بۇدان بۇرىن دا شىڭعىسحان تاقىرىبىنا ارناپ ەرتٷرلٸ باسىلىمداردا بٸرنەشە ماقالا جارييالاعانىم كٶپشٸلٸك وقىرمانعا مەلٸم بولسا كەرەك-تٸ. سونداعى كٶتەرٸلگەن مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – شىڭعىس حان ورداسى قاي تٸلدە سٶيلەگەن, مەملەكەتتٸڭ رەسمي تٸلٸ قايسى تٸل ەدٸ دەگەن تٶڭٸرەكتە بولعان-دى. ٶيتكەنٸ, حالىق تاريحىن زەرتتەۋدە ەتنولينگۆيستيكانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ادامزات تاريحىندا ايتۋلى تەرەڭ ٸز قالدىرعانىمەن, زامانداس تاريحشىلارى ەرتٷرلٸ اتاپ, ەرتٷرلٸ سيپاتتاعاندىقتان, ولاردىڭ انىق كٸم ەكەنٸ بەيمەلٸم بولىپ قالعان كٶنە حالىقتاردىڭ نەسٸلٸن انىقتاۋداعى جالعىز قۇرال, مٸنە, وسى تٸل بولىپ كەلەدٸ.
وسى كٷندەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ ارعى تەگٸمٸز دەپ جٷرگەن ساق, عۇن, سكيف دەيتٸن حالىقتاردىڭ شىن مەنٸندە كٸمدەر ەكەنٸن تەك سولاردان قالعان بٸردٸ-ەكٸلٸ مەدەني جۇرناقتار مەن ازىن-اۋلاق تٸلدٸك ەلەمەنتتەر ارقىلى عانا بولجالداپ جٷرگەن جوقپىز با?! تٸپتٸ, سوناۋ امەريكا قۇرلىعىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ كٶنە حالىقتارىنىڭ ارعى نەسٸلٸن انىقتاۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزگەن ەكٸ نەرسەنٸڭ بٸرٸ – جاڭا تۋعان نەرەستەنٸڭ قۇيرىعىنداعى «پەرٸشتەنٸڭ شاپالاعىنان قالاتىن» كٶكشٸل تاڭبا بولسا, ەكٸنشٸسٸ – تٸل ەكەن: تۋىستىققا, دەنە مٷشەلەرٸنە, جەكەلەگەن بۇيىم اتاۋلارىنا بايلانىستى ساقتالعان بٸرشاما سٶزدەر مەن ەلگٸ تاڭبا ولاردىڭ ارعى تٷبٸ تٷركٸ تەكتەس حالىقتاردان شىققان بولسا كەرەك دەگەن بولجامعا ەكەلٸپ وتىر. سوندىقتان دا شىڭعىس حان ورداسىنىڭ تٸلٸ ونىڭ نەسٸلٸنانىقتاۋعا عانا ەمەس, ول قۇرعان ۇلى مەملەكەتتٸڭ – ۇلان-عايىر يمپەرييانىڭ – قاي حالىققا تيەسٸلٸ ەكەنٸن انىقتاۋعا دا تٸكەلەي قاتىسى بار نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸش دەر ەدٸك.
ٶيتكەنٸ, ول زامان مەملەكەتتٸك رەسمي تٸلدٸ قاۋلىمەن بەلگٸلەۋ تەرتٸبٸ پايدا بولعان حح-ححٸ عاسىردان مٷلدەم بٶلەك ەدٸ. مەسەلە ارنايى نيزاممەن (جارلىقپەن) ەمەس, تابيعي جولمەن رەتتەلەتٸن. وسى تۇرعىدان قاراساق, بٸزگە جەتكەن جازباشا دەرەكتەر شىڭعىس حان يمپەريياسىنىڭ مەملەكەتتٸك رەسمي تٸلٸ تٷرٸك تٸلٸ بولعانىن كٶرسەتەدٸ. ەڭ الدىمەن ونىڭ بٸردەن-بٸر ناقتى دەلەلٸ – قاعان مٶرٸنٸڭ تٸلٸ. حان مٶرٸنٸڭ تٸلٸ – بٸرٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ (تيتۋلدى) حالقىنىڭ تٸلٸن بەلگٸلەسە, ەكٸنشٸدەن, تاق يەسٸ قاي تٸلدە سٶيلەگەنٸن كٶرسەتسە كەرەك. مٶر كٷيٸك حاننىڭ ريم پاپاسى ەپيسكوپ ٸV يننوكەنتييگە جازعان حاتىنىڭ سوڭىنا باسىلعان. بٷگٸنگٸ تٸرشٸلٸگٸمٸزگە ينتەرنەتتٸڭ كٸرۋٸنە بايلانىستى ول دەرەكتەردٸڭ تٷپنۇسقاسىن ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ, تانىسۋىمىزعا مٷمكٸندٸك ەبدەن بار (ينتەرنەتٸ جوق كٸسٸ ول حات پەن مٶردٸڭ مەتٸنٸن ورىس عالىمى ا.گ. ولوۆينتسوۆتىڭ «تيۋركي يلي مونگولى. ەپوحا چينگيسحانا» دەپ اتالاتىن كٸتەبٸنەن كٶرە الادى, 154 بەت). حات تٷرٸك سٶزدەرٸ ارالاستىرىلىپ پارسى تٸلٸندە جازىلعانىمەن, مٶر تٸلٸ كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە ويىلعان. بۇل عانا ەمەس, سول دەۋٸردەن بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتكەن باسقا دا رەسمي قۇجاتتاردىڭ, مەسەلەن حاتتاردىڭ, ەرتٷرلٸ دەرەجەدەگٸ بيلٸك ٶكٸلٸ ٸسپەتتٸ ادامدارعا – سالىق جيناۋشىلارعا, جٷزباسى, مىڭباسى, تٷمەنباسى شەنٸندەگٸ ەسكەري تۇلعالارعا ت.ب. ماندات ەسەبٸندە بەرٸلەتٸن پايزىلاردىڭ, ەرميتاجداعى شىڭعىس حاندٸكٸ دەپ تانىلعان تاسقا ويىلىپ جازىلعان مەتٸننٸڭ تٸلٸ دە كٶنە تٷرٸكشە. سوندا بٷكٸل باتىس پەن شىعىستى تٷگەل تٸتٸرەنتٸپ تۇرعان قۇدٸرەتتٸ شىڭعىس قاعان مەن ونىڭ ٷرٸم-بۇتاعى موڭعول بولسا, تٷرٸك تٸلٸنە جارماسىپ نەسٸ بار دەيتٸن ساۋال ٶز-ٶزٸنەن تۋاتىنى انىق. ال ونىڭ جاۋابى – بٸرەۋ عانا: شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ دە, بالالارى دا, نەگٸزگٸ حالقى دا تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەن.
