Shyńǵys han – mońǵol emes, ol - moǵol. Iaǵni túrki–qypshaq. Muny orys jáne álem ǵalymdary jazyp keledi.
Poskrebi rýsskogo – i naidesh tatarina» - deidi A.S. Pýshkin. Orystyń uly aqyny bul sózdi árine, qazirgi Kama boiyndaǵy tatarlarǵa qaratyp aitpaǵan. Bular kóne zamannan Býlgar jurty bolyp esepteledi. Kezinde, tatarlar - dep slavian elderi uly daladaǵy kóshpeli qypshaq taipalaryn ataǵan. Qazirgi tatarlar, XIX ǵasyrdyń alǵashqy jyldarynan bastap, kóne ataýynyń ornyna, tatarlar dep atalyp keledi. Bul ataýdyń osy jurtqa qalai aýysqan sebebin, keiingi bir maqalamyzǵa arqaý etermiz.
Sonymen, Uly dalanyń álem moiyndaǵan uly tulǵasy - Shyńǵys han týraly ne bilemiz?
Óz ýaqytynda búkil Deshti–Qypshaq dalasynyń almas qylyshtai jarqyldaǵan rý-taipalarynyń basyn qosyp, ashsa - alaqanynda, jumsa - judyryǵynda ustaǵan ári Aspan asty imperiiasyn baǵyndyryp, Ortalyq Aziianyń jáne kóptegen elderdiń tizesin búktirgen Shyńǵys han týraly qanshama ǵasyr aitylyp ta, jazylyp ta keledi.
Degenmen qai ulttyń ókili ekenin osy ýaqytqa deiin tap basyp áli eshkim aitqan joq. Tek, qytai tilimen «mon-goll» (orys jáne eýropa ǵalymdarynyń jazýynsha bul ataý «malshylar nemese baqtashylar» degen uǵymdy bildiredi eken, osyǵan orai, olar ózderin talai ǵasyrdan beri qalyptasqan osy sózge bailanysty «muńǵul» dep ataidy) atanǵan býriattardan shyqqan deidi. Sol qytailar kezinde qalmaqtardy da «jýýn-gar» (qaraqshy adamdar) dep ataǵan. Osy arada aitarymyz, qytaidyń «mon-goll» jáne «jýýn–gar» sózderiniń túp-tórkinin ózge el ǵalymdary bolmasa, dáp bizdiń ǵalymdarymyzdyń osy kúnge deiin túbegeili zerttep, salystyryp, álem ǵalymdary sekildi halyqaralyq deńgeige shyǵardyma, estigen de, oqyǵan da emespiz. Tek qana qazaqy oimen tuspaldap, mesheý qalǵan Mońǵoliianyń ǵalymdary osylai jazypty dep, eski daǵdymen jaza berý, qazirgi damyǵan zamanǵa múlde sai kelmeidi. Barlyǵyn salystyrmaly túrde qarap, oqyp, álemdik zertteý eńbekterinde qalai dep, ne dep jazylǵanyn zerttep, úńilip, sonan soń ǵana qorytyndy jasaǵanymyz durys shyǵar.
