Shyńǵys han ordasy qai tilde sóilegen?

Budan buryn da Shyńǵyshan taqyrybyna arnap ártúrli basylymdarda birneshe maqala jariialaǵanym kópshilik oqyrmanǵa málim bolsa kerek-ti. Sondaǵy kóterilgen máseleniń biri – Shyńǵys han ordasy qai tilde sóilegen, memlekettiń resmi tili qaisy til edi degen tóńirekte bolǵan-dy. Óitkeni, halyq tarihyn zertteýde etnolingvistikanyń alatyn orny erekshe. Adamzat tarihynda aitýly tereń iz qaldyrǵanymen, zamandas tarihshylary ártúrli atap, ártúrli sipattaǵandyqtan, olardyń anyq kim ekeni beimálim bolyp qalǵan kóne halyqtardyń násilin anyqtaýdaǵy jalǵyz qural, mine, osy til bolyp keledi.

Osy kúnderi ózimizdiń arǵy tegimiz dep júrgen saq, ǵun, skif deitin halyqtardyń shyn máninde kimder ekenin tek solardan qalǵan birdi-ekili mádeni jurnaqtar men azyn-aýlaq tildik elementter arqyly ǵana boljaldap júrgen joqpyz ba?! Tipti, sonaý Amerika qurlyǵynyń jergilikti kóne halyqtarynyń arǵy násilin anyqtaýǵa septigin tigizgen eki nárseniń biri – jańa týǵan náresteniń quiryǵyndaǵy «perishteniń shapalaǵynan qalatyn» kókshil tańba bolsa, ekinshisi – til eken: týystyqqa, dene múshelerine, jekelegen buiym ataýlaryna bailanysty saqtalǵan birshama sózder men álgi tańba olardyń arǵy túbi túrki tektes halyqtardan shyqqan bolsa kerek degen boljamǵa ákelip otyr. Sondyqtan da Shyńǵys han ordasynyń tili onyń násilinanyqtaýǵa ǵana emes, ol qurǵan uly memlekettiń – ulan-ǵaiyr imperiianyń – qai halyqqa tiesili ekenin anyqtaýǵa da tikelei qatysy bar negizgi kórsetkish der edik.

Óitkeni, ol zaman memlekettik resmi tildi qaýlymen belgileý tártibi paida bol­ǵan HH-HHI ǵasyrdan múldem bólek edi. Máse­le arnaiy nizammen (jarlyqpen) emes, tabiǵi jolmen retteletin. Osy turǵydan qarasaq, bizge jetken jazbasha derekter Shyńǵys han imperiiasynyń memlekettik resmi tili túrik tili bolǵanyn kórsetedi. Eń aldymen onyń birden-bir naqty dáleli – qaǵan móriniń tili. Han móriniń tili – birinshiden, memlekettiń negizgi (titýldy) halqynyń tilin belgilese, ekinshiden, taq iesi qai tilde sóilegenin kórsetse kerek. Mór Kúiik hannyń Rim Papasy episkop IV Innokentiige jazǵan hatynyń sońyna basylǵan. Búgingi tir­shi­li­gimizge internettiń kirýine bailanys­ty ol derekterdiń túpnusqasyn óz kózimizben kórip, tanysýymyzǵa múmkindik ábden bar (interneti joq kisi ol hat pen mórdiń má­ti­nin orys ǵalymy A.G. Olovintsovtyń «Tiýr­ki ili mongoly. Epoha Chingishana» dep atalatyn kitábinen kóre alady, 154 bet). Hat túrik sózderi aralastyrylyp parsy tilinde jazylǵanymen, mór tili kó­ne túrik tilinde oiylǵan. Bul ǵana emes, sol dáýirden bizdiń zamanymyzǵa jetken basqa da resmi qujattardyń, máselen hattardyń, ártúrli dárejedegi bilik ókili ispetti adamdarǵa – salyq jinaýshylarǵa, júzbasy, myńbasy, túmenbasy shenindegi áskeri tulǵalarǵa t.b. mandat esebinde beriletin paizylardyń, Ermitajdaǵy Shyńǵys handiki dep tanylǵan tasqa oiylyp jazylǵan mátinniń tili de kóne túrik­she. Sonda búkil Batys pen Shyǵysty túgel titirentip turǵan qudiretti Shyńǵys qaǵan men onyń úrim-butaǵy mońǵol bolsa, tú­rik tiline jarmasyp nesi bar deitin saýal óz-ózinen týatyny anyq. Al onyń jaýaby – bireý ǵana: Shyńǵys hannyń ózi de, balalary da, negizgi halqy da túrik tilinde sóilegen.