وسى ورايدا فرانتسۋز تاريحشىسى رەنە گروۋزەتتٸڭ «دالا ۇلىستارى» اتتى ٸرٸ ەڭبەگٸندە: «ويراتتار شىڭعىس حان تاريحىنىڭ تەك شەت جۇلىعىندا عانا كەزدەسەدٸ» دەگەن سٶزٸ ەرٸكسٸز ەسكە تٷسەدٸ (ت.ەبەنايۇلى «شىنىڭا كٶش, تاريح! شىڭعىس حان كٸم?»). ورىس زەرتتەۋشٸسٸنٸڭ مىنا بٸر سٶزٸنە دە كٶڭٸل اۋدارايىق: «ا ۆوت مونگولوم ون, بەزۋسلوۆنو, نە بىل. رەچ, كونەچنو, يدەت و تيۋركە… چتوبى سوۆەرشيت بولەە-مەنەە ماسشتابنىە زاۆوەۆانييا, نۋجنا نە پروستو «بولشايا وردا», ا حوروشو ورگانيزوۆاننايا ارمييا س سووتۆەتستۆۋيۋششيم ۆوورۋجەنيەم. پوسكولكۋ ۋ مونگولوۆ نە بىلو روۆنىم سچەتوم نيكاكيح تراديتسيي گوسۋدارستۆەننوستي, وني وكازاليس بى رەشيتەلنو نەسپوسوبنى ۆ كراتچايشيە سروكي ەتۋ ارمييۋ سوزدات» (ا.بۋشكوۆ. نەيزۆەستنايا ازييا. «شىڭعىسحان. №1 2011). وسى سەكٸلدٸ پٸكٸرلەردٸ كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. ولاي جازاتىن عالىمدار جالعىز شىڭعىس حان جاۋگەرشٸلٸگٸن عانا ويلامايدى, سوناۋ عۇن زامانىنداعى وقيعالاردى ايتپاعاندا, كەيٸنگٸ كٶك تٷرٸكتەردەن بەرٸ تارتىپ, سەلجٷكتەر قۇرعان ەلەمدٸك يمپەريياعا دەيٸنگٸ تٷرٸكتەر تاريحىن تٷگەل ەسكەرەدٸ, ەرينە. دەمەك, شىڭعىس حان يمپەريياسىن موڭعول يمپەريياسى دەۋدٸڭ ەش قيسىنى جوق. مەملەكەت – تٷرٸكتٸكٸ, شىڭعىس حاننىڭ نەسٸلٸ – تٷرٸك. ەگەر ونىڭ نەسٸلٸ قازٸرگٸ ۇعىمداعى موڭعول بولسا, وندا ول (تىم قۇرماسا) جالايىر اراسىندا ٶسكەن موڭعول بولىپ شىعار ەدٸ. نەمەسە جالايىر جامۇقا (جامۋحا) موڭعول اراسىندا ٶسكەن ادام بولماقشى. ەيتپەسە, باستاۋ بۇلاقتاردا كٶرسەتٸلگەنٸندەي, جامۇقا مەن تەمٸرشٸ (تەمۋجٸن) قالايشا «مۇز ٷستٸندە اسىق ويناپ» بٸرگە ٶسەدٸ?! ول زاماندا بٸر ٶزەننٸڭ بويىندا موڭعول مەن تٷرٸك ارالاس-قورالاس وتىرىپتى دەگەندٸ ەلەس-تەتۋ قيىن-اق. بۇنىڭ مٷلدەم قيسىنسىز-دىعىن «قۇپييا شەجٸرە» مەن «جاميع ات-تاۋاريحتا» اتالعان جەر-سۋ اتتارىنىڭ قازٸرگٸ جەتٸسۋ ٶلكەسٸندە, ٸلە بويىندا ەكەنٸن ت.ەبەنايۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرٸ بٸر دەلەلدەسە, ب.نۇرجەكەۇلى سول اتاۋلار ٶزٸ تۋىپ-ٶسكەن ٶلكەدەگٸ توپونيمدەر ەكەنٸن كارتاسىن سىزىپ تۇرىپ تاعى بٸر دەلەلدەدٸ. دەمەك, ول دەۋٸردە موڭعولداردىڭ بۇل ماڭدا يسٸ دە جوق ەدٸ. بۇنى تەرٸسكە شىعارۋ ٷشٸن, جوعارىدا اتالعان ەكٸ ەڭبەكتٸڭ دەرەگٸن جوققا شىعارۋ كەرەك. بٸراق ول مٷمكٸن ەمەس.
بۇلاي دەپ نەلٸكتەن نىق سەنٸممەن ايتقانىمىزدى ناقتىلاي تٷسۋ ٷشٸن باستاۋ بۇلاقتاردا اتالىپ, تٸلەۋبەردٸ مەن بەكسۇلتاننىڭ زەرتتەۋلەرٸندە كٶرسەتٸلگەن ٸلە (ٶنەن,ونون) اتىرابىنداعى توپونيمدەردٸ وسى ارادا تاعى ۇسىنا كەتەيٸك: بۇرقان, تٷرگەن, قۇلجا, نارات, شاتى, شاپقى, تەكەس (تەكەلٸك), شارىن (شارعىن), قارقارا, قاپشاعاي, وتقييا (قىزىلقييا), كٶدە-ارال (كٶتۋ-ارال ياعني ارالتٶبە), قورعاناق-شۇبار (شۇبار), كەرۋلەن (كەرٸٶلەن – تەرٸساققان), قارا-زۇرىق (قارا-جىرىق), كٷيتٸڭ, تالقى, جەتە, ٸلەتٸ, ماعۇلستان, ت.ب. بٸرەۋ ەمەس, ٷشەۋ ەمەس, تٸپتٸ بەسەۋ ەمەس, جيىرمادان استام اتاۋدىڭ بٷگٸنگٸ ٸلە اتىرابىندا سول كٷيٸ ساقتالۋى – جوققا شىعارىلۋى مٷمكٸن ەمەس دەلەل بولۋىمەن قاتار, ول زامانداعى حالىقتىڭ ٷرٸم-بۇتاعى قازٸر دە وسى ٶڭٸردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن كٶرسەتسە كەرەك. تٸلٸ دە – سول باياعى تٸل, حالقى دا – سول باياعى رۋلار. باستاۋ بۇلاقتاردا ساقتالعان دەرەكتەردٸ ەتنولينگۆيستيكالىق تۇرعىدان قاراستىرساق, بۇعان كٶزٸمٸز جەتە تٷسەدٸ. ۇلى قاعاننىڭ بٷكٸل بالالىق شاعى, «ات جالىن تارتىپ مٸنٸپ», ەرجەتكەن بوزبالا كەزەڭٸ, زاڭعار بيلٸككە قول سوزارداعى بٷكٸل تارتىس-كٷرەسٸ ٶتكەن سول ايماقتىڭ «قۇپييا شەجٸرە» مەن «جاميع ات-تاۋاريحتا» جازىلىپ قالعان وسىناۋ اتاۋلارىن قيىرداعى موڭعولييادان ٸزدەۋ ٷشٸن بٷگٸنگٸ تاڭداعى كٸسٸنٸڭ (بٸزدٸڭ زامانداسىمىزدىڭ) نە پيعىلى بٶتەن بولۋى كەرەك, نە گەوگرافييا دەيتٸن عىلىمنان (ناقتىلاي ايتساق, قازاقستان مەن موڭعولييا گەوگرافيياسىنان) مٷلدەم حابارى جوق, سىڭار ەزۋ بٸرەۋ بولۋى كەرەك.