Shyńǵys han shynynda sol qazirgi ýaqytta muńǵol atanyp otyrǵan býriattardan shyqqan ba? Muny zertteý múmkindigi mol qazirgi orys jáne dúniejúzi ǵalymdary joqqa shyǵaryp otyr. Birinshiden, Shyńǵys hanǵa bailanysty oqiǵalardyń túgeli – onyń jastyq shaǵy, ósýi, han taǵyna kelýi jáne imperatorlyq dárejege jetýi, mine osylardyń barlyǵy qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda bolǵan oqiǵalar dep jazylýda. Sondai-aq, «mon-goll» atanǵan býriattar óte az el. Olar alyp Qytai turmaq, ormandai qalyń túrki qypshaqtaryna da (iaǵni, qazirgi qazaqtarǵa) shamasy kelmes edi deidi. Sonymen qatar, Mońǵoliia qypshaq jerinen alys, bir qiyrda jatqan kishkentai jurt («kroshechnoe naselenie», akademik A. Fedotov). Osylardyń barlyǵyn oqyp, salystyrýǵa, zerttep, zerdelep kórýge moinymyz jar bermegen biz ǵana eski súrleýmen júrip kelemiz. «Ymdy bilmegen – dymdy bilmeidi» nemese «Kórmes – túieni de kórmes» degen emes pe?! Osy taqyrypqa jazylǵan álemdik zertteý jumystaryn oqymai, qaramai jáne izdenbei, tek qana qazaqy oi-pikirmen ǵana júrip, ótirikke qurylǵan tarihty maldanyp áli kelemiz. Álemdik jáne Eýropalyq, tipti qasymyzdaǵy Reseilik ǵalymdardyń zertteý órkenietine jete qoimaǵan, Monǵol ǵalymdarynyń tar túsinikte, ózderiniń dástúrinde bolmaǵan, tarihynda kezdespegen, kórshi shúrshit eliniń jymysqy saiasatynyń arqasynda, ótirikti shyndai soǵyp jazǵandaryna senip júrgen biz de keremetpiz-aý. Al endi, osy Shyńǵys han taqyrybyna jazǵan ózge eldiń jazýshylary men ǵalymdarynyń jumystaryn oqyp, tyndap kóreiik. Sonymen, V.Kojinovtyń «Pravda protiv krivdy» dep atalatyn zertteý kitabyn alaiyq, onda bylai deidi; «Napisal «Altan tobchi» vrode by ýchenyi lama Lýbsan Danzan. Kstati, a pochemý imenno Lýbsan Danzan schitaetsia i avtorom «Altan tobchi»? Da iskliýchitelno ottogo, chto istorikam bolshe nekogo okazalos privlech. Oglianývshis i poskrebia po sýsekam, oni vspomnili, chto v kontse XVII – nachale XVIII veka jil i tvoril lama Lýbsan Danzan, pisatel i perevodchik. Znachit, on i napisal. Pochemý? A potomý, chto nekomý bolshe. Vy ne poverite, vy býdete smeiatsia, no primerno tak i izlagaetsia...
I nakonets, samoe sýshestvennoe. «Altan tobchi» - vovse ne istoricheskaia hronika vremen Chingishana. Bolshei chastiý eto – chisto laamistskie sochineniia bolee pozdnego vremeni: rasskaz o vozniknovenii cheloveka, o proishojdenii indiiskih i tibetskih tsarei, o teh ili inyh býddistskih dogmatah. O samom Chingishane, ego pohodah i soversheniiah skazano gorazdo menshe, da i podhod vesma svoeobrazen...
V bolshenstve slýchaev letopistsy ýpominaiýt tolko nazvaniia zavoevannyh stran. Svedeniia o voennyh pohodah dlia letopistsev XVII v. ýje byli ýteriany.
Ne zabýdte: nam staratelno vparivaiýt, chto ochen dolgo imenno v Mongolii sýshestvoval stolnyi grad naslednikov Chingishana Karakorým, ne tolko administrativnyi, no i kýltýrnyi tsentr, gde jilo mnogo ýchenyh knijnikov. Kak je tak polýchilos, chto obladavshie takim kýltýrnym tsentrom mongoly ýhitrilis nachisto zabyt podrobnosti zavoevanii Chingishana, sohraniv lish «nazvaniia zavoevannyh stran»?
Vse mgnovenno stanovitsia na svoi mesta, esli vernýtsia k tomý, chto Chingishan nikakoi ne mongol, a kipchak. Skýdost mongolskih svedenii o nem polýchaet prostoe i logichnoe obiasnenie: poskolký mongoly ne prinimali nikakogo ýchastiia v sversheniiah Chingishana, to i svedeniia o nih imeli samye obshie».
