شىڭعىس حان – موڭعول ەمەس, ول - موعول. ياعني تٷركٸ–قىپشاق. مۇنى ورىس جەنە ەلەم عالىمدارى جازىپ كەلەدٸ.
پوسكرەبي رۋسسكوگو – ي نايدەش تاتارينا» - دەيدٸ ا.س. پۋشكين. ورىستىڭ ۇلى اقىنى بۇل سٶزدٸ ەرينە, قازٸرگٸ كاما بويىنداعى تاتارلارعا قاراتىپ ايتپاعان. بۇلار كٶنە زاماننان بۋلگار جۇرتى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. كەزٸندە, تاتارلار - دەپ سلاۆيان ەلدەرٸ ۇلى دالاداعى كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىن اتاعان. قازٸرگٸ تاتارلار, XIX عاسىردىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ, كٶنە اتاۋىنىڭ ورنىنا, تاتارلار دەپ اتالىپ كەلەدٸ. بۇل اتاۋدىڭ وسى جۇرتقا قالاي اۋىسقان سەبەبٸن, كەيٸنگٸ بٸر ماقالامىزعا ارقاۋ ەتەرمٸز.
سونىمەن, ۇلى دالانىڭ ەلەم مويىنداعان ۇلى تۇلعاسى - شىڭعىس حان تۋرالى نە بٸلەمٸز?
ٶز ۋاقىتىندا بٷكٸل دەشتٸ–قىپشاق دالاسىنىڭ الماس قىلىشتاي جارقىلداعان رۋ-تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ, اشسا - الاقانىندا, جۇمسا - جۇدىرىعىندا ۇستاعان ەرٸ اسپان استى يمپەريياسىن باعىندىرىپ, ورتالىق ازييانىڭ جەنە كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ تٸزەسٸن بٷكتٸرگەن شىڭعىس حان تۋرالى قانشاما عاسىر ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا كەلەدٸ.
دەگەنمەن قاي ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن وسى ۋاقىتقا دەيٸن تاپ باسىپ ەلٸ ەشكٸم ايتقان جوق. تەك, قىتاي تٸلٸمەن «مون-گولل» (ورىس جەنە ەۋروپا عالىمدارىنىڭ جازۋىنشا بۇل اتاۋ «مالشىلار نەمەسە باقتاشىلار» دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەدٸ ەكەن, وسىعان وراي, ولار ٶزدەرٸن تالاي عاسىردان بەرٸ قالىپتاسقان وسى سٶزگە بايلانىستى «مۇڭعۇل» دەپ اتايدى) اتانعان بۋرياتتاردان شىققان دەيدٸ. سول قىتايلار كەزٸندە قالماقتاردى دا «جۋۋن-گار» (قاراقشى ادامدار) دەپ اتاعان. وسى ارادا ايتارىمىز, قىتايدىڭ «مون-گولل» جەنە «جۋۋن–گار» سٶزدەرٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن ٶزگە ەل عالىمدارى بولماسا, دەپ بٸزدٸڭ عالىمدارىمىزدىڭ وسى كٷنگە دەيٸن تٷبەگەيلٸ زەرتتەپ, سالىستىرىپ, ەلەم عالىمدارى سەكٸلدٸ حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعاردىما, ەستٸگەن دە, وقىعان دا ەمەسپٸز. تەك قانا قازاقى ويمەن تۇسپالداپ, مەشەۋ قالعان موڭعولييانىڭ عالىمدارى وسىلاي جازىپتى دەپ, ەسكٸ داعدىمەن جازا بەرۋ, قازٸرگٸ دامىعان زامانعا مٷلدە ساي كەلمەيدٸ. بارلىعىن سالىستىرمالى تٷردە قاراپ, وقىپ, ەلەمدٸك زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸندە قالاي دەپ, نە دەپ جازىلعانىن زەرتتەپ, ٷڭٸلٸپ, سونان سوڭ عانا قورىتىندى جاساعانىمىز دۇرىس شىعار.