وسى ورايدا شىڭعىس حان تاريحىن كٶپ زەرتتەگەن بەلگٸلٸ قازاق اۆتورى جورىق باعىتى باتىسقا بۇرىلعاندا, كٷش-قۋاتى ەبدەن تولىسىپ, ايدىنى اسقان قاعان جولىنداعى ۇلىستاردى قوعاداي جاپىرىپ, سوعىسقانىن جەڭٸپ, كٶبٸنە قارسىلىقسىز باعىندىرىپ, سولاردىڭ ەسەبٸنەن ٶز ەسكەرٸن تولىقتىرىپ, مولايتۋ ارقىلى بارعان سايىن كٷشەيە تٷسكەنٸن جازىپ وتىرىپ, تەك جەتٸسۋ ٶلكەسٸنەن قوسىپ العان ونداي قوسىندار تۋرالى ەشقانداي دەرەك-مەلٸمەت جوعىن ارنايى اتاپ ٶتەدٸ. سونان سوڭ «بۇل بودان ٶلكەنٸڭ شىڭعىس جورىعىنا ەسكەر قوسىپ, ٸلەسپەي قالۋى مٷمكٸن ەمەس قوي» دەپ تاڭىرقايدى. ولاي ويلايتىن دا, تاڭىرقايتىن دا سەبەبٸ – بۇل اۆتوردىڭ شىڭعىس حاندى تاريح ساحناسىنا كٸرگٸزگەن ٶلكەنٸ سوناۋ موڭعوليياداعى حەنتەي تاۋى مەن ونون ٶزەنٸنٸڭ ٶڭٸرٸنەن ٸزدەيتٸن باياعى ەۋروپالىق اۆتورلار سٸڭٸرگەن ستەرەوتيپ ىقپالىنان شىعا الماعاندىندا. بٷكٸل ساياسي تٸرشٸلٸگٸن جەتٸسۋ ٶلكەسٸندە باستاپ, العاشقى نٶكەرلەرٸ مەن ەۋەلگٸ جاساعىن, كەيٸنگٸ تەگەۋرٸندٸ قوسىنىن وسى اتىراپتا جيناپ, بٸرتە-بٸرتە ونى وسى اتىراپتا الاپات كٷشكە اينالدىرىپ العان بولسا, زامانداس تاريحشىلارى ونى قالاي سىرتتان باسىپ كٸرٸپ, بار قوسىنىن قوسىپ الىپ ەدٸ دەپ جازسىن?! ورداسىن وسى اتىراپقا تٸگٸپ, شىعىسقا دا, باتىسقا دا وسى اتىراپتان اتتانىپ جٷرگەن جوق پا?! «شىڭعىس قاعاننىڭ قۋزاۋىرىن» («قۇپييا شەجٸرەنٸ») جازعان سىزعان قۇتقا دەيتٸن حاتشىسى قاعاننىڭ ٶز قاسىندا جٷرٸپ, بەرٸن ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن بولسا, راشيد اد-دين بٷكٸل موعولستاننىڭ شەجٸرەشٸ قارتتارىن جيناپ الىپ, ەڭگٸمەسٸن ٶز قۇلاعىمەن تىڭداپ وتىرىپ, حاتقا تٷسٸرتكەن بولسا, ولاردىڭ سٶزٸنە شٷبە كەلتٸرەر نە جٶنٸمٸز بار?
بيلەۋشٸنٸڭ قاي ۇلتتان شىققانىن, قاي حالىقتىڭ مٷددەسٸنە قىزمەت ەتكەنٸن ونىڭ تۋىپ-ٶسكەن جەرٸ عانا ەمەس, قولدانعان تٸلٸ دە دەلەلدەسە كەرەك. شىڭعىسحان ەۋلەتٸنٸڭ تٸلٸ تۋرالى «قازاققا كەرەگٸ تاريح پا, تاريحشى دەگەن اتاعى ما?» («قازاق ەدەبيەتٸ») اتتى ماقالامىزدا قىسقاشا توقتالىپ, ۆاتيكاننىڭ قۇپييا مۇراعاتىندا ساقتالعان كٷيٸك حان مٶرٸنٸڭ مەتٸنٸ وردانىڭ تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەنٸن ايداي ەلەمگە ەيگٸلەپ بەرگەنٸن ايتىپ ەدٸك. فرانتسۋز ە.پەلليو مەن پولياك ك.كارالەۆسكييدەن باستاپ, بٷكٸل ەلەم عالىمدارى مويىنداعان سول شىندىقتى قازاق تاريحشىلارى ەلٸ قابىلداي الماي كەلەدٸ. بۇلتارتپاس شىندىق قابىلدانباعان مۇنداي ورتادا تاريحي اقيقات سالتانات قۇرا الماق ەمەس. وسىنداي عىلىمعا دا, كٸسٸلٸككە دە قايشى «توڭمويىندىق» كەسٸرٸنەن باسقا دا كٶرنەۋ تۇرعان تاريحي دەرەكتەر ەلەۋسٸز قالىپ كەلەدٸ. مىسالى, شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ جەنە مۇراگەرلەرٸنٸڭ ورداسىندا ٶكٸمەت ٸسٸن جٷرگٸزگەن بٸتٸكشٸلەر, مەملەكەتتٸك حاتشىلار: تاتاتۇڭعا, چىنحاي (شىنعاي), بۇلعاي, كٶرگٸز (كٶرگٷز) قاتارلى ٸرٸ مەملەكەت قايراتكەرلەرٸ تٷگەلدەي تٷرٸك تەكتٸ جەنە تٷرٸك تٸلدٸ بولعان. بۇلاردىڭ اراسىنداعى كٶرگٷزدٸڭ ٶمٸربايانى تٸپتەن ەسەرلٸ. ول اتا-انادان تۇل جەتٸم بالا ەكەنٸنە قاراماستان, تٷرٸكشە جازۋعا جٷيرٸكتٸگٸنٸڭ ارقاسىندا ٷلكەن مانساپقا قول جەتكٸزگەن (ا.ا.جۋۆەينيدٸڭ «تاريح ي-جاھانگۋشايى» بويىنشا). ەبەنايۇلى دا وسىنى ٶزٸنٸڭ «شىڭعىسحان ەۋلەتٸنٸڭ ەلٸ مەن جەرٸ جەنە تٸلٸ مەن دٸنٸ» دەگەن قولجازبا ەڭبەگٸندە (ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىندا جاسالعان بايانداما) «تاريح ي-جاھانگۋشايعا» سٸلتەمە جاساي وتىرىپ, ارنايى اتاپ ٶتكەن. اۆتور سونىمەن بٸرگە شىڭعىس حاننىڭ «جوسىق» (يوسۇق, ياسا) اتالاتىن نيزامدىق جيناعىندا «ايعاق» (ايقاق), جارلىق (يارلۇق), يارعۇچى (جارعىشى) قاتارلى تٷركٸلٸك تەرميندەردٸڭ بارلىعىن تاريحي قۇجاتتار نەگٸزٸندە اتاپ كٶرسەتە وتىرىپ, وسى ايتۋلى ەڭبەك تٷرٸك تٸلٸندە جاسالعانىن ايتادى. ال بۇل سٶزدەر بٷگٸنگٸ تٸلدٸك نورمامىزعا ساي شامالى فونەتيكالىك ٶزگەرٸسپەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ. وسىنىڭ ٶزٸ-اق بۇل زاڭدار جيناعى تٷرٸك تٸلٸندە جاسالعانىن كٶرسەتسە كەرەك. ٶيتكەنٸ, بۇل سٶزدەر ەتيمولوگييالىق بولمىسىمەن دە, گرامماتيكالىق قۇرىلىسىمەن دە تەك تٷرٸك تٸلٸنە عانا تەن سيپاتىن بايقاتادى.