Ǵalymnyń zertteý kitabynda taǵy bir mynandai joldar bar: «…Altýn-han (Altyn han) poslal protiv miatejnikov voisko. Chingishan eto voisko momentalno raskoloshmatil v hvost i v grivý, tak chto Altýn – han bejal v Indiiý s ostatkami voisk priblijennyh, brosiv straný na proizvol sýdby. Estestvenno, Chingishan so spodvijnikami perenial brazdy pravleniia, a takje zanial tot samyi gorod Hara – Balasagýn v doline reki Chý, kotoryi pozje stanet na rol mificheskogo Karakorýma», - deidi. Kórdińizbe, qanshalyqty dáldikpen jazylǵanyn.
Sondai-aq, kezinde Keńester Odaǵy Ortalyq Komitetiniń bas hatshysy bolǵan M.S. Gorbachevtyń tusynda, osy ortalyq komitette idiologiialyq hatshy bolǵan Medvedev Vadim Andreevichtiń jazǵan eńbekterinde mynandai joldar bar eken. Shamamyz kelgenshe muny qazaqshaǵa aýdaryp kórsettik. - «Óz ýaqytynda bizdiń tarihshy ǵalymdarymyzdyń usynysymen, «Altyn Orda» imperiiasynyń negizin qalaǵan – qypshaq-qaisaqtardyń jáne olardyń atyshýly tarihyn, sonaý burynǵy úsh jarym ǵasyrlyq orys imperiiasynyń tusyndaǵydai etip, keńestik idiologiiaǵa sáikestendirip, ózgertý kerek bolǵan. Osyǵan orai, Keńes Odaǵynyń jaqyn dosy jáne Qazaqstannyń dál irgesinde jatqan Mońǵoliianyń «Mońǵol» ataýyn alyp, Altyn Orda imperiiasyn qurýshy ári ornatýshy etip kórsetilgen. Bul maǵan deiingi uiymdastyrylyp jáne qalyptastyrylǵan ister eken. Osylaisha, Orta Aziia halyqtarynyń tarihyna biraz ózgerister kirgizildi. Bul Oktiabr revoliýtsiiasynan keiingi Keńes Odaǵynyń ustanyp otyrǵan saiasatyna orai istelingen», - deidi. Medvedev V.A. «Ispytanie istoriei» kitabynan. Osylaisha, bizdiń ata tarihymyzdy ózimizden ajyratyp «Úsh qainasada sorpasy qosylmaityn», múlde bógde elge saiasatqa orai alyp bergen. Al, osy uly tarihty qaitaryp alýǵa qazirgi qazaq biliginiń jáne qazaq ziialy qaýymynyń dármeni jeteme, álde soltústiktegi kórshimizden seskenip, óz tarihymyzdan qasha beremizbe?! Biligimizdiń saiasatyna qarasaq, olardyń shynymende jasqanshaq ekendigi kórinip tur.
Sonymen qatar, taǵyda kei bir ǵylymi zertteý eńbekterden naqtyraq bolsyn dep, myna sóilemderdi orys tilinen aýdaryp berdik:
«Aýdarmada «Shyńǵys han» ataýynyń ózi «Muhit han» degendi bildiredi. Mundai sóz mońǵoldarda qaidan bolsyn? Tek Kaspii men Qara teńizdi, Atlant muhityn kórgen túrkiler ǵana óz bileýshisine osyndai esim bere alady…
Jalpy, Shyńǵys hannyń ómirbaianyn Qytai men Mońǵoliiadan emes, batystan izdeý kerek. Birinshi kezekte men Andrei Lyzlovtyń «Skif tarihyna» júgindim. Lyzlovta Shyńǵys han týraly aqparat az, biraq Qytai «ertegilerine» qaraǵanda áldeqaida naqty. Árine, Lyzlovta «mońǵoldar» joq, tek tatarlar ǵana aitylady. «Edil ordasy (Qypshaq ordasy) dep atalatyn tatarlar Edil ózeniniń boiynda, Kaspii teńizine deiin ómir súredi». Mine, Shyńǵys han osy Edil ordasynan shyqqan. Ol týraly Lyzlov bylai dep jazady: «Jesirdiń uly er jetip, Edil ordasyn kóbeitti, uly dalany baǵyndyrdy». Kórip otyrǵanyńyzdai, mońǵoldar múldem atalmaidy. Túrkiler – bir kezderi Edil men Kaspiige qonys aýdarǵan qypshaq halqy.