شىڭعىس حان شىنىندا سول قازٸرگٸ ۋاقىتتا مۇڭعول اتانىپ وتىرعان بۋرياتتاردان شىققان با? مۇنى زەرتتەۋ مٷمكٸندٸگٸ مول قازٸرگٸ ورىس جەنە دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى جوققا شىعارىپ وتىر. بٸرٸنشٸدەن, شىڭعىس حانعا بايلانىستى وقيعالاردىڭ تٷگەلٸ – ونىڭ جاستىق شاعى, ٶسۋٸ, حان تاعىنا كەلۋٸ جەنە يمپەراتورلىق دەرەجەگە جەتۋٸ, مٸنە وسىلاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا بولعان وقيعالار دەپ جازىلۋدا. سونداي-اق, «مون-گولل» اتانعان بۋرياتتار ٶتە از ەل. ولار الىپ قىتاي تۇرماق, ورمانداي قالىڭ تٷركٸ قىپشاقتارىنا دا (ياعني, قازٸرگٸ قازاقتارعا) شاماسى كەلمەس ەدٸ دەيدٸ. سونىمەن قاتار, موڭعولييا قىپشاق جەرٸنەن الىس, بٸر قيىردا جاتقان كٸشكەنتاي جۇرت («كروشەچنوە ناسەلەنيە», اكادەميك ا. فەدوتوۆ). وسىلاردىڭ بارلىعىن وقىپ, سالىستىرۋعا, زەرتتەپ, زەردەلەپ كٶرۋگە موينىمىز جار بەرمەگەن بٸز عانا ەسكٸ سٷرلەۋمەن جٷرٸپ كەلەمٸز. «ىمدى بٸلمەگەن – دىمدى بٸلمەيدٸ» نەمەسە «كٶرمەس – تٷيەنٸ دە كٶرمەس» دەگەن ەمەس پە?! وسى تاقىرىپقا جازىلعان ەلەمدٸك زەرتتەۋ جۇمىستارىن وقىماي, قاراماي جەنە ٸزدەنبەي, تەك قانا قازاقى وي-پٸكٸرمەن عانا جٷرٸپ, ٶتٸرٸككە قۇرىلعان تاريحتى مالدانىپ ەلٸ كەلەمٸز. ەلەمدٸك جەنە ەۋروپالىق, تٸپتٸ قاسىمىزداعى رەسەيلٸك عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ٶركەنيەتٸنە جەتە قويماعان, مونعول عالىمدارىنىڭ تار تٷسٸنٸكتە, ٶزدەرٸنٸڭ دەستٷرٸندە بولماعان, تاريحىندا كەزدەسپەگەن, كٶرشٸ شٷرشٸت ەلٸنٸڭ جىمىسقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا, ٶتٸرٸكتٸ شىنداي سوعىپ جازعاندارىنا سەنٸپ جٷرگەن بٸز دە كەرەمەتپٸز-اۋ. ال ەندٸ, وسى شىڭعىس حان تاقىرىبىنا جازعان ٶزگە ەلدٸڭ جازۋشىلارى مەن عالىمدارىنىڭ جۇمىستارىن وقىپ, تىنداپ كٶرەيٸك. سونىمەن, ۆ.كوجينوۆتىڭ «پراۆدا پروتيۆ كريۆدى» دەپ اتالاتىن زەرتتەۋ كٸتابىن الايىق, وندا بىلاي دەيدٸ; «ناپيسال «التان توبچي» ۆرودە بى ۋچەنىي لاما لۋبسان دانزان. كستاتي, ا پوچەمۋ يمەننو لۋبسان دانزان سچيتاەتسيا ي اۆتوروم «التان توبچي»? دا يسكليۋچيتەلنو وتتوگو, چتو يستوريكام بولشە نەكوگو وكازالوس پريۆلەچ. وگليانۋۆشيس ي پوسكرەبيا پو سۋسەكام, وني ۆسپومنيلي, چتو ۆ كونتسە XVII – ناچالە XVIII ۆەكا جيل ي تۆوريل لاما لۋبسان دانزان, پيساتەل ي پەرەۆودچيك. زناچيت, ون ي ناپيسال. پوچەمۋ? ا پوتومۋ, چتو نەكومۋ بولشە. ۆى نە پوۆەريتە, ۆى بۋدەتە سمەياتسيا, نو پريمەرنو تاك ي يزلاگاەتسيا...
ي ناكونەتس, ساموە سۋششەستۆەننوە. «التان توبچي» - ۆوۆسە نە يستوريچەسكايا حرونيكا ۆرەمەن چينگيسحانا. بولشەي چاستيۋ ەتو – چيستو لااميستسكيە سوچينەنييا بولەە پوزدنەگو ۆرەمەني: راسسكاز و ۆوزنيكنوۆەنيي چەلوۆەكا, و پرويسحوجدەنيي يندييسكيح ي تيبەتسكيح تسارەي, و تەح يلي ينىح بۋدديستسكيح دوگماتاح. و ساموم چينگيسحانە, ەگو پوحوداح ي سوۆەرشەنيياح سكازانو گورازدو مەنشە, دا ي پودحود ۆەسما سۆوەوبرازەن...