تٷرٸك تٸلٸن بٸلۋٸنٸڭ ارقاسىندا ٷلكەن بيٸككە كٶتەرٸلگەن تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – ارعىن (ارعۇن) اعا نەمەسە ەمٸر ارعىن (ر. اد-دين «جاميع ات-تاۋاريح» بويىنشا). تٷبٸ شيكٸ بولعانىمەن, ونى تازا تٷرٸك دەۋگە دە سىيادى. ٶيتكەنٸ, ونىڭ اتاسىن جالايىردىڭ بٸر مىقتىسى مٷسەپٸر ويراتتان بولماشىعا ساتىپ الىپ, تەربيەلەپ, ادام ساناتىنا قوسقان. سٶيتٸپ, ارعىن-اعا ەرٸ جالايىردىڭ سىرتتان كەلگەن «توندى بالاسى», ەرٸ ٸشٸنەن شىققان جيەن بالاسى بولاتىن-دى. دەمەك, بۇل ارادا «تٸل مەن جاقتى ايىرۋدىڭ» جٶنٸ جوق. بٸزدٸڭ ايتپاعىمىز – ارعىننىڭ دا ٸرٸ مانساپقا جەتۋٸنە باستى سەبەپ – تٷرٸك تٸلدٸ بولعاندىعى. ەڭگٸمە بۇنىمەن بٸتپەيدٸ. شىڭعىس حاننىڭ, بالالارى مەن نەمەرەلەرٸنٸڭ تۇسىنداعى ٸرٸ مەملەكەت قايرات-كەرلەرٸ دە تٷگەلدەي دەرلٸك تٷرٸك تەكتٸ, ياعني تٷرٸك تٸلدٸ بولاتىن. ايتالىق, مۇقالى مەن جامۇقا – جالايىر, شىنعاي مەن بۇلعاي – كەرەي, تاتاتۇڭعا مەن كەتبۇقا – نايمان, ناياعا – سٸرگەلٸ, سىزعان-قۇتقا – تاتار (الشىن), بوراشى – ارعىن, ٶرتٶبە – دۋلات, كٶرگٸز – ۇيعىر. باتىرلارى: سابا, جەبە, سٷبٸتاي, جەلمە, بالا, ت.ب. – جالايىرلار, بٶرٸقۇل – ٷيسٸن, شورماقان – تاما, كەتبۇعا – نايمان, كٷي-تەمٸر, قاداق-باھادٷر – كەرەي, ت.ت. بيلٸك تٸزگٸنٸنٸڭ ٷلكەن بٸر پاراسىن قوڭىراتتار يەلەنگەنٸ – ٶيتكەنٸ ولار شىڭعىس حانعا ەرٸ ناعاشى جۇرت, ەرٸ قايىن جۇرت بولعانى – وقىرمانعا جاقسى مەلٸم. بۇل تاريحي دەرەكتەردٸ تەپتٸشتەي تەرٸپ ۇسىنعانداعى ماقساتىمىز – وسىلاردىڭ بارلىعى شىڭعىسحان ەۋلەتٸ قاي تٸلدە سٶيلەگەنٸنٸڭ بۇلتارتپاس ايعاقتارى بولاتىنىن تاعى بٸر دارالاي كٶرسەتۋ. ٶيتكەنٸ, اتالعان رۋلاردىڭ بارلىعى تٷركٸلٸگٸن بىلاي قويىپ, نەگٸزٸنەن, قازاق رۋلارى.
جوعارىداعى ايتىلعان قولجازبا ەڭبەگٸندە ت.ەبەنايۇلى شىڭعىسحان ەۋلەتٸ ورداسىنىڭ قازاق دالاسىندا, جەتٸسۋ جەرٸندە بولعانىن دەلەلدەي كەلٸپ, وعان قوسا وردا تٸلٸنٸڭ تٷرٸكشە بولعانىنا قىرۋار دەيەكتەر كەلتٸرەدٸ. ايتالىق, شىڭعىسحان ەۋلەتٸندەگٸلەر «ٷلكەن ٷي», «قارا شاڭىراق» دەگەندٸ «ۇلىق ەپ» دەپ اتاعان. مۇنداعى «ۇلىق» ۇلى, ٷلكەن دەگەن ماعىنا بەرسە, «ەپ» (ەب) ەجەلگٸ تٸلٸمٸزدە باسپانا, ٷي, شاڭىراق دەگەن سٶز. ەگەر وردا موڭعول تٸلدٸ بولسا, اسا زور ەتنوگرافييالىق مەنٸ بار بۇل اتاۋ نەگە «يح گەر» دەپ اتالماعان? (قازاقشا-موڭعولشا سٶزدٸك بويىنشا: ٷلكەن – يح, ٷي – گەر.) بۇل عانا ەمەس, شىڭعىس حان ورداسى قولدانعان جەنە بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتكەن لاۋازىم, شەن-اتاق, تۋىستىق اتاۋلاردىڭ بەرٸ دە تٷرٸكشە, تٸپتٸ تازا قازاقشا دەرلٸك. وعان مىسال: قاعان, حان, ەل-حان, بەك, بي, بٸتٸكشٸ (بٸتٸكچٸ), اتابەك, كەشٸكتەن, ەسٸكتەن, قورشى (قورچى), اقتاشى, باسقاق, جاساق, كەپتەۋٸل, تۇرعاق, قاتۇن, بيكە, اتا, اعا (اقا), ٸنٸ (اعا ۋە ٸنٸ); سٶزدەردٸڭ ەندٸگٸ بٸر پاراسى: جوسىق (يوسۇق, ياسا), بۇيرىق, جارعى (يارعى), جارعىشى (يارعىچۇ), بيلٸك (بيليك), شەربي (چەربي), تٷمەن (تٷمٶن), مىڭ (مٸڭ, بٸڭ), جٷز (يٷز), كەجٸگە, ماڭداي, ت.ب. بولىپ كەتە بەرەدٸ. بۇل سٶزدەر وردادا ەسكەري, ساياسي تەرمين ەسەبٸندە دە, كٷندەلٸكتٸ قاراپايىم لەكسيكون ەسەبٸندە دە كەڭ قولدانىستا بولعان (ر. اد-دين مەن ا.جۋۆەيني ەڭبەكتەرٸ بويىنشا). ەندٸ وسىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٷگٸنگٸ قازاق تٸلٸندە سول ماعىناسىندا قولدانىستا جٷر, ال كەيبٸر «ەسكٸرٸپ» قالعاندارىنىڭ ماعىناسىن تٷسٸنۋ ونشا قيىنعا سوقپايدى. مەسەلەن, «قور» تٷبٸرٸنەن شىققان قورۋ جەنە قورعاۋ, «شەر» تٷبٸرٸنەن شىققان شەرٸك جەنە شەرۋ قاتارلى سٶزدەر تٸلٸمٸزدە ەلٸگە دەيٸن ٶنٸمدٸ قولدانىستا.