Horezmdik din qyzmetkeri Án-Nasividiń kitabynan da osyndai derekterdi atap ótýge bolady. Óitkeni ol – Shyńǵys hannyń zamandasy jáne táýelsiz kýáger. Basqa shyǵarmalardyń avtorlary Shyńǵys hannyń qyzmetinde boldy, sondyqtan olardan aqiqat kútý qiyn. Án-Nasivi de «mońǵoldardy» baiqamaidy. Shyńǵys han halqy – túrkiler, naqtyraq aitqanda qypshaqtar jáne onyń ózi de mońǵol emes, túrki-qypshaq. Al mońǵoldar dep atalatyn halyq – býriattar, Shyńǵys han imperiiasynan birneshe myń shaqyrym jerdegi kishkentai halyq».
Qazirgi mońǵoldar – qalqalyq býriattar. Olar reseilik orhon býriattarymen tutas halyq bolyp esepteledi. Olar – bir tilde sóileitin, bir dástúrdegi jáne býdda dinindegi adamdar. Ulttyq kiimderi de birdei. Ony orys zertteýshileri osylai dep jazyp, kórsetip keledi. Birtutas jurt bolǵanymen, orystar shekara túsirgende ekige bólinip qalǵan. Astanalary Ýlan-Bator bizdiń tilde «Qyzyl batyr» degen túsinik berse, odan júz shaqyrymdai alys turatyn Ýlan-Ýdeniń qazaqshasy «Qyzyl sunqar» dep aýdarylady. Erinbei izdenip oqyǵan adamǵa barlyǵy zertteý kitaptarynda naqty jazylyp tur. Osylardy bizdiń ǵalymdar sondai-aq, qazaq oqyrmandary nege taýyp oqymaityndyǵyna qairan qalamyz?! Qarapaiym sózben aitsaq, reseilik Osetiia men grýziialyq Osetiia sekildi ekige bólinip qalǵan. Mońǵoliia (býriattar) – óte kishkentai el. Orystardyń zertteýinde olar osydan myń jyl buryn sany birneshe myńǵa áreń jetetin jurt bolǵan. Sondyqtan, olardyń imperiia quryp, Qytai sekildi alyp memleketti jaýlap alýy 100 paiyzǵa durys emes, - deidi orys ǵalymdary. Olar shyndyqty jazyp otyr. Endi sol jazýshy jáne ǵalymdardy taǵyda sóileteiik:
«Jalaiyr, naiman, merkit, qiiat, qońyrat, kerei, arǵyn – Shyńǵyshannyń «mońǵol» rýlaryn tizbeleý kezinde aitylatyn rýlar – bul qazirgi qazaq rýlary! Mońǵoldarda mundai taipalar bolǵan emes jáne olarǵa esh qatysy joq.
Sondai-aq, jańa handy sailaýdyń «ejelgi mońǵol» dástúri mońǵoldarda bolmaǵan, tipti, «han sailaý» dástúrin olardy zerttep qaraǵanymyzda tabalmadyq. Al endi, qazaqtardyń XIX ǵasyrdyń sońyna deiin saqtalǵan ádet-ǵurpynda bul saqtalǵan: kandidat kópshilik daýysyn alǵan soń aq kiizge otyrǵyzylyp, úsh ret kóteriledi, jurt «Han! Han! Han!» dep qatty aiǵailaidy. Sodan keiin kiiz kishkentai bólikterge jyrtylyp, qatysýshylarǵa taratylady. Túrki-qypshaq tilinde bul salt «Han kóterý» dep atalady. Mońǵol tarihynda mundai dástúr joq jáne bolǵan da emes.