ۆ بولشەنستۆە سلۋچاەۆ لەتوپيستسى ۋپومينايۋت تولكو نازۆانييا زاۆوەۆاننىح ستران. سۆەدەنييا و ۆوەننىح پوحوداح دليا لەتوپيستسەۆ XVII ۆ. ۋجە بىلي ۋتەريانى.
نە زابۋدتە: نام ستاراتەلنو ۆپاريۆايۋت, چتو وچەن دولگو يمەننو ۆ مونگوليي سۋششەستۆوۆال ستولنىي گراد ناسلەدنيكوۆ چينگيسحانا كاراكورۋم, نە تولكو ادمينيستراتيۆنىي, نو ي كۋلتۋرنىي تسەنتر, گدە جيلو منوگو ۋچەنىح كنيجنيكوۆ. كاك جە تاك پولۋچيلوس, چتو وبلاداۆشيە تاكيم كۋلتۋرنىم تسەنتروم مونگولى ۋحيتريليس ناچيستو زابىت پودروبنوستي زاۆوەۆانيي چينگيسحانا, سوحرانيۆ ليش «نازۆانييا زاۆوەۆاننىح ستران»?
ۆسە مگنوۆەننو ستانوۆيتسيا نا سۆوي مەستا, ەسلي ۆەرنۋتسيا ك تومۋ, چتو چينگيسحان نيكاكوي نە مونگول, ا كيپچاك. سكۋدوست مونگولسكيح سۆەدەنيي و نەم پولۋچاەت پروستوە ي لوگيچنوە وبياسنەنيە: پوسكولكۋ مونگولى نە پرينيمالي نيكاكوگو ۋچاستييا ۆ سۆەرشەنيياح چينگيسحانا, تو ي سۆەدەنييا و نيح يمەلي سامىە وبششيە».
عالىمنىڭ زەرتتەۋ كٸتابىندا تاعى بٸر مىنانداي جولدار بار: «…التۋن-حان (التىن حان) پوسلال پروتيۆ مياتەجنيكوۆ ۆويسكو. چينگيسحان ەتو ۆويسكو مومەنتالنو راسكولوشماتيل ۆ حۆوست ي ۆ گريۆۋ, تاك چتو التۋن – حان بەجال ۆ يندييۋ س وستاتكامي ۆويسك پريبليجەننىح, بروسيۆ سترانۋ نا پرويزۆول سۋدبى. ەستەستۆەننو, چينگيسحان سو سپودۆيجنيكامي پەرەنيال برازدى پراۆلەنييا, ا تاكجە زانيال توت سامىي گورود حارا – بالاساگۋن ۆ دولينە رەكي چۋ, كوتورىي پوزجە ستانەت نا رول ميفيچەسكوگو كاراكورۋما», - دەيدٸ. كٶردٸڭٸزبە, قانشالىقتى دەلدٸكپەن جازىلعانىن.
سونداي-اق, كەزٸندە كەڭەستەر وداعى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ باس حاتشىسى بولعان م.س. گورباچەۆتىڭ تۇسىندا, وسى ورتالىق كوميتەتتە يديولوگييالىق حاتشى بولعان مەدۆەدەۆ ۆاديم اندرەەۆيچتٸڭ جازعان ەڭبەكتەرٸندە مىنانداي جولدار بار ەكەن. شامامىز كەلگەنشە مۇنى قازاقشاعا اۋدارىپ كٶرسەتتٸك. - «ٶز ۋاقىتىندا بٸزدٸڭ تاريحشى عالىمدارىمىزدىڭ ۇسىنىسىمەن, «التىن وردا» يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان – قىپشاق-قايساقتاردىڭ جەنە ولاردىڭ اتىشۋلى تاريحىن, سوناۋ بۇرىنعى ٷش جارىم عاسىرلىق ورىس يمپەريياسىنىڭ تۇسىنداعىداي ەتٸپ, كەڭەستٸك يديولوگيياعا سەيكەستەندٸرٸپ, ٶزگەرتۋ كەرەك بولعان. وسىعان وراي, كەڭەس وداعىنىڭ جاقىن دوسى جەنە قازاقستاننىڭ دەل ٸرگەسٸندە جاتقان موڭعولييانىڭ «موڭعول» اتاۋىن الىپ, التىن وردا يمپەريياسىن قۇرۋشى ەرٸ ورناتۋشى ەتٸپ كٶرسەتٸلگەن. بۇل ماعان دەيٸنگٸ ۇيىمداستىرىلىپ جەنە قالىپتاستىرىلعان ٸستەر ەكەن. وسىلايشا, ورتا ازييا حالىقتارىنىڭ تاريحىنا بٸراز ٶزگەرٸستەر كٸرگٸزٸلدٸ. بۇل وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنان كەيٸنگٸ كەڭەس وداعىنىڭ ۇستانىپ وتىرعان ساياساتىنا وراي ٸستەلٸنگەن», - دەيدٸ. مەدۆەدەۆ ۆ.ا. «يسپىتانيە يستوريەي» كٸتابىنان. وسىلايشا, بٸزدٸڭ اتا تاريحىمىزدى ٶزٸمٸزدەن اجىراتىپ «ٷش قايناسادا سورپاسى قوسىلمايتىن», مٷلدە بٶگدە ەلگە ساياساتقا وراي الىپ بەرگەن. ال, وسى ۇلى تاريحتى قايتارىپ الۋعا قازٸرگٸ قازاق بيلٸگٸنٸڭ جەنە قازاق زييالى قاۋىمىنىڭ دەرمەنٸ جەتەمە, ەلدە سولتٷستٸكتەگٸ كٶرشٸمٸزدەن سەسكەنٸپ, ٶز تاريحىمىزدان قاشا بەرەمٸزبە?! بيلٸگٸمٸزدٸڭ ساياساتىنا قاراساق, ولاردىڭ شىنىمەندە جاسقانشاق ەكەندٸگٸ كٶرٸنٸپ تۇر.