«شىڭعىس-قاعاننىڭ قۋزاۋىرى» («موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ») اتتى كٸتەپتە تٷركٸلٸك, ەسٸرەسە, قازاقي سٶزدەر تۇنىپ تۇر. مىسالى: ولار تۇراقتى نىساندى تٷرەگەپ تۇرىپ كٷزەتەتٸن قاراۋىلدى «تۇرعاق» (تۇرقاق) دەپ; بەلگٸلٸ اۋماقتى جاياۋ كەزٸپ جٷرٸپ باقىلايتىن كٷزەتشٸنٸ «كەزٸك» دەپ; ورداعا كٸرۋشٸلەردٸ قاداعالايتىن, بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى تۇرىپ, ورتاسىنان ٶتكٸزەتٸن (ٶتكەلدٸ كەشٸپ ٶتكەندەي) قورعاۋشى توپتى «كەشٸكتەن» (كەچٸكتەن) دەپ; تەك ەسٸككە جاۋاپتى قاداعالاۋشىنى «ەسٸكتەن» دەپ; وردانى كەپتەي قورشاپ تۇراتىن تٷنگٸ كٷزەتشٸ جاساقتى «كەپتەۋٸل» (كەپتەۋٷل) دەپ; وردا تٶڭٸرەگٸن اتپەن تورۋىلداپ جٷرەتٸن جاساقتى «تورعاۋىت» دەپ; جالپى قورعاۋ قىزمەتٸنە جاۋاپتى ەمبەباپ قوسىندى «قورشى» (قورچى) دەپ اتاعان. وسى ەسكەري تەرميندەر بٷگٸنگٸ قازاققا دا تٷسٸنٸكتٸ. ەندەشە, بۇدان شىڭعىس حان ورداسى تازا تٷرٸك تٸلٸندە سٶيلەگەن دەگەننەن ٶزگە قورىتىندى شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس. تاعى دا ناقتىلاي تٷسسەك, شىڭعىس حان ورداسى كٶنە تٷرٸك تٸلدەرٸ ٸشٸندە قازاق تٸلٸنە تٶركٸن بولعان ديالەكتٸدە, ياعني بايىرعى قازاق تٸلٸندە سٶيلەگەن. بٸراق بٸزدٸڭ كٶپتەگەن تاريحشىلارىمىز وسى تازا تٷركي اتاۋلاردى نە ورىستىڭ, نە موڭعولدىڭ ورفوگرافيياسىنا تەلٸپ جازادى جەنە سولاردىڭ ورفوەپيياسىنا ساي وقيدى. اتاۋلار عانا ەمەس, ەتنونيمدەر مەن توپونيمدەرگە دە سولاي جاسايدى. مىسالى, «قورچى» دەگەندٸ «كورچي», ياكي «كۋرچي» دەپ جازىپ, سولاي وقىسا, ودان بٸزدٸڭ تاريحنامامىزعا كەلەر قايران قايسى? وسىندايلاردىڭ بەرٸ شىڭعىسحان تاريحىنا, سول ارقىلى قازاق تاريحىنا كەرٸ ەسەر ەتٸپ, قاتە تٷسٸنٸك تۋدىراتىن جەيتتەر.
جوعارىدا اتاپ ٶتٸلگەن باستاۋ بۇلاقتاردا بۇدان ٶزگە دە بٸزدٸڭ تاريحىمىزبەن قاتار, تٸلٸمٸزدٸڭ دامۋى ٷشٸن دە وڭ ەسەر ەتەتٸن دەرەكتەر ٶتە كٶپ. ولاردىڭ بەرٸن تٷگەندەسە, بٸزدٸكٸ سەكٸلدٸ ورتاشا بٸر ماقالاعا ەمەس, قوماقتى بٸر كٸتەپكە جٷك بولار ەدٸ. ايتالىق, «شىڭعىس-قاعاننىڭ قۋزاۋىرىندا» «كٷتەت» (كٷتٶت) دەگەن بٸر تەرمين بار, ول بٸزدٸڭ قازٸرگٸ قولدانىس بويىنشا «رەزەرۆ» دەگەن سٶزگە دٶپ كەلەدٸ («قۇپييا شەجٸرەنٸڭ قۇپيياسى», 334-بەتكە قاراڭىز). اتاۋدىڭ تٷبٸرٸ «كٷت» – كٷتۋ, توسۋ دەگەن ماعىنا بەرەتٸن تٷركٸ سٶز. بۇل تەرمين بٸر جاعىنان, شىڭعىس حان ورداسىنىڭ تٷرٸكشە سٶيلەگەنٸن كٶرسەتسە, ەكٸنشٸ جاعىنان, سول زامانداعى تٷرٸك تٸلٸنٸڭ ٶتە باي بولعانىنىڭ دا ايقىن دەلەلٸ. ەگەر وسىنداي سٶزدەرگە جان بٸتٸرٸپ, قايتا اينالىسقا تٷسٸرسەك, ەرٸ تەرميندەر قاتارىن بايىتار ەدٸك, ەرٸ تٸل تازالىعىن ساقتاۋعا دا پايدالى بولار ەدٸ.