Osy oraida frantsýz tarihshysy Rene Groýzettiń «Dala ulystary» atty iri eńbeginde: «Oirattar Shyńǵys han tari­hy­nyń tek shet julyǵynda ǵana kezdesedi» degen sózi eriksiz eske túsedi (T.Ábenaiuly «Shynyńa kósh, tarih! Shyńǵys han kim?»). Orys zertteýshisiniń myna bir sózine de kóńil aýdaraiyq: «A vot mongolom on, be­zýs­lovno, ne byl. Rech, konechno, idet o tiýrke… Chtoby sovershit bolee-menee masshtabnye zavoevaniia, nýjna ne pros­to «bolshaia orda», a horosho organizovannaia armiia s sootvetstvýiýshim voorýjeniem. Poskolký ý mongolov ne bylo rovnym schetom nikakih traditsii gosýdarstvennosti, oni okazalis by reshitelno nesposobny v kratchaishie sroki etý armiiý sozdat» (A.Býshkov. Neizvestnaia Aziia. «Shyńǵyshan. №1 2011). Osy sekil­di pikirlerdi kóptep keltirýge bolady. Olai jazatyn ǵalymdar jalǵyz Shyńǵys han jaýgershiligin ǵana oilamaidy, sonaý ǵun zamanyndaǵy oqiǵalardy aitpaǵanda, keiingi kók túrikterden beri tartyp, seljúkter qurǵan álemdik imperiiaǵa deiingi túrikter tarihyn túgel eskeredi, árine. Demek, Shyńǵys han imperiiasyn mońǵol imperiiasy deýdiń esh qisyny joq. Memleket – túriktiki, Shyń­ǵys hannyń násili – túrik. Eger onyń násili qazirgi uǵymdaǵy mońǵol bolsa, onda ol (tym qurmasa) jalaiyr arasynda ósken mońǵol bolyp shyǵar edi. Nemese jalaiyr Jamuqa (Jamýha) mońǵol arasynda ósken adam bolmaqshy. Áitpese, bastaý bulaqtarda kórsetilgenindei, Jamuqa men Temirshi (Temýjin) qalaisha «muz ústin­de asyq oinap» birge ósedi?! Ol zamanda bir ózenniń boiynda mońǵol men túrik aralas-qoralas otyrypty degendi eles-tetý qiyn-aq. Bunyń múldem qisynsyz-dyǵyn «Qupiia shejire» men «Jamiǵ at-taýarihta» atalǵan jer-sý attarynyń qa­zirgi Jetisý ólkesinde, Ile boiynda ekenin T.Ábenaiulynyń zertteýleri bir dá­leldese, B.Nurjekeuly sol ataýlar ózi týyp-ósken ólkedegi toponimder ekenin kartasyn syzyp turyp taǵy bir dáleldedi. Demek, ol dáýirde mońǵoldardyń bul mań­da isi de joq edi. Buny teriske shyǵarý úsh­in, joǵaryda atalǵan eki eńbektiń dere­gin joqqa shyǵarý kerek. Biraq ol múmkin emes.

Bulai dep nelikten nyq senimmen ait­qa­­nymyzdy naqtylai túsý úshin bastaý bulaqtarda atalyp, Tileýberdi men Beksultannyń zertteýlerinde kórsetilgen Ile (Ónen,Onon) atyrabyndaǵy toponim­derdi osy arada taǵy usyna keteiik: Burqan, Túrgen, Qulja, Narat, Shaty, Shap­qy, Tekes (Tekelik), Sharyn (Sharǵyn), Qar­qara, Qapshaǵai, Otqiia (Qyzylqiia), Kóde-Aral (Kótý-Aral iaǵni Araltóbe), Qor­­ǵanaq-Shubar (Shubar), Kerýlen (Ke­riólen – Terisaqqan), Qara-Zuryq (Qara-jyryq), Kúitiń, Talqy, Jete, Ileti, Ma­ǵu­l­­s­tan, t.b. Bireý emes, úsheý emes, tipti beseý emes, jiyrmadan astam ataýdyń búgingi Ile atyrabynda sol kúii saqtalýy – joqqa shyǵarylýy múmkin emes dálel bolýymen qatar, ol zamandaǵy halyqtyń úrim-butaǵy qazir de osy óńirde ómir súrip jatqanyn kórsetse kerek. Tili de – sol baiaǵy til, halqy da – sol baiaǵy rýlar. Bastaý bulaqtarda saqtalǵan derekterdi etnolingvistikalyq turǵydan qarastyr­saq, buǵan kózimiz jete túsedi. Uly qaǵan­nyń búkil balalyq shaǵy, «at jalyn tartyp minip», erjetken bozbala kezeńi, zań­ǵar bilikke qol sozardaǵy búkil tar­tys-kúresi ótken sol aimaqtyń «Qupiia shejire» men «Jamiǵ at-taýarihta» jazylyp qalǵan osynaý ataýlaryn qiyrdaǵy Mońǵoliiadan izdeý úshin búgingi tańdaǵy kisiniń (bizdiń zamandasymyzdyń) ne piǵyly bóten bolýy kerek, ne geografiia deitin ǵylymnan (naqtylai aitsaq, Qazaqstan men Mońǵoliia geografiiasynan) múldem habary joq, syńar ezý bireý bolýy kerek.