سونىمەن قاتار, تاعىدا كەي بٸر عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەكتەردەن ناقتىراق بولسىن دەپ, مىنا سٶيلەمدەردٸ ورىس تٸلٸنەن اۋدارىپ بەردٸك:
«اۋدارمادا «شىڭعىس حان» اتاۋىنىڭ ٶزٸ «مۇحيت حان» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. مۇنداي سٶز موڭعولداردا قايدان بولسىن? تەك كاسپيي مەن قارا تەڭٸزدٸ, اتلانت مۇحيتىن كٶرگەن تٷركٸلەر عانا ٶز بيلەۋشٸسٸنە وسىنداي ەسٸم بەرە الادى…
جالپى, شىڭعىس حاننىڭ ٶمٸربايانىن قىتاي مەن موڭعولييادان ەمەس, باتىستان ٸزدەۋ كەرەك. بٸرٸنشٸ كەزەكتە مەن اندرەي لىزلوۆتىڭ «سكيف تاريحىنا» جٷگٸندٸم. لىزلوۆتا شىڭعىس حان تۋرالى اقپارات از, بٸراق قىتاي «ەرتەگٸلەرٸنە» قاراعاندا ەلدەقايدا ناقتى. ەرينە, لىزلوۆتا «موڭعولدار» جوق, تەك تاتارلار عانا ايتىلادى. «ەدٸل ورداسى (قىپشاق ورداسى) دەپ اتالاتىن تاتارلار ەدٸل ٶزەنٸنٸڭ بويىندا, كاسپيي تەڭٸزٸنە دەيٸن ٶمٸر سٷرەدٸ». مٸنە, شىڭعىس حان وسى ەدٸل ورداسىنان شىققان. ول تۋرالى لىزلوۆ بىلاي دەپ جازادى: «جەسٸردٸڭ ۇلى ەر جەتٸپ, ەدٸل ورداسىن كٶبەيتتٸ, ۇلى دالانى باعىندىردى». كٶرٸپ وتىرعانىڭىزداي, موڭعولدار مٷلدەم اتالمايدى. تٷركٸلەر – بٸر كەزدەرٸ ەدٸل مەن كاسپييگە قونىس اۋدارعان قىپشاق حالقى.
حورەزمدٸك دٸن قىزمەتكەرٸ ەن-ناسيۆيدٸڭ كٸتابىنان دا وسىنداي دەرەكتەردٸ اتاپ ٶتۋگە بولادى. ٶيتكەنٸ ول – شىڭعىس حاننىڭ زامانداسى جەنە تەۋەلسٸز كۋەگەر. باسقا شىعارمالاردىڭ اۆتورلارى شىڭعىس حاننىڭ قىزمەتٸندە بولدى, سوندىقتان ولاردان اقيقات كٷتۋ قيىن. ەن-ناسيۆي دە «موڭعولداردى» بايقامايدى. شىڭعىس حان حالقى – تٷركٸلەر, ناقتىراق ايتقاندا قىپشاقتار جەنە ونىڭ ٶزٸ دە موڭعول ەمەس, تٷركٸ-قىپشاق. ال موڭعولدار دەپ اتالاتىن حالىق – بۋرياتتار, شىڭعىس حان يمپەريياسىنان بٸرنەشە مىڭ شاقىرىم جەردەگٸ كٸشكەنتاي حالىق».