Shyńǵyshan mońǵol emes, qypshaq. Oǵan baǵynǵan halyq ta – túrki-qypshaqtar. Shyńǵys hannyń mońǵol ekeni tek «Qupiia ańyz» ben «Altan tobchi» kitaptarynda aitylady. Olar Shyńǵys hannan keiin birneshe ǵasyr ótken soń paida bolǵan kitaptar…»
Bul derekter myna eńbekterden alynyp otyr (Aleksandr Býshkov – «Chingishan. Neizvestnaia Aziia» jáne «Skifskaia istoriia» Andreia Lyzlova)
Sonymen qatar, kórnekti jazýshy jáne tanymal zertteýshi ǵalym R.Hrapachevskiidiń «Voennaia derjava Chingishana» - atty zertteý kitapynda, mynandai joldar bar:
...Sobstvenno mongolskaia pismennost slojilas tolko v XVII veke. Tak chto nikakih «sovremennyh Chingishaný» mongolskih letopisei v prirode ne sýshestvýet. Est na svete dva varianta «drevnei mongolskoi istorii» : «Sokrovennoe skazanie» i «Altan tobchi». Davaite prismotrimsia…
«Sokrovennoe skazanie» (predstavliaiýshee soboi lish chast knigi «Altan tobchi»), ili, na kitaiskii maner, «Iýan-chao bishi», obiavilos tolko v deviatnadtsatom stoletii. V 1841 godý kitaiskii ýchenyi Chjan Mý sostavil sbornik redkih starinnyh sochinenii i legend o kochevyh plemenah kipchakov Velikoi stepi , zatem v 1848 godý napechatal ego – i eto- to pechatnoe izdanie i popalo v rýki k znamenitomý kitaevedý Palladiiý Kafarový, privezshemý ego v Rossiiý.
Nikakih originalov «Sokrovennogo skazaniia», nikakih bolee-menee staryh rýkopisei obnarýjit tak i ne ýdalos. Samaia «drevniaia» rýkopis otnositsia opiat- taki k pervoi treti deviatnadtsatogo stoletiia…
Sondai-aq, kitaptyń taǵy bir jerinde bylai deidi. Munyda sol kúiinde aýdarmai orys tilinde keltirdik:
«...Odnim slovom, my vplotnýiý podoshli k prostomý, chýt li ne primitivnomý voprosý: a kto ý nas k XIII veký v Azii obladal opytom gosýdarstvennogo stroitelstva, sozdaniia professionalnoi armii, ýpravlencheskogo apparata, organizatsii bolshih mass liýdei na voennye ili «narodnohoziaistvennye» proekty?
Otvet i iskat ne nýjno, on lejit na poverhnosti.
Konechno je, kipchaki. Imevshie za plechami mnogovekovoi opyt kaganatov, opyt gosýdarstvennosti, el (el). Bogateishii opyt!
Naskolko s tochki zreniia realnoi ekonomiki, voennoi istorii, tehniki i politiki samym chto ni na est somnitelneishim kandidatom na rol obedinitelei Velikoi Stepi predstaiýt mongoly, nastolko je podhodiashim – kipchaki».
Kórdińizbe, olar anyq-qanyǵyn zerttep qalai jazǵan! Bizdiń ǵalymdarymyz ben jazýshylarymyz osylai naqty úńilip, salystyryp jáne zerttep jazsa ǵoi, qazaqy oimen, eski, jalǵan jolmen júre bermei. Áitpese, «Altyn topshyny» («Altan tobchi») jazǵan Tibettik lama Lýbsan Danzannyń (XVII-shi ǵasyr men XVIII-shi ǵasyr aralyǵynda) «Moǵol» sózin «Monǵol» - dep ózgertip, oidan kóp nárseni qosyp jazǵan sandyraǵyna senýge bolama? Jáne ol Uly dalada kóship júretin qypshaq taipalarynyń ańyzdaryn jinap, ony ishinara kóp ózgertip shyǵarma etip jazǵan.