Osy oraida Shyńǵys han tarihyn kóp zerttegen belgili qazaq avtory joryq baǵyty Batysqa burylǵan­da, kúsh-qýaty ábden tolysyp, aidyny as­qan qaǵan jolyndaǵy ulystardy qoǵa­dai japyryp, soǵysqanyn jeńip, kóbine qarsylyqsyz baǵyndyryp, solardyń esebinen óz áskerin tolyqtyryp, molaitý arqyly barǵan saiyn kúsheie túskenin jazyp otyryp, tek Jetisý ólkesinen qosyp alǵan ondai qosyndar týraly esh­qandai derek-málimet joǵyn arnaiy atap ótedi. Sonan soń «bul bodan ólkeniń Shyń­ǵys joryǵyna ásker qosyp, ilespei qalýy múmkin emes qoi» dep tańyrqaidy. Olai oilaityn da, tańyrqaityn da sebebi – bul avtordyń Shyńǵys handy tarih sahnasyna kirgizgen ólkeni sonaý Moń­ǵoliia­daǵy Hentei taýy men Onon ózeniniń óńirinen izdeitin baiaǵy eýropalyq avtorlar sińir­gen stereotip yqpalynan shyǵa almaǵan­dyn­da. Búkil saiasi tirshiligin Jetisý ólke­sinde bastap, alǵashqy nóker­leri men áýelgi jasaǵyn, keiingi tegeýrindi qosynyn osy atyrapta jinap, birte-birte ony osy aty­rapta alapat kúshke ainaldyryp al­ǵan bolsa, zamandas tarihshylary ony qalai syrttan basyp kirip, bar qosynyn qosyp alyp edi dep jazsyn?! Ordasyn osy atyrapqa tigip, shyǵysqa da, Batysqa da osy atyraptan attanyp júrgen joq pa?! «Shyńǵys qaǵannyń qýzaýyryn» («Qupiia shejireni») jazǵan Syzǵan Qutqa deitin hatshysy qaǵannyń óz qasynda júrip, bárin óz kózimen kórgen bolsa, Rashid ad-Din búkil Moǵolstannyń sheji­reshi qarttaryn jinap alyp, áńgimesin óz qulaǵymen tyńdap otyryp, hatqa túsirtken bolsa, olardyń sózine shúbá keltirer ne jónimiz bar?

Bileýshiniń qai ulttan shyqqanyn, qai halyqtyń múddesine qyzmet etkenin onyń týyp-ósken jeri ǵana emes, qoldanǵan tili de dáleldese kerek. Shyńǵyshan áýletiniń tili týraly «Qazaqqa keregi tarih pa, tarihshy degen ataǵy ma?» («Qazaq ádebieti») atty maqalamyzda qysqasha toqtalyp, Vatikannyń qupiia muraǵatynda saqtalǵan Kúiik han móriniń mátini ordanyń túrik tilinde sóilegenin aidai álemge áigilep bergenin aityp edik. Frantsýz E.Pellio men poliak K.Karalevskiiden bastap, búkil álem ǵalymdary moiyndaǵan sol shyndyqty qazaq tarihshylary áli qa­byl­dai almai keledi. Bultartpas shyndyq qa­byldanbaǵan mundai ortada tarihi aqiqat saltanat qura almaq emes. Osyndai ǵylymǵa da, kisilikke de qaishy «tońmoiyndyq» kesirinen basqa da kórneý turǵan tarihi derekter eleýsiz qalyp keledi. Mysaly, Shyńǵys hannyń óziniń jáne muragerleriniń ordasynda ókimet isin júrgizgen bitikshiler, memlekettik hatshylar: Tatatuńǵa, Chynhai (Shynǵai), Bulǵai, Kórgiz (Kórgúz) qatarly iri memleket qairatkerleri túgeldei túrik tekti jáne túrik tildi bolǵan. Bulardyń arasyn­daǵy Kórgúzdiń ómirbaiany tipten áserli. Ol ata-anadan tul jetim bala ekenine qara­mastan, túrikshe jazýǵa júiriktiginiń arqasynda úlken mansapqa qol jetkizgen (A.A.Jýveinidiń «Tarih i-jahangýshaiy» boiynsha). Ábenaiuly da osyny óziniń «Shyńǵyshan áýletiniń eli men jeri jáne tili men dini» degen qoljazba eńbeginde (Ulttyq Ǵylym akademiiasynda jasalǵan baiandama) «Tarih i-jahangýshaiǵa» sil­te­me jasai otyryp, arnaiy atap ótken. Avtor sonymen birge Shyńǵys hannyń «Josyq» (iosuq, iasa) atalatyn nizamdyq jinaǵynda «aiǵaq» (aiqaq), jarlyq (iar­luq), iarǵuchy (jarǵyshy) qatarly túrkilik terminderdiń barlyǵyn tarihi qujattar negizinde atap kórsete otyryp, osy aitýly eńbek túrik tilinde jasalǵanyn aitady. Al bul sózder búgingi tildik normamyzǵa sai shamaly fonetikalyk ózgerispen áli kúnge deiin saqtalyp keledi. Osynyń ózi-aq bul zańdar jinaǵy túrik tilinde ja­sal­ǵa­nyn kórsetse kerek. Óitkeni, bul sózder etimologiialyq bolmysymen de, gram­mati­kalyq qurylysymen de tek túrik tili­ne ǵana tán sipatyn baiqatady.