قازٸرگٸ موڭعولدار – قالقالىق بۋرياتتار. ولار رەسەيلٸك ورحون بۋرياتتارىمەن تۇتاس حالىق بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ولار – بٸر تٸلدە سٶيلەيتٸن, بٸر دەستٷردەگٸ جەنە بۋددا دٸنٸندەگٸ ادامدار. ۇلتتىق كيٸمدەرٸ دە بٸردەي. ونى ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ وسىلاي دەپ جازىپ, كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بٸرتۇتاس جۇرت بولعانىمەن, ورىستار شەكارا تٷسٸرگەندە ەكٸگە بٶلٸنٸپ قالعان. استانالارى ۋلان-باتور بٸزدٸڭ تٸلدە «قىزىل باتىر» دەگەن تٷسٸنٸك بەرسە, ودان جٷز شاقىرىمداي الىس تۇراتىن ۋلان-ۋدەنٸڭ قازاقشاسى «قىزىل سۇنقار» دەپ اۋدارىلادى. ەرٸنبەي ٸزدەنٸپ وقىعان ادامعا بارلىعى زەرتتەۋ كٸتاپتارىندا ناقتى جازىلىپ تۇر. وسىلاردى بٸزدٸڭ عالىمدار سونداي-اق, قازاق وقىرماندارى نەگە تاۋىپ وقىمايتىندىعىنا قايران قالامىز?! قاراپايىم سٶزبەن ايتساق, رەسەيلٸك وسەتييا مەن گرۋزييالىق وسەتييا سەكٸلدٸ ەكٸگە بٶلٸنٸپ قالعان. موڭعولييا (بۋرياتتار) – ٶتە كٸشكەنتاي ەل. ورىستاردىڭ زەرتتەۋٸندە ولار وسىدان مىڭ جىل بۇرىن سانى بٸرنەشە مىڭعا ەرەڭ جەتەتٸن جۇرت بولعان. سوندىقتان, ولاردىڭ يمپەرييا قۇرىپ, قىتاي سەكٸلدٸ الىپ مەملەكەتتٸ جاۋلاپ الۋى 100 پايىزعا دۇرىس ەمەس, - دەيدٸ ورىس عالىمدارى. ولار شىندىقتى جازىپ وتىر. ەندٸ سول جازۋشى جەنە عالىمداردى تاعىدا سٶيلەتەيٸك:
«جالايىر, نايمان, مەركٸت, قييات, قوڭىرات, كەرەي, ارعىن – شىڭعىسحاننىڭ «موڭعول» رۋلارىن تٸزبەلەۋ كەزٸندە ايتىلاتىن رۋلار – بۇل قازٸرگٸ قازاق رۋلارى! موڭعولداردا مۇنداي تايپالار بولعان ەمەس جەنە ولارعا ەش قاتىسى جوق.
سونداي-اق, جاڭا حاندى سايلاۋدىڭ «ەجەلگٸ موڭعول» دەستٷرٸ موڭعولداردا بولماعان, تٸپتٸ, «حان سايلاۋ» دەستٷرٸن ولاردى زەرتتەپ قاراعانىمىزدا تابالمادىق. ال ەندٸ, قازاقتاردىڭ XIX عاسىردىڭ سوڭىنا دەيٸن ساقتالعان ەدەت-عۇرپىندا بۇل ساقتالعان: كانديدات كٶپشٸلٸك داۋىسىن العان سوڭ اق كيٸزگە وتىرعىزىلىپ, ٷش رەت كٶتەرٸلەدٸ, جۇرت «حان! حان! حان!» دەپ قاتتى ايعايلايدى. سودان كەيٸن كيٸز كٸشكەنتاي بٶلٸكتەرگە جىرتىلىپ, قاتىسۋشىلارعا تاراتىلادى. تٷركٸ-قىپشاق تٸلٸندە بۇل سالت «حان كٶتەرۋ» دەپ اتالادى. موڭعول تاريحىندا مۇنداي دەستٷر جوق جەنە بولعان دا ەمەس.