Sonymen, osy ǵylymi zertteý eńbegin odan ári oqiyq:
« -Pered nami, takim obrazom, nikakoi ne mongol, a obychnyi kipchak. Znatnyi predstavitel starinnogo roda, ne goniavshego skot po stepiam, a imevshego tot samyi mnogovekovoi opyt gosýdarstvennogo stroitelstva. Naslednik el (el), bylyh kaganatov. Ý takogo cheloveka, estestvenno, est otkýda vziatsia opytý sozdaniia armii, gosýdarstva, pisanyh zakonov. I ekonomicheskie vozmojnosti imeiýtsia – vo vseh kaganatah byli svoi «promyshlennye tsentry». Dlia kipchaka Chingishana sozdanie novogo gosýdarstva bylo ne kakim-to ekzoticheskim eksperimentom, a delom samym chto ni na est obychnym, kotorym na protiajenii dolgih stoletii zanimalis ego predki». Zertteý jumysynda osylai, ap-anyq jazylǵan. Bizdiń ǵalymdarymyz osylai tereń zerttep, salystyrmaly túrde jazsa deisiń. Qazirgi monǵol atalǵan bir ýys halyq býriattardyń ult retindegi júrip ótken jolyndaǵy tarihynda kezdespeitin mundai uly oqiǵalardy solarǵa teli bermei. Áitpese, qytaidyń jymysqy saiasatymen qurylǵan tarihtyń jalǵan ekendigin túsinetin ýaqyt jetti emes pe.
Sonymen qatar, D.Ýezerfordtyń «Chingishan i rojdenie sovremennogo mira» degen kitabynda, álem tanyǵan Shyńǵys han týraly mynandai joldar bar: «Chingishan» i «Temýdjin» - sovershenno ne mongolskie imena, a tiýrko-kipchakskie.
V narodnom kirgizskom epose «Manas» a takje v kazahskih eposah «Alpamys batyr», «Koblandy batyr», «Ertargyn» i drýgie, chto nazyvaetsia… v ýpor ne vidiat nikakoi takoi «velikoi mongolskoi imperii». Soglasno etim eposam, ý srednevekovyh kipchakov bylo tolko dva sereznyh protivnika, s kotorymi oni postoianno borolis na etih territoriiah: eto kitaitsy i kochevye plemena kalmykov, kak raz i obitavshih togda v raione sovremennoi Mongolii. Sovremennye mongoly – eto lesnye naseleniia, poiavivshiesia na etoi zemle tolko neskolko vekov spýstia», - deidi. Endi, osylardy oqyp otyryp ne deýge bolady?! Qazirgi Mońǵol atanyp otyrǵan, kezinde ormannan shyqqan býriattar, osy óńirge keiinnen birneshe ǵasyr ótken soń ǵana kelgen adamdar. Negizinde, bul óńirde óz ýaqytynda qońyrattar men naimandar, jalaiyrlar men kereiler jáne taǵy basqa qazaq taipalary qalmaqtarmen jáne qytailarmen jaǵalasyp tirshilik keshken.
Sonymen qatar, amerikalyq zertteýshi ǵalym Hilda Hýkkem Ámir Temir týraly jazǵan zertteý kitabynda: «...Temirlan imperiiasy da, ata-babasy Shyńǵys han men onyń qurǵan imperiiasy da ejelgi qypshaq tilinde sóileitin» deidi.
Endi túsinikti bolý úshin taratyp jazaiyq. Ózbekter men uiǵyrlar túrki halyqtarynyń quramyna kirgenimen olar qarluq taipasyna jatady. Túrikmender, túrikter, ázirbaijandar oǵyz taipasy bolyp esepteledi. Bular da – túrkiler. Qazaqtar qypshaq taipasyna jatady.
Sonda Ámir Temir men Shyńǵys han imperiiasy qai taipanyń qurǵan qaǵanattary? Árine, qazaqtardiki bolyp shyǵady. Muny Hilda Hýkkem taiǵa tańba basqandai etip jazǵan.