Túrik tilin bilýiniń arqasynda úlken biikke kóterilgen tulǵalardyń biri – Ar­ǵyn (Arǵun) aǵa nemese ámir Arǵyn (R. ad-Din «Jamiǵ at-taýarih» boiynsha). Túbi shi­ki bolǵanymen, ony taza túrik deýge de syia­dy. Óitkeni, onyń atasyn jalaiyrdyń bir myqtysy músápir oirattan bolmashyǵa satyp alyp, tárbielep, adam sanatyna qosqan. Sóitip, Arǵyn-aǵa ári jalaiyrdyń syrttan kelgen «tondy balasy», ári ishinen shyqqan jien balasy bolatyn-dy. Demek, bul arada «til men jaqty aiyrýdyń» jóni joq. Bizdiń aitpaǵymyz – Arǵynnyń da iri mansapqa jetýine basty sebep – túrik tildi bolǵandyǵy. Áńgime bunymen bitpeidi. Shyńǵys hannyń, balalary men nemere­le­ri­niń tusyndaǵy iri memleket qairat-ker­leri de túgeldei derlik túrik tekti, iaǵni túrik tildi bolatyn. Aitalyq, Muqaly men Jamuqa – jalaiyr, Shynǵai men Bulǵai – kerei, Tatatuńǵa men Ketbuqa – naiman, Naiaǵa – sirgeli, Syzǵan-Qutqa – tatar (alshyn), Borashy – arǵyn, Órtóbe – dýlat, Kórgiz – uiǵyr. Batyrlary: Saba, Jebe, Súbitai, Jelme, Bala, t.b. – jalaiyrlar, Bóriqul – úisin, Shormaqan – tama, Ketbuǵa – naiman, Kúi-Temir, Qadaq-bahadúr – kerei, t.t. Bilik tizgininiń úlken bir parasyn qońyrattar ielengeni – óitkeni olar Shyńǵys hanǵa ári naǵashy jurt, ári qaiyn jurt bolǵany – oqyrmanǵa jaqsy málim. Bul tarihi derekterdi táptishtei terip usynǵandaǵy maqsatymyz – osylardyń barlyǵy Shyńǵyshan áýleti qai tilde sóilegeniniń bultartpas aiǵaq­tary bolatynyn taǵy bir daralai kór­setý. Óitkeni, atalǵan rýlardyń barlyǵy túr­kiligin bylai qoiyp, negizinen, qazaq rýlary.

Joǵarydaǵy aitylǵan qoljazba eń­be­ginde T.Ábenaiuly Shyńǵyshan áýleti ordasynyń qazaq dalasynda, Jetisý jerinde bolǵanyn dáleldei kelip, oǵan qosa orda tiliniń túrikshe bolǵanyna qyrýar dáiekter keltiredi. Aitalyq, Shyń­ǵys­han áýletindegiler «úlken úi», «qara shańyraq» degendi «ulyq ep» dep ataǵan. Mundaǵy «ulyq» uly, úlken degen maǵyna berse, «ep» (eb) ejelgi tilimizde baspana, úi, shańyraq degen sóz. Eger orda mońǵol tildi bolsa, asa zor etnografiialyq máni bar bul ataý nege «ih ger» dep atalmaǵan? (Qazaqsha-mońǵolsha sózdik boiynsha: úlken – ih, úi – ger.) Bul ǵana emes, Shyń­ǵys han ordasy qoldanǵan jáne bizdiń zamanymyzǵa jetken laýazym, shen-ataq, týystyq ataýlardyń bári de túrikshe, tipti taza qazaqsha derlik. Oǵan mysal: qaǵan, han, el-han, bek, bi, bitikshi (bitikchi), atabek, keshikten, esikten, qorshy (qorchy), aq­tashy, basqaq, jasaq, kepteýil, turǵaq, qatun, bike, ata, aǵa (aqa), ini (aǵa ýá ini); sózderdiń endigi bir parasy: josyq (iosuq, iasa), buiryq, jarǵy (iarǵy), jar­ǵyshy (iarǵychu), bilik (bilik), sherbi (cher­bi), túmen (túmón), myń (miń, biń), júz (iúz), kejige, mańdai, t.b. bolyp kete beredi. Bul sózder ordada áskeri, saiasi termin esebinde de, kúndelikti qarapaiym leksikon esebinde de keń qoldanysta bolǵan (R. Ad-din men A.Jýveini eńbekteri boiynsha). Endi osylardyń kópshiligi búgingi qa­zaq­ tilinde sol maǵynasynda qoldanysta júr, al keibir «eskirip» qalǵandarynyń maǵynasyn túsiný onsha qiynǵa soqpaidy. Máselen, «qor» túbirinen shyqqan qorý jáne qorǵaý, «sher» túbirinen shyqqan she­rik jáne sherý qatarly sózder tilimizde áli­ge deiin ónimdi qoldanysta.