شىڭعىسحان موڭعول ەمەس, قىپشاق. وعان باعىنعان حالىق تا – تٷركٸ-قىپشاقتار. شىڭعىس حاننىڭ موڭعول ەكەنٸ تەك «قۇپييا اڭىز» بەن «التان توبچي» كٸتاپتارىندا ايتىلادى. ولار شىڭعىس حاننان كەيٸن بٸرنەشە عاسىر ٶتكەن سوڭ پايدا بولعان كٸتاپتار…»
بۇل دەرەكتەر مىنا ەڭبەكتەردەن الىنىپ وتىر (الەكساندر بۋشكوۆ – «چينگيسحان. نەيزۆەستنايا ازييا» جەنە «سكيفسكايا يستورييا» اندرەيا لىزلوۆا)
سونىمەن قاتار, كٶرنەكتٸ جازۋشى جەنە تانىمال زەرتتەۋشٸ عالىم ر.حراپاچەۆسكييدٸڭ «ۆوەننايا دەرجاۆا چينگيسحانا» - اتتى زەرتتەۋ كٸتاپىندا, مىنانداي جولدار بار:
...سوبستۆەننو مونگولسكايا پيسمەننوست سلوجيلاس تولكو ۆ XVII ۆەكە. تاك چتو نيكاكيح «سوۆرەمەننىح چينگيسحانۋ» مونگولسكيح لەتوپيسەي ۆ پريرودە نە سۋششەستۆۋەت. ەست نا سۆەتە دۆا ۆاريانتا «درەۆنەي مونگولسكوي يستوريي» : «سوكروۆەننوە سكازانيە» ي «التان توبچي». داۆايتە پريسموتريمسيا…
«سوكروۆەننوە سكازانيە» (پرەدستاۆليايۋششەە سوبوي ليش چاست كنيگي «التان توبچي»), يلي, نا كيتايسكيي مانەر, «يۋان-چاو بيشي», وبياۆيلوس تولكو ۆ دەۆياتنادتساتوم ستولەتيي. ۆ 1841 گودۋ كيتايسكيي ۋچەنىي چجان مۋ سوستاۆيل سبورنيك رەدكيح ستاريننىح سوچينەنيي ي لەگەند و كوچەۆىح پلەمەناح كيپچاكوۆ ۆەليكوي ستەپي , زاتەم ۆ 1848 گودۋ ناپەچاتال ەگو – ي ەتو- تو پەچاتنوە يزدانيە ي پوپالو ۆ رۋكي ك زنامەنيتومۋ كيتاەۆەدۋ پاللادييۋ كافاروۆۋ, پريۆەزشەمۋ ەگو ۆ روسسييۋ.
نيكاكيح وريگينالوۆ «سوكروۆەننوگو سكازانييا», نيكاكيح بولەە-مەنەە ستارىح رۋكوپيسەي وبنارۋجيت تاك ي نە ۋدالوس. سامايا «درەۆنيايا» رۋكوپيس وتنوسيتسيا وپيات- تاكي ك پەرۆوي ترەتي دەۆياتنادتساتوگو ستولەتييا…
سونداي-اق, كٸتاپتىڭ تاعى بٸر جەرٸندە بىلاي دەيدٸ. مۇنىدا سول كٷيٸندە اۋدارماي ورىس تٸلٸندە كەلتٸردٸك:
«...ودنيم سلوۆوم, مى ۆپلوتنۋيۋ پودوشلي ك پروستومۋ, چۋت لي نە پريميتيۆنومۋ ۆوپروسۋ: ا كتو ۋ ناس ك XIII ۆەكۋ ۆ ازيي وبلادال وپىتوم گوسۋدارستۆەننوگو سترويتەلستۆا, سوزدانييا پروفەسسيونالنوي ارميي, ۋپراۆلەنچەسكوگو اپپاراتا, ورگانيزاتسيي بولشيح ماسس ليۋدەي نا ۆوەننىە يلي «نارودنوحوزيايستۆەننىە» پروەكتى?
وتۆەت ي يسكات نە نۋجنو, ون لەجيت نا پوۆەرحنوستي.
كونەچنو جە, كيپچاكي. يمەۆشيە زا پلەچامي منوگوۆەكوۆوي وپىت كاگاناتوۆ, وپىت گوسۋدارستۆەننوستي, ەل (ەل). بوگاتەيشيي وپىت!
ناسكولكو س توچكي زرەنييا رەالنوي ەكونوميكي, ۆوەننوي يستوريي, تەحنيكي ي پوليتيكي سامىم چتو ني نا ەست سومنيتەلنەيشيم كانديداتوم نا رول وبەدينيتەلەي ۆەليكوي ستەپي پرەدستايۋت مونگولى, ناستولكو جە پودحودياششيم – كيپچاكي».