تاريحي شىندىقتى ايعاقتايتىن لينگۆيستيكالىق دەيەكتەردٸڭ تاعى بٸر پاراسى ونوماستيكالىق اتاۋلار مەن نىسپى-ەسٸمدەر بولىپ تابىلادى. وسى تۇرعىدان كەلەر بولساق تا, ورداعا تٸكە قاتىستى ونوماستيكالىق اتاۋلار تٷگەلٸمەن تٷركٸ تٸلدە بولىپ كەلەدٸ. اتاپ كٶرسەتەلٸك: قارا-قورىم (قارا-قورۇم), «قارا» – ٷلكەن, ۇلى; «قورىم» – جۇرت, ەلدٸ مەكەن; پەش-بالىق (بەس-بالىق), «پەش» – باستى, ماڭدايالدى; «بالىق» – قالا, استانا; التىن-وردا (التۇن-وردۇ), اق-وردا, كٶك-وردا. سوڭعىلارعا تٷسٸنٸك بەرۋدٸڭ ەش قاجەتٸ جوق. ەندٸ شىڭعىس حانمەن ەر تٷرلٸ قارىم-قاتىناستا بولعان زامانداس تۇلعالار مەن ٶز وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ ەسٸمدەرٸن كەلتٸرٸپ كٶرەيٸكشٸ: نايمان حاندارى تايان, كٷشٷلٷك (كٷشتٸ), بۇيرىق; كەرەي حاندارى ەلشٸتەي, توعۇرۇل; مەركٸت حانى توقتابەك, تاتار حانى اقشىرىن (اقشيرين); شىڭعىستىڭ ٶز بەيبٸشەسٸ بٶرتە, ەكٸنشٸ ەيەلٸ كٷلەن (ورىسشاعا اۋدارىلعاندا كۋلان دەپ جازىلعاسىن, بٸزدٸڭ قازاق قالامگەرلەرٸ ونى قۇلان دەپ الىپ جٷر, دۇرىسى كٷلەن بولۋعا تيٸس); ٷشٸنشٸ ەيەلٸ گٷلباسۋ (گٷلباسى, تايان حاننىڭ جەسٸرٸ), تٶرتٸنشٸ ەيەلٸ ٶسەي (ەسەي, ەۋەلدە اقشىرىن حاننىڭ جۇبايى); شەشەسٸنٸڭ ەسٸمٸ – كەرٸم-ەيەكە, قىزىنىڭ ەسٸمٸ – التىن-بيكە, جوشىنىڭ بەيبٸشەسٸ بەكتۋمىش-حانىم, تٶلەنٸڭ بەيبٸشەسٸ سۇرعاقتان-بيكە, ت.ت. ال ەندٸ مىناعان قاراڭىز: تۇلپارىنىڭ اتى – قۇلا-جەبەلەك, امان-شىعان-قۇلا, يتٸنٸڭ اتى – ساق-باراق, ت.ت. وسى ارادا ەسكە سالا كەتەيٸك: م.پولو, ۋ.رۋبرۋك, پ.كارپيني, راشيد اد-دين ەڭبەكتەرٸندەگٸ وردا حالقىنىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە قاتىستى جەيتتەر تۋرالى سٶز بولعاندا, قىمىز, قۇرت (گۋرت), وت (ۋت), ۇرىق (ۋرۋگ) سەكٸلدٸ ٶز تٸلدەرٸندە بالاماسى جوق سٶزدەردٸ سول كٷيٸ جازعاندارىن بۇدان بۇرىنعى بٸر ماقالامىزدا اشىپ كٶرسەتكەن ەدٸك. سول سەكٸلدٸ, بٸر دەرەكتٸ جۋۆەينيدەن كٶردٸك. ونىڭ جازۋىنشا, كٶرگٷز باستاعان يران ەلٸنەن كەلگەن ەلشٸلەر حاننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, ٶزدەرٸ ەكەلگەن سىي-تارالعىسىن ۇسىنعاندا, ول مٷلٸكتەرگە كٶڭٸلٸ تولعان ۇلى حان قاسىنداعى ٶزگە ۇلىقتارىنا: «سەندەر نەگە وسى سەكٸلدٸ تاڭسىق بۇيىمدار ەكەلمەيسٸڭدەر» دەگەن ەكەن. پارسى تٸلٸندە جازىلعان ەڭبەكتە حان اۋزىنان شىققان ول سٶزگە دەل بالاما تابا الماعان با, ەستٸگەن كٷيٸندە تٷرٸكشە بەرگەن. بۇل ايىرىقشا مەن بەرەتٸن تاماشا دەرەك. «تاڭسىق» دەگەن سٶز موڭعول تٷگٸل, تٷرٸك حالىقتارىنىڭ بەرٸندە بٸردەي كەزدەسە بەرمەسە كەرەك. كەزدەسسە, قازاققا بٸر تابان جاقىن قىرعىز, قاراقالپاق, نوعاي تٸلدەرٸندە كەزدەسەر. بٷگٸنگٸ تاڭنىڭ ٶزٸندە كەز كەلگەن قازاق قولدانا بەرمەيتٸن سٶز. سونى مٶڭكە قاعاننىڭ اۋزىنان «ەستٸپ» وتىرۋمىز كٶپ نەرسەنٸ اڭعارتاتىنى انىق. شىڭعىسحان ەۋلەتٸنٸڭ تٷرٸك تٸلٸندە, وسى كٷنگٸ قازاق تٸلٸنە نەگٸز بولعان ديالەكتٸدە سٶيلەگەنٸنٸڭ ٶتە ماڭىزدى بٸر ايعاعى – وسى.