«Shyńǵys-Qaǵannyń qýzaýyry» («Moń­ǵol­­dyń qupiia shejiresi») atty kitápte túrkilik, ásirese, qazaqi sózder tunyp tur. Mysaly: olar turaqty nysandy túregep turyp kúzetetin qaraýyldy «turǵaq» (turqaq) dep; belgili aýmaqty jaiaý kezip júrip baqylaityn kúzetshini «kezik» dep; ordaǵa kirýshilerdi qadaǵalaityn, bir-birine qarama-qarsy turyp, ortasynan ótkizetin (ótkeldi keship ótkendei) qorǵaý­shy topty «keshikten» (kechikten) dep; tek esikke jaýapty qadaǵalaýshyny «esikten» dep; ordany keptei qorshap turatyn túngi kúzetshi jasaqty «kepteýil» (kepteýúl) dep; orda tóńiregin atpen torýyldap júretin jasaqty «torǵaýyt» dep; jalpy qorǵaý qyzmetine jaýapty ámbebap qosyndy «qorshy» (qorchy) dep ataǵan. Osy áskeri terminder búgingi qazaqqa da túsinikti. Endeshe, budan Shyńǵys han ordasy taza túrik tilinde sóilegen degennen ózge qorytyndy shyǵarý múmkin emes. Taǵy da naqtylai tússek, Shyńǵys han ordasy kóne túrik tilderi ishinde qazaq tiline tórkin bolǵan dialektide, iaǵni baiyrǵy qazaq tilinde sóilegen. Biraq bizdiń kóptegen tarihshylarymyz osy taza túrki ataýlardy ne orystyń, ne mońǵol­dyń orfografiiasyna telip jazady jáne solardyń orfoepiiasyna sai oqidy. Ataý­lar ǵana emes, etnonimder men toponimderge de solai jasaidy. Mysaly, «qorchy» degendi «korchi», iaki «kýrchi» dep jazyp, solai oqysa, odan bizdiń tarihnamamyzǵa keler qairan qaisy? Osyndailardyń bári Shyńǵyshan tarihyna, sol arqyly qazaq tarihyna keri áser etip, qate túsinik týdyratyn jáitter.

Joǵaryda atap ótilgen bastaý bulaq­tar­­da budan ózge de bizdiń tarihymyzben qatar, tilimizdiń damýy úshin de oń áser ete­tin derekter óte kóp. Olardyń bárin túgendese, bizdiki sekildi ortasha bir ma­qalaǵa emes, qomaqty bir kitápke júk bolar edi. Aitalyq, «Shyńǵys-Qaǵannyń qýzaýyrynda» «kútet» (kútót) degen bir termin bar, ol bizdiń qazirgi qoldanys boiyn­sha «rezerv» degen sózge dóp keledi («Qupiia shejireniń qupiiasy», 334-betke qarańyz). Ataýdyń túbiri «kút» – kútý, tosý degen maǵyna beretin túrki sóz. Bul termin bir jaǵynan, Shyńǵys han ordasy­nyń túrikshe sóilegenin kórsetse, ekinshi jaǵy­nan, sol zamandaǵy túrik tiliniń óte bai bolǵanynyń da aiqyn dáleli. Eger osyn­dai sózderge jan bitirip, qaita ainalysqa túsirsek, ári terminder qa­ta­ryn baiytar edik, ári til tazalyǵyn saq­taýǵa da paidaly bolar edi.