Al endi, bizdiń qazaqqa osynyń bárin túsinýge, tarihi shyndyqty qalpyna keltirýge izdenisi, sanasy men bilimi jáne kúreskerligi jetispeidi!
Iaǵni, dálirek aitqanda, Shyńǵys han jáne onyń imperiiasy bizdiń tarih, eshqandai mońǵol-býriattyń emes! Osyny túsinetin ýaqyt jetken sekildi.
Árbir imperiianyń sońynda onyń izi qalady. Al endi, óz ýaqytynda «Mońǵol», - dep atalǵan imperiianyń sońynyda, kezinde onyń quramynda bolǵan elderde qazirgi mońǵoldyń qandai izi bar?! Olardyń bizde qalǵan tili barma nemese olardan bizge aýysqan dástúri, salt-sanasy barma?! Tipti, ózge jurttarǵa juqqan balamalyq mýzykalyq quraldary da joq. Shyńǵys han imperiiasy tutasymen túrki-qypshaqtardyń qaǵanaty bolǵandyqtan, aziianyń kóptegen elderinde túrki-qypshaqtardyń tili, dástúri, folklorlyq epostary jáne mýzykalyq qural-aspaptary qazirgi kúnge deiin saqtalǵan. Qazaqtyń jáne túrki elderiniń (Ózbek, qyrǵyz, qaraqalpaq, túrkmender taǵy basqa) myńdaǵan jyldardan kele jatqan aýyz ádebietinde, epostarynda «mońǵol» degen sózdi qai kezde kezdestirip edińiz?! Sondai sózdi bir rette bolsa da oqydyńyzba! Tek «Qiiat» dep atalatyn qypshaq taipasynyń ataýyn ǵana kezdestiresiz. Bul taipanyń quramyna qazirgi kóptegen qazaq rýlary kiredi. Naqtyraq aitsaq biriktirilgen quraq deýge bolady. Eger oqymasańyz, ózin birjarym ǵasyr táýeldilikte ustaǵanyn namys kórip, birneshe ǵasyrdan keiin, qytai saiasatynyń uiǵarymymen, olardyń ǵalymdary men belsendileri ádeii uiymdastyryp, Shyńǵys handy ózderiniń senimindegi (dinindegi) adamǵa jatqyzyp, óz ultynyń bir tarmaǵyna jaqyndatyp jazǵanyna senýge bolama?! Átteń, bizdiń bilikte júrgen keibir azamattardyń qorqaqtyǵy men tarihi saýatsyzdyǵy (Qytai men Reseiden sonshalyqty nege qorqatyndyǵyn túsinbeimiz. Álde táýelsizdigimizge nuqsan keledi dep oilaima nemese investitsiia kelmei qalady dep kúdikteneme? Shókimdei monǵol atanǵan býriattar Qytaidan nege qoryqpaidy, biz nege sonshalyqty seskenemiz?!) Shyńǵys han jáne Altyn Orda imperiiasyn tolyq qandy qazaq eliniń enshisine alyp bere almai otyr. Keibireýler Shyńǵys handy shartarap elderi Monǵoliiaǵa berip qoidy dep oilap júrgen bolar. Múlde olai emes. Qaita álem ǵalymdary men jazýshylary ataqty handy túbegeili zerttep, eshqandai monǵol emes, ol túrki – qypshaqtan shyqqan uly tulǵa dep qanshama zertteý eńbekterinde jazyp keledi. Sony bizdiń ǵalymdarymyz oqymaima, álde izdenbeime, túsiniksiz. Múmkin qazaqtar ózderinen qyzǵanatyn shyǵar. Tutastyqqa daǵdylanbaǵan, itegin basyp júrgizbeitin, sózi qisyq elmiz ǵoi. Mesheý qalǵan monǵol ǵalymdarynyń qytaidyń quiturqy saiasatyna orai, jalǵan jazǵan ótirikterine sene bermeiik!
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