شىڭعىس حاننىڭ ٶز رۋىنا جەنە كٶرشٸلەس, تۋىستاس رۋلارىنا تيەسٸلٸ جەر-سۋ اتتارى تٷگەلدەي تٷرٸكشە بولىپ كەلەدٸ, ەرٸ بەرٸ دەرلٸك قازاق دالاسىندا, ودان قالا بەرسە, ورتالىق ازييا جەرٸندە بولىپ تابىلادى. شىڭعىس حاننىڭ اتامەكەنٸ بولعان بۇرقان مەن تٷرگەن جەركەنت جەرٸندە بولسا, ارعى اتالارى قايدۋ حاننان بۇرىنعى تاريحي قونىستارى سايرام (شىمكەنت جاقتا), تالاس (تاراز) جەنە ۇلىتاۋ, سونداي-اق, بورسىق (ارال ماڭى) ٶڭٸرلەرٸ ەكەن. ولار ٶنەن بويىنا, ٸلەتٸ نەمەسە جەتە جەرٸنە قايدۋ اتالارىنىڭ بالا كٷنٸندە كەلگەن. سونىمەن قايدۋدىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاعى شىڭعىس حاننىڭ ماڭدايىنا وسىنداعى نارات, شاتى, قۇلجا (بۇلار قحر جەرٸندە), بۇرقان, تٷرگەن, قارقارا, شارىن (شارعىن-چەك), قاپشاعاي (زەرەن-قاپشاعاي), الاتاۋ (الا-تاع) ٶڭٸرٸندە تارتىستى دا تاعدىرلى عۇمىر كەشۋ باقىتى بۇيىرادى. ول عانا ەمەس, ۇلى قاعاننىڭ ۇلدارىنا بٶلٸپ بەرگەن ەنشٸلٸ جەرلەرٸ دە وسى ٶلكەدە بولاتىن. ايتالىق, المالىق ٸلە دەريياسىنىڭ باسىندا بولسا, ەمٸل (ٶمٸل) الاكٶلگە جاقىن جەردەگٸ ەمٸل ٶزەنٸ بويىندا ەكەن. سودان ارعى ساۋىردىڭ كٷن جاق ەتەگٸ بولىپ كەلەتٸن قوبىق (قحر) تا, ودان باتىسقا قارايعى ماڭىراق تا شىڭعىس حان بالالارىنىڭ (ٷكٸتەي مەن شاعاتايدىڭ) ەنشٸلەرٸ بولاتىن. مۇنى جوعارىدا اتالعان ەكٸ مۇسىلمان اۆتور ر. اد-دين مەن ا. جۋۆەيني دە, ەكٸ حريستيان اۆتور كارپيني مەن رۋبرۋك تە راستايدى. سوسىن شىڭعىس حاننىڭ بيلٸك ىقپالى شىڭعىستاۋ مەن حانتاۋىنا, ودان شىعىسقا قاراي قالجىر مەن قالعۇتى, قاراتالدىڭ جازىعى مەن ساۋىردىڭ تەرٸسكەي ەتەگٸنە جەتەدٸ. ودان ارى ەرتٸس ٶزەنٸن ٶرلەي ٷلٸڭگٸر كٶلٸنە دەيٸن بارىپ, بۇيرىق حاندى سول ارادا جويادى. سول جورىقتان قايتا ورالعاندا, مارقاكٶلدٸڭ اۋزىنداعى تەرەكتٸ ٶڭٸرٸندە وڭ حان, تايان حان ٷشەۋٸ ارباسىپ قالادى. ٶزٸڭٸز بايقاپ وتىرعانداي, وسىندا اتالعان جەر مەن سۋدىڭ اتتارى تٷگەلدەي تٷرٸكشە, ەرٸ سولاردىڭ بەرٸ دە بٷگٸنگە دەيٸن سول كٷيٸندە ساقتالىپ كەلەدٸ. بٸر قىزىعى, سول جەرلەردە ەلٸ دە سول كەزدەگٸ رۋلار تۇرىپ جاتىر.
ەندٸ شىڭعىس حاننىڭ ىقپالى باتىسقا قارايعى قارا-قىتاي مەن حورەزم قاراماعىنداعى ٶلكەلەرگە ويىسادى. سوعان بايلانىستى زامانداس تاريحشىلار ۇلىتاۋ (ۇلىق-تاق), تاراز, وتىرار, سىر, ىرعىز (ىرعىن) تۋرالى جازا باستاعان-دى. مۇنداعى توپونيمدەر دە تٷرٸك تٸلٸنٸڭ ەۆوليۋتسيياسىنا بايلانىستى ازدى-كٶپتٸ فونەتيكالىق ٶزگەرٸسپەن ەلٸ ساقتالىپ كەلەدٸ, ەرٸ تٷگەلٸمەن تٶل تٷركٸ اتاۋلار. جالپى شىڭعىس حان زامانىنداعى جەر-سۋ اتتارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ تٷرٸك تٸلٸندە بولعان, ال باسقا تٸلدەگٸلەرٸنٸڭ ٶزٸ بٸزگە تٷرٸكشە قولدانىسپەن (اكتسەنتپەن) جەتتٸ. ايتالىق, سٶز ٸشٸندەگٸ دىبىستار بٸردە «ج», بٸردە «ي» بولىپ نەمەسە كەيدە «ۇ», كەيدە «ى» بولىپ, تاعى بٸردە «چ» مەن «ش» دىبىستارىنىڭ ورىندارى الماسىپ كەلٸپ وتىرادى. بۇدان شىڭعىس حان ەۋلەتٸ زامانىنداعى تٷرٸك تٸلٸنٸڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ىقپالى انىق كٶرٸنٸپ تۇرادى. مٸنە, بۇل دا وردانىڭ قاي تٸلدە سٶيلەگەنٸنە ناقتى دەلەل بولا الادى. ياعني شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ دە, ول ٶكٸلدٸك ەتكەن تيتۋلدىق ۇلت تا تٷرٸك تەكتٸ بولعاندىقتان عانا وسىنداي تٷرٸك تٸلدٸ بيلٸك قالىپتاسقان. الايدا, شىڭعىس حان تاريحىنا قاتىستى تاريحنامالاردى اۋدارعان نەمەسە ونى زەرتتەگەن ماماندار تٷپنۇسقاداعى اتاۋلاردى ٷنەمٸ موڭعولشاعا كٷشپەن بۇرمالاپ وتىرادى. ەرينە, تٷركٸ تٸلدٸ زەردەلٸ وقىرمان ٷشٸن مۇنىڭ پايدالى جاعى دا بار. ٶيتكەنٸ وسى بۇرمالاۋلارعا قاراپ وتىرىپ-اق تٷپ مەتٸندەگٸ اتاۋدىڭ تازا تٷرٸكشە بولعانىنا, ەستە موڭعولشا بولماعانىنا كٶزٸ جەتە تٷسەدٸ.
جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمٸزدەي, شىڭعىس حان تاريحىنا قاتىستى جەر-سۋ اتتارىنىڭ كٶبٸسٸ تٷرٸكشە بولعانىنا وراي, ول اتىراپتارداعى رۋلار دا تٷگەلدەي دەرلٸك تٷرٸكتەر. بۇل سٶزٸمٸزگە كٶپ قينالماي-اق قىرۋار دەيەك كەلتٸرۋگە بولادى. ەندەشە, تاعى دا توپونيمدەرگە توقتالىپ, جوعارىداعى تٸزٸمدٸ ارى جالعاستىرساق: سىر, ەمۋ (ٶكسٷس), ماۋراناحر, ەدٸل (ەتٸل), جايىق (يايىق), كاسپيي (ەبەسكٷن), قاراقۇم, قۇمانييا, موعولستان (جەتٸسۋ), ساراي, سارايشىق, يەنكەنت, بۇحارا, سامارقانت, بەستام, بالىق, ٷرگەنٸش, بارشىنكەنت (بارچىنكەنت), ت.ت. وسىلاي ۇلاسا بەرەدٸ. ال ەندٸ رۋلارىن اتاپ كٶرەيٸك: كەرەي (كەرەيت), نايمان, جالايىر, دۋلات (دۇعلات), قوڭىرات (قوڭعىرات), قىپشاق, قاڭلى, تانا, تاز, دٶيت (دٶيتٸعۇت), الشىن, بايۇلى (بايوقۇ, بايۇرقى, باياۋت), اداي (داي), تاما, كەتە, بەس شەكتٸ (بەس ەرمەن), سٸرگەلٸ (سٸرگەتٸ), شانىشقىلى (چانچىعۇت), قىلىش (قىلىچ, قالاچ), سالجۇق (سەلجٷك), قۇمان, باشقۇرت (باشقىرت), تٷركٸمەن, بۇلعار, ۇيعىر, قىرعىز, ت.ب. بولىپ جالعاسادى. مۇنداي ٸرٸ ارىستاردى بىلاي قويعاندا, جانىس, تاراقتى, اققويلى, قاراقويلى, وراقتى (وراقچىل), انداس (اندا), تورى (تورۋك), ماڭعىتاي (ماڭعىت), قييات, تٶرە, قاراقاس, قورالاس, قۇلشىعاش (قۇلشىنتى), كٷرلەۋٸت (قىپشاقتىڭ كٸشٸ رۋى), تاعى سول سيياقتى رۋ-تايپالار. وسىناۋ رۋلاردىڭ اتى عانا تٷرٸكشە ەمەس, زاتى دا تازا تٷركٸ. ولار تٷرٸك حالىقتارىنىڭ اراسىندا, ەسٸرەسە, قازاق ۇلتىنىڭ ٸشٸندە بٷگٸنگە دەيٸن بەز-باياعىسىنداي ساقتالعان.