Tarihi shyndyqty aiǵaqtaityn ling­vis­tikalyq dáiekterdiń taǵy bir parasy onomastikalyq ataýlar men nyspy-esim­der bolyp tabylady. Osy turǵydan keler bolsaq ta, ordaǵa tike qatysty onomasti­ka­lyq ataýlar túgelimen túrki tilde bolyp keledi. Atap kórsetelik: Qara-Qorym (Qara-Qorum), «qara» – úlken, uly; «qorym» – jurt, eldi meken; Pesh-Balyq (Bes-Balyq), «pesh» – basty, mańdaialdy; «balyq» – qala, astana; Altyn-Orda (Al­tun-Ordu), Aq-Orda, Kók-Orda. Sońǵylarǵa túsinik berýdiń esh qajeti joq. Endi Shyńǵys hanmen ár túrli qarym-qatynasta bolǵan zamandas tulǵalar men óz otbasy múshele­riniń esimderin keltirip kóreiikshi: naiman handary Taian, Kúshúlúk (Kúshti), Buiryq; kerei handary Elshitei, Toǵurul; merkit hany Toqtabek, tatar hany Aqshy­ryn (Aqshirin); Shyńǵystyń óz báibishesi Bórte, ekinshi áieli Kúlán (orysshaǵa aýdarylǵanda Kýlan dep jazylǵasyn, bizdiń qazaq qalamgerleri ony Qulan dep alyp júr, durysy Kúlán bolýǵa tiis); úshinshi áieli Gúlbasý (Gúlbasy, Taian hannyń jesiri), tórtinshi áieli Ósei (Esei, áýelde Aqshyryn hannyń jubaiy); she­shesi­niń esimi – Kerim-Áieke, qyzynyń esimi – Altyn-bike, Joshynyń báibishesi Bektýmysh-hanym, Tóleniń báibishesi Sur­ǵaqtan-bike, t.t. Al endi mynaǵan qara­ńyz: tulparynyń aty – Qula-jebelek, Aman-shyǵan-qula, itiniń aty – Saq-baraq, t.t. Osy arada eske sala keteiik: M.Polo, Ý.Rýbrýk, P.Karpini, Rashid ad-Din eńbekterindegi orda halqynyń tur­mys-tirshiligine qatysty jáitter týraly sóz bolǵanda, qymyz, qurt (gýrt), ot (ýt), uryq (ýrýg) sekildi óz tilderinde balamasy joq sózderdi sol kúii jazǵandaryn budan burynǵy bir maqalamyzda ashyp kórset­ken edik. Sol sekildi, bir derekti Jýváini­den kórdik. Onyń jazýynsha, Kórgúz bastaǵan Iran elinen kelgen elshiler han­nyń qabyldaýynda bolyp, ózderi ákelgen syi-taralǵysyn usynǵanda, ol múlikterge kóńili tolǵan uly han qasyndaǵy ózge ulyq­taryna: «Sender nege osy sekildi tańsyq buiymdar ákelmeisińder» degen eken. Parsy tilinde jazylǵan eńbekte han aýzynan shyqqan ol sózge dál balama taba almaǵan ba, estigen kúiinde túrikshe bergen. Bul aiyryqsha mán beretin tamasha derek. «Tańsyq» degen sóz mońǵol túgil, túrik halyqtarynyń bárinde birdei kezdese bermese kerek. Kezdesse, qazaqqa bir taban jaqyn qyrǵyz, qaraqalpaq, noǵai tilderinde kezdeser. Búgingi tańnyń ózinde kez kelgen qazaq qoldana ber­mei­tin sóz. Sony Móńke qaǵannyń aýzynan «estip» otyrýmyz kóp nárseni ańǵartatyny anyq. Shyńǵyshan áýletiniń túrik tilinde, osy kúngi qazaq tiline negiz bolǵan dialek­tide sóilegeniniń óte mańyzdy bir aiǵaǵy – osy.

Shyńǵys hannyń óz rýyna jáne kórshi­les, týystas rýlaryna tiesili jer-sý attary túgeldei túrikshe bolyp keledi, ári bári derlik qazaq dalasynda, odan qala berse, Ortalyq Aziia jerinde bolyp tabylady. Shyńǵys hannyń atamekeni bolǵan Burqan men Túrgen Járkent jerinde bolsa, arǵy atalary Qaidý hannan burynǵy tarihi qonystary Sairam (Shymkent jaq­ta), Talas (Taraz) jáne Ulytaý, sondai-aq, Borsyq (Aral mańy) óńirleri eken. Olar Ónen boiyna, Ileti nemese Jete jerine Qaidý atalarynyń bala kúninde kelgen. Sonymen Qaidýdyń keiingi urpaǵy Shyńǵys hannyń mańdaiyna osyndaǵy Narat, Shaty, Qulja (bular QHR jerinde), Burqan, Túrgen, Qarqara, Sharyn (Sharǵyn-Chák), Qapshaǵai (Zeren-Qapshaǵai), Alataý (Ala-Taǵ) óńirinde tartysty da taǵdyrly ǵumyr keshý baqyty buiyrady. Ol ǵana emes, uly qaǵannyń uldaryna bólip bergen enshili jerleri de osy ólkede bolatyn. Aitalyq, Almalyq Ile dáriiasynyń basynda bolsa, Emil (Ómil) Alakólge jaqyn jerdegi Emil ózeni boiynda eken. Sodan arǵy Saýyrdyń kún jaq etegi bolyp keletin Qobyq (QHR) ta, odan batysqa qaraiǵy Mańyraq ta Shyńǵys han balalarynyń (Úkitei men Shaǵataidyń) enshileri bolatyn. Muny joǵaryda atalǵan eki musylman avtor R. ad-Din men A. Jýveini de, eki hristian avtor Karpini men Rýbrýk te rastaidy. Sosyn Shyńǵys hannyń bilik yqpaly Shyńǵystaý men Hantaýyna, odan Shyǵysqa qarai Qaljyr men Qalǵuty, Qarataldyń jazyǵy men Saýyrdyń teriskei etegine jetedi. Odan ary Ertis ózenin órlei Úliń­gir kóline deiin baryp, Buiryq handy sol arada joiady. Sol joryqtan qaita oral­ǵan­da, Marqakóldiń aýzyndaǵy Terekti óńirinde Oń han, Taian han úsheýi arbasyp qalady. Ózińiz baiqap otyrǵandai, osynda atalǵan jer men sýdyń attary túgeldei túrikshe, ári solardyń bári de búginge deiin sol kúiinde saqtalyp keledi. Bir qyzyǵy, sol jerlerde áli de sol kezdegi rýlar tu­ryp jatyr.