كٶردٸڭٸزبە, ولار انىق-قانىعىن زەرتتەپ قالاي جازعان! بٸزدٸڭ عالىمدارىمىز بەن جازۋشىلارىمىز وسىلاي ناقتى ٷڭٸلٸپ, سالىستىرىپ جەنە زەرتتەپ جازسا عوي, قازاقى ويمەن, ەسكٸ, جالعان جولمەن جٷرە بەرمەي. ەيتپەسە, «التىن توپشىنى» («التان توبچي») جازعان تيبەتتٸك لاما لۋبسان دانزاننىڭ (XVII-شٸ عاسىر مەن XVIII-شٸ عاسىر ارالىعىندا) «موعول» سٶزٸن «مونعول» - دەپ ٶزگەرتٸپ, ويدان كٶپ نەرسەنٸ قوسىپ جازعان ساندىراعىنا سەنۋگە بولاما? جەنە ول ۇلى دالادا كٶشٸپ جٷرەتٸن قىپشاق تايپالارىنىڭ اڭىزدارىن جيناپ, ونى ٸشٸنارا كٶپ ٶزگەرتٸپ شىعارما ەتٸپ جازعان.
سونىمەن, وسى عىلىمي زەرتتەۋ ەڭبەگٸن ودان ەرٸ وقيىق:
« -پەرەد نامي, تاكيم وبرازوم, نيكاكوي نە مونگول, ا وبىچنىي كيپچاك. زناتنىي پرەدستاۆيتەل ستاريننوگو رودا, نە گونياۆشەگو سكوت پو ستەپيام, ا يمەۆشەگو توت سامىي منوگوۆەكوۆوي وپىت گوسۋدارستۆەننوگو سترويتەلستۆا. ناسلەدنيك ەل (ەل), بىلىح كاگاناتوۆ. ۋ تاكوگو چەلوۆەكا, ەستەستۆەننو, ەست وتكۋدا ۆزياتسيا وپىتۋ سوزدانييا ارميي, گوسۋدارستۆا, پيسانىح زاكونوۆ. ي ەكونوميچەسكيە ۆوزموجنوستي يمەيۋتسيا – ۆو ۆسەح كاگاناتاح بىلي سۆوي «پرومىشلەننىە تسەنترى». دليا كيپچاكا چينگيسحانا سوزدانيە نوۆوگو گوسۋدارستۆا بىلو نە كاكيم-تو ەكزوتيچەسكيم ەكسپەريمەنتوم, ا دەلوم سامىم چتو ني نا ەست وبىچنىم, كوتورىم نا پروتياجەنيي دولگيح ستولەتيي زانيماليس ەگو پرەدكي». زەرتتەۋ جۇمىسىندا وسىلاي, اپ-انىق جازىلعان. بٸزدٸڭ عالىمدارىمىز وسىلاي تەرەڭ زەرتتەپ, سالىستىرمالى تٷردە جازسا دەيسٸڭ. قازٸرگٸ مونعول اتالعان بٸر ۋىس حالىق بۋرياتتاردىڭ ۇلت رەتٸندەگٸ جٷرٸپ ٶتكەن جولىنداعى تاريحىندا كەزدەسپەيتٸن مۇنداي ۇلى وقيعالاردى سولارعا تەلي بەرمەي. ەيتپەسە, قىتايدىڭ جىمىسقى ساياساتىمەن قۇرىلعان تاريحتىڭ جالعان ەكەندٸگٸن تٷسٸنەتٸن ۋاقىت جەتتٸ ەمەس پە.
سونىمەن قاتار, د.ۋەزەرفوردتىڭ «چينگيسحان ي روجدەنيە سوۆرەمەننوگو ميرا» دەگەن كٸتابىندا, ەلەم تانىعان شىڭعىس حان تۋرالى مىنانداي جولدار بار: «چينگيسحان» ي «تەمۋدجين» - سوۆەرشەننو نە مونگولسكيە يمەنا, ا تيۋركو-كيپچاكسكيە.
ۆ نارودنوم كيرگيزسكوم ەپوسە «ماناس» ا تاكجە ۆ كازاحسكيح ەپوساح «الپامىس باتىر», «كوبلاندى باتىر», «ەرتارگىن» ي درۋگيە, چتو نازىۆاەتسيا… ۆ ۋپور نە ۆيديات نيكاكوي تاكوي «ۆەليكوي مونگولسكوي يمپەريي». سوگلاسنو ەتيم ەپوسام, ۋ سرەدنەۆەكوۆىح كيپچاكوۆ بىلو تولكو دۆا سەرەزنىح پروتيۆنيكا, س كوتورىمي وني پوستوياننو بوروليس نا ەتيح تەرريتوريياح: ەتو كيتايتسى ي كوچەۆىە پلەمەنا كالمىكوۆ, كاك راز ي وبيتاۆشيح توگدا ۆ رايونە سوۆرەمەننوي مونگوليي. سوۆرەمەننىە مونگولى – ەتو لەسنىە ناسەلەنييا, پوياۆيۆشيەسيا نا ەتوي زەملە تولكو نەسكولكو ۆەكوۆ سپۋستيا», - دەيدٸ. ەندٸ, وسىلاردى وقىپ وتىرىپ نە دەۋگە بولادى?! قازٸرگٸ موڭعول اتانىپ وتىرعان, كەزٸندە ورماننان شىققان بۋرياتتار, وسى ٶڭٸرگە كەيٸننەن بٸرنەشە عاسىر ٶتكەن سوڭ عانا كەلگەن ادامدار. نەگٸزٸندە, بۇل ٶڭٸردە ٶز ۋاقىتىندا قوڭىراتتار مەن نايماندار, جالايىرلار مەن كەرەيلەر جەنە تاعى باسقا قازاق تايپالارى قالماقتارمەن جەنە قىتايلارمەن جاعالاسىپ تٸرشٸلٸك كەشكەن.