اتاي كەتپەسەك وبال بولاتىن تاعى بٸر شىندىق بار. ول – شىڭعىس حان ورداسىندا تٷرٸك حالىقتارىنا سٸڭٸستٸ بولىپ كەتكەن مۇسىلماندىق اتاۋلار مەن تۇرمىستىق سٶزدەر دە كەڭ كٶلەمدە قولدانىلعانى (گ.رۋبرۋك, پ,كارپيني, م.پولو جەنە ر.اد-دين, ا. جۋۆەيني ەڭبەكتەرٸ بويىنشا). سولاردىڭ بٸرازىن اتاپ ٶتەر بولساق: قۇران, اللا, راببى, مۇحاممەد, حاديس, يمان, ورازا, ناماز, زەكەت, حاجى, مەشٸت, قىبىلا (حيبۇلا), حالال, عاداۋات, حانافي, شافيعي, حوجا, سەيٸت, قاليفا, بيداعات, كەپٸر (كافير), يسمايىليت, ت.ب. سەكٸلدٸ كٶپتەگەن يسلامي سٶزدەر وردانىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸندە قولدانىستا بولعان. ال ادام اتتارىندا دا, مەسەلەن, مۇحاممەت (جوشىنىڭ ۇلى), قوجا جەنە ٸليياس (شاعاتاي ۇرپاقتارى), فاتيما (ٷكٸتەي قاعاننىڭ حانىمى) قاتارلى حاق مۇسىلمانشا ەسٸمدەر جيٸ ۇشىراسادى.
بٸراز دەرەكتٸڭ ٸزٸنە ٷڭٸلگەن سيياقتىمىز. بٸزدٸڭ قالامىمىزدىڭ ۇشىنا ٸلٸكپەگەن دەرەكتەر ەلٸ دە بارشىلىق, بەرٸن تٸزە بەرۋدٸ مۇرات تۇتپادىق. ولاردى ت.ەبەنايۇلىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸنەن دە مولىنان تابۋعا بولادى. قىتايشادان اۋدارىلعان ەڭبەكتەردەگٸ تٷركٸلٸك نۇسقاسىن ساقتاپ قالعان ونداي سٶزدەردٸ تٸلەۋبەردٸ كٶپ رەتتە قارا ەرٸپپەن تەرٸپ ۇسىنىپ, وقىرمان نازارىن ەدەيٸ بۇرىپ وتىرادى. بولاشاق زەرتتەۋشٸلەر وسىعان مەن بەرەر بولسا, بۇل تاقىرىپقا ەلٸ دە تالاي ماقالا جازىلارىنا سەنەم.
بايقاعان بولارسىزدار, مەن شىڭعىس حان تاقىرىبىنا جازعان ماقالالارىمنىڭ بەرٸندە مٸندەتتٸ تٷردە تٸلەۋبەردٸ ەبەنايۇلىنىڭ زەرتتەۋلەرٸنە ارقا سٷيەپ, قولداي سٶيلەيمٸن. ولاي ەتەتٸن سەبەبٸم – بٸرٸنشٸدەن, تٸلەۋبەردٸدە ەشقانداي بۇرا تارتۋ, قيسىنداتۋ جوق, تەك ناقتى دەرەكتەردٸ سٶيلەتۋ بار. «بۇرا تارسا», ول – تازا قازاق ۇلتىنىڭ مٷددەسٸنە قىزمەت جاساعانى عانا. ەكٸنشٸدەن, ول قىرىلماعان, جونىلماعان, جابايى ٶسكەن اعاشتاي ەكولوگييالىق تازا جەمٸس بەرەتٸن تابيعي تالانت: بٸلٸمدٸ, وقىعان-تٷيگەنٸ كٶپ; جازسا, كەمەرٸنەن اسىپ-تٶگٸلٸپ جازادى; سٶيلەتسەڭ, لەكٸلدەگەن وي تٸزگٸنٸن ٸرٸكپەي, كٶسٸلە سٶيلەيدٸ. بۇل دەرٸس وقىپ جاتتىقپاعان ادامنىڭ مٸنەزٸ. ونى اسىقپاي, ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرىپ تىڭداۋ كەرەك. سوندا قۇلاق قۇرىشىڭ قانادى. بۇل سٶزٸم – وعان جاسالعان جارناما ەمەس, «بولايىن دەگەن جٸگٸتتٸڭ بەلٸن بۋ دا, جولىن اش» دەيتٸن قازەكەمنٸڭ ۇستانىمىنا ساي جاسالعان ٸلتيپەت. دارىندى ورالمان ٸنٸمدٸ قولداۋدىڭ بٸر جٶنٸ عانا. «ٸلگەرٸ باسقان ٸنٸنٸ كەرٸ كەتكەن اعا توسار» دەگٸزۋدەن ساقتاسىن! قازاق حاندارىنىڭ تٷپ اتاسى بولعان, قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ باستاۋىندا تۇرعان شىڭعىس حانداي الىپ تۇلعانىڭ رۋحىن ۇلتىمىزعا قايتا تابىستىرعان ازاماتقا, حالقىمىزدىڭ ٶلگەنٸن تٸرٸلتٸپ, ٶشكەنٸن جاندىرۋعا ٶلشەۋسٸز قىزمەت ەتكەن باۋىرىمىزعا قولدان كەلەر وسىناۋ كٶمەگٸمٸزدٸ كٶپ كٶرمەگەندەرٸڭٸز جٶن. قايتا تٸلەۋبەردٸگە ناقتى قارجىلىق كٶمەكتەرٸن كٶرسەتٸپ, كٸتەپتەرٸن شىعارىپ بەرٸپ جٷرگەن, ۇلت تاريحىنىڭ شىنايى جاناشىرىنا اينالعان مەتسەنات ازاماتتارعا دا العىس جاۋدىرايىق. ولاردىڭ دا اتىن اتاپ, مەرەيلەرٸن تاسىتايىق! ازاماتتاردى قولداۋدا سٶز كٶمەكتٸڭ دە ورنى ايىرىقشا ەكەنٸ ەستە بولعاي!
مارال ىسقاقباي,
«قازاق ەدەبيەتٸ»