Endi Shyńǵys hannyń yqpaly batysqa qaraiǵy Qara-Qytai men Horezm qarama­ǵyn­daǵy ólkelerge oiysady. Soǵan bailanysty zamandas tarihshylar Ulytaý (Ulyq-Taq), Taraz, Otyrar, Syr, Yrǵyz (Yr­­ǵyn) týraly jaza bastaǵan-dy. Munda­ǵy toponimder de túrik tiliniń evoliýtsiiasyna bailanysty azdy-kópti fonetikalyq ózgerispen áli saqtalyp keledi, ári túgeli­men tól túrki ataýlar. Jalpy Shyńǵys han zamanyndaǵy jer-sý attarynyń kópshiligi túrik tilinde bolǵan, al basqa tildegileriniń ózi bizge túrikshe qoldanyspen (aktsentpen) jetti. Aitalyq, sóz ishindegi dybystar bir­de «j», birde «i» bolyp nemese keide «u», keide «y» bolyp, taǵy birde «ch» men «sh» dy­bystarynyń oryndary almasyp kelip otyrady. Budan Shyńǵys han áýleti zama­nyn­daǵy túrik tiliniń álemdik deńgeidegi yq­paly anyq kórinip turady. Mine, bul da ordanyń qai tilde sóilegenine naqty dálel bola alady. Iaǵni Shyńǵys hannyń ózi de, ol ókildik etken titýldyq ult ta túrik tekti bolǵandyqtan ǵana osyndai túrik tildi bilik qalyptasqan. Alaida, Shyń­ǵys han tarihyna qatysty tarihnamalardy aýdarǵan nemese ony zerttegen mamandar túpnusqadaǵy ataýlardy únemi mońǵolshaǵa kúshpen burmalap otyrady. Árine, túrki tildi zerdeli oqyrman úshin munyń paidaly jaǵy da bar. Óitkeni osy burmalaýlarǵa qarap otyryp-aq túp mátin­degi ataýdyń taza túrikshe bolǵanyna, áste mońǵolsha bolmaǵanyna kózi jete túsedi.

Joǵaryda atap ótkenimizdei, Shyńǵys han tarihyna qatysty jer-sý attarynyń kóbisi túrikshe bolǵanyna orai, ol atyrap­tar­daǵy rýlar da túgeldei derlik túrikter. Bul sózimizge kóp qinalmai-aq qyrýar dáiek keltirýge bolady. Endeshe, taǵy da toponimderge toqtalyp, joǵarydaǵy ti­zim­­di ary jalǵastyrsaq: Syr, Ámý (Óksús), Maý­ranahr, Edil (Etil), Jaiyq (Iaiyq), Kas­pii (Ábeskún), Qaraqum, Qumaniia, Moǵolstan (Jetisý), Sarai, Saraishyq, Iánkent, Buhara, Samarqant, Bestam, Balyq, Úrgenish, Barshynkent (Barchynkent), t.t. osylai ulasa beredi. Al endi rýlaryn atap kóreiik: kerei (kereit), naiman, jalaiyr, dýlat (duǵlat), qońyrat (qońǵyrat), qypshaq, qańly, tana, taz, dóit (dóitiǵut), alshyn, baiuly (baioqu, baiur­qy, baiaýt), adai (dai), tama, kete, bes shekti (bes ermen), sirgeli (sirgeti), shanyshqyly (chanchyǵut), qylysh (qylych, qalach), saljuq (seljúk), quman, bashqurt (bashqyrt), túrkimen, bulǵar, uiǵyr, qyrǵyz, t.b. bolyp jalǵasady. Mundai iri arystardy bylai qoiǵanda, janys, taraqty, aqqoily, qaraqoily, oraqty (oraqchyl), andas (anda), tory (torýk), mańǵytai (mańǵyt), qi­iat, tóre, qaraqas, qoralas, qulshyǵash (qulshynty), kúrleýit (qypshaqtyń kishi rýy), taǵy sol siiaqty rý-taipalar. Osynaý rýlardyń aty ǵana túrikshe emes, zaty da taza túrki. Olar túrik halyqtarynyń arasynda, ásirese, qazaq ultynyń ishinde bú­gin­ge deiin báz-baiaǵysyndai saqtalǵan.