سونىمەن قاتار, امەريكالىق زەرتتەۋشٸ عالىم حيلدا حۋككەم ەمٸر تەمٸر تۋرالى جازعان زەرتتەۋ كٸتابىندا: «...تەمٸرلان يمپەريياسى دا, اتا-باباسى شىڭعىس حان مەن ونىڭ قۇرعان يمپەريياسى دا ەجەلگٸ قىپشاق تٸلٸندە سٶيلەيتٸن» دەيدٸ.
ەندٸ تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن تاراتىپ جازايىق. ٶزبەكتەر مەن ۇيعىرلار تٷركٸ حالىقتارىنىڭ قۇرامىنا كٸرگەنٸمەن ولار قارلۇق تايپاسىنا جاتادى. تٷرٸكمەندەر, تٷرٸكتەر, ەزٸربايجاندار وعىز تايپاسى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. بۇلار دا – تٷركٸلەر. قازاقتار قىپشاق تايپاسىنا جاتادى.
سوندا ەمٸر تەمٸر مەن شىڭعىس حان يمپەريياسى قاي تايپانىڭ قۇرعان قاعاناتتارى? ەرينە, قازاقتاردٸكٸ بولىپ شىعادى. مۇنى حيلدا حۋككەم تايعا تاڭبا باسقانداي ەتٸپ جازعان.
ال ەندٸ, بٸزدٸڭ قازاققا وسىنىڭ بەرٸن تٷسٸنۋگە, تاريحي شىندىقتى قالپىنا كەلتٸرۋگە ٸزدەنٸسٸ, ساناسى مەن بٸلٸمٸ جەنە كٷرەسكەرلٸگٸ جەتٸسپەيدٸ!
ياعني, دەلٸرەك ايتقاندا, شىڭعىس حان جەنە ونىڭ يمپەريياسى بٸزدٸڭ تاريح, ەشقانداي موڭعول-بۋرياتتىڭ ەمەس! وسىنى تٷسٸنەتٸن ۋاقىت جەتكەن سەكٸلدٸ.
ەربٸر يمپەرييانىڭ سوڭىندا ونىڭ ٸزٸ قالادى. ال ەندٸ, ٶز ۋاقىتىندا «موڭعول», - دەپ اتالعان يمپەرييانىڭ سوڭىنىدا, كەزٸندە ونىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردە قازٸرگٸ موڭعولدىڭ قانداي ٸزٸ بار?! ولاردىڭ بٸزدە قالعان تٸلٸ بارما نەمەسە ولاردان بٸزگە اۋىسقان دەستٷرٸ, سالت-ساناسى بارما?! تٸپتٸ, ٶزگە جۇرتتارعا جۇققان بالامالىق مۋزىكالىق قۇرالدارى دا جوق. شىڭعىس حان يمپەريياسى تۇتاسىمەن تٷركٸ-قىپشاقتاردىڭ قاعاناتى بولعاندىقتان, ازييانىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە تٷركٸ-قىپشاقتاردىڭ تٸلٸ, دەستٷرٸ, فولكلورلىق ەپوستارى جەنە مۋزىكالىق قۇرال-اسپاپتارى قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالعان. قازاقتىڭ جەنە تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ (ٶزبەك, قىرعىز, قاراقالپاق, تٷركمەندەر تاعى باسقا) مىڭداعان جىلداردان كەلە جاتقان اۋىز ەدەبيەتٸندە, ەپوستارىندا «موڭعول» دەگەن سٶزدٸ قاي كەزدە كەزدەستٸرٸپ ەدٸڭٸز?! سونداي سٶزدٸ بٸر رەتتە بولسا دا وقىدىڭىزبا! تەك «قييات» دەپ اتالاتىن قىپشاق تايپاسىنىڭ اتاۋىن عانا كەزدەستٸرەسٸز. بۇل تايپانىڭ قۇرامىنا قازٸرگٸ كٶپتەگەن قازاق رۋلارى كٸرەