعالىق.
قازٸرگٸ ماڭعولدار جٶنٸندە سەرٸك سامارقاننىڭ ٶزٸ: «شىڭعىس حاننىڭ قازٸرگٸ ماڭعولداردان تۋۋى مٷمكٸن ەمەس, شىڭعىس حانداي تۇلعا بۇلاردىڭ گەندٸك قورىندا (گەنوفوند ناتسيي) جوق!» دەيدٸ. راسىندا دا, قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ تٷپ اتالارى شۋن ۆەي, ياعني, اشىنا-قىتاي (شۋن-ۋشىن-سينا). ال ەندٸ, سينا-قىتايلار ەشقاشان دا جاۋىنگەر حالىق بولعان ەمەس, سوندىقتان دا شىڭعىس حانداي جاۋىنگەردٸڭ بۇلاردان تۋۋى مٷمكٸن ەمەس.
ادايلاردىڭ اريي-ساقتاردىڭ ۇرپاقتارى ەكەندەرٸ بەلگٸلٸ. نەگٸزٸندە كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر ساقتاردىڭ مەدەنيەتٸن ارييلٸك دەپ سانالاتىن اندرونوۆ مەدەنيەتٸنە جاتقىزادى. شىڭعىس حان ادايدىڭ تٶلٸ بولعاندا, ەرينە, سول زاماننىڭ قازاقتارىنىڭ جەرلەۋ دەستٷرٸ بويىنشا قويىلعان. قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ بابالارى جەرلەۋ دەستٷرٸن ۇستانباعان, ٶيتكەنٸ, سول زاماندا دا, قازٸرگٸ تاڭدا دا ولاردىڭ دٸنٸ كٶك تەڭٸرلٸك دٸنگە بٶتەن ەدٸ. ساقتاردىڭ مەيٸتتٸ جەرلەۋ رەسٸمٸ اسا ەر قيلى دا, كٷردەلٸ بولعان. ولار ٶلگەندەرٸن كيٸمٸمەن جەرلەيتٸن بولعان. مارقۇمنىڭ قارۋ-جاراعى, ىدىس-اياعى, تۇتىنعان زاتتارى, مٸنگەن اتى ەر-تۇرمانىمەن بٸرگە جەرلەنگەن بولعان. بەيٸتتٸڭ باسىنا وبا تاس ٷيٸلٸپ, بەيٸتتٸڭ ٷي ورنىنداي اۋماعى تاسپەن قورشالعان. كٶبٸندە جەر استى ٷي رەتٸندە كٶر قازىلىپ, بٶرەنەلەرمەن قابىرعالارى قاپتالعان بولعان. ساقتار بابالارىنىڭ جاتقان بەيٸتتەرٸنە اينالىپ كەلٸپ وتىرعان. سول كەزدە قۇربان شالاتىن بولعان. ولار بابالارىنىڭ بەيٸتٸ تۇرعان جەرلەر ٷشٸن جان ايانباي جاۋلارىمەن سوعىسقان. ساقتاردىڭ اتا بەيٸتٸنە دەگەن ٸلتيپەتٸ ٶتە جوعارعى دەڭگەيدە بولعان.
مەيٸتتٸ ساركوفاگقا, ياعني, استاۋ تابىتقا سالاتىن بولعان. استاۋ تابىتتى ەمەن اعاشى سيياقتى جۋان اعاشتاردان ويىپ جاسايتىندارى دا كەزدەسەدٸ. تاڭعۇت جورىعىندا قايتىس بولعان شىڭعىس حاندى وسىنداي استاۋ تابىتقا سالىپ, تابىتتى تولتىرا بال قۇيىپ تاستاعان دەسەدٸ. وسى كٷيٸندە مەيٸت جەرلەيتٸن جەرٸنە ەكەلٸنگەن. سەرٸك ايتقان ساندىقتاستا جٷزگە جۋىق ۋيگەنتاستار كەزدەسەدٸ. الاي دا, ولاردى قورىم دەپ ەشكٸم دە ويلاماعان. بٸر كٶزگە قاراعانعا بۇل جەر قۇرىپ قالعان ٶزەننٸڭ ارناسىنا ۇقسايدى. سوندىقتان دا جەرگٸلٸكتٸ حالىق شاعىن عانا تٶمپەشٸكتەردٸ كەزٸندەگٸ سۋ استى تاستارى دەپ ويلاپ جٷرگەن بولسا كەرەك. بۇل قورىمدار كەزٸندە تونالماعان سىڭايلى. ارحەولوگتار ٷيگەنتاستاردىڭ ٷشەۋٸن عانا قورىم دەپ وتىر. قورىمداردىڭ فوتوسۋرەتٸنە قاراعاندا مەن ارحەولوگييادان حابارىم بولسا دا, بۇل ٷيگەنتاستاردى قورىم داپ ويلاماس ەدٸم. مامىر ايىن كٷتۋدەمٸز.
قايرات زارىپحان,
شەجٸرەتانۋشى