Atai ketpesek obal bolatyn taǵy bir shyndyq bar. Ol – Shyńǵys han ordasynda túrik halyqtaryna sińisti bolyp ketken musylmandyq ataýlar men turmystyq sózder de keń kólemde qoldanylǵany (G.Rýbrýk, P,Karpini, M.Polo jáne R.ad-Din, A. Jýveini eńbekteri boiynsha). Solardyń birazyn atap óter bolsaq: Qu­ran, Alla, Rabby, Muhammed, Hadis, iman, oraza, namaz, zeket, hajy, meshit, qybyla (hibula), halal, ǵadaýat, hanafi, shafiǵi, hoja, seiit, qalifa, bidaǵat, kápir (kafir), ismaiylit, t.b. sekildi kóptegen islami sózder ordanyń kúndelikti tirshili­ginde qoldanysta bolǵan. Al adam at­ta­ryn­da da, máselen, Muhammet (Joshy­nyń uly), Qoja jáne Iliias (Shaǵatai ur­paq­tary), Fatima (Úkitei qaǵannyń hanymy) qatarly haq musylmansha esimder jii ushyrasady.

Biraz derektiń izine úńilgen siiaqty­myz. Bizdiń qalamymyzdyń ushyna ilik­pegen derekter áli de barshylyq, bárin tize berýdi murat tutpadyq. Olardy T.Ábenai­uly­nyń zertteý eńbekterinen de molynan tabýǵa bolady. Qytaishadan aý­darylǵan eńbekterdegi túrkilik nusqasyn saqtap qalǵan ondai sózderdi Tileýberdi kóp ret­te qara árippen terip usynyp, oqyrman naza­ryn ádeii buryp otyrady. Bolashaq zertteýshiler osyǵan mán berer bolsa, bul taqyrypqa áli de talai maqala jazylaryna senem.

Baiqaǵan bolarsyzdar, men Shyńǵys han taqyrybyna jazǵan maqalalarymnyń bárinde mindetti túrde Tileýberdi Ábenai­uly­nyń zertteýlerine arqa súiep, qoldai sóileimin. Olai etetin sebebim – birin­shi­den, Tileýberdide eshqandai bura tartý, qisyndatý joq, tek naqty derekterdi sóiletý bar. «Bura tarsa», ol – taza qazaq ultynyń múddesine qyzmet jasaǵany ǵa­na. Ekinshiden, ol qyrylmaǵan, jonyl­ma­ǵan, jabaiy ósken aǵashtai ekologiialyq taza jemis beretin tabiǵi talant: bilimdi, oqyǵan-túigeni kóp; jazsa, kemerinen asyp-tógilip jazady; sóiletseń, lekilde­gen oi tizginin irikpei, kósile sóileidi. Bul dáris oqyp jattyqpaǵan adamnyń minezi. Ony asyqpai, áńgimelesip otyryp tyńdaý kerek. Sonda qulaq quryshyń qanady. Bul sózim – oǵan jasalǵan jarnama emes, «bolaiyn degen jigittiń belin bý da, jolyn ash» deitin qazekemniń ustanymyna sai jasalǵan iltipát. Daryndy oralman inim­di qoldaýdyń bir jóni ǵana. «Ilgeri basqan inini keri ketken aǵa tosar» degizýden saqtasyn! Qazaq handarynyń túp atasy bolǵan, qazaq memlekettiliginiń bastaýynda turǵan Shyńǵys handai alyp tulǵa­nyń rýhyn ultymyzǵa qaita tabystyrǵan azamatqa, halqymyzdyń ólgenin tiriltip, óshkenin jandyrýǵa ólsheýsiz qyzmet etken baýyrymyzǵa qoldan keler osynaý kómegimizdi kóp kórmegenderińiz jón. Qaita Tileýberdige naqty qarjylyq kómekterin kórsetip, kitápterin shyǵaryp berip júrgen, ult tarihynyń shynaiy jana­shyryna ainalǵan metsenat azamat­tarǵa da alǵys jaýdyraiyq. Olardyń da atyn atap, mereilerin tasytaiyq! Azamattardy qoldaýda sóz kómektiń de orny aiyryqsha ekeni este bolǵai!

Maral Ysqaqbai,

«Qazaq ádebieti»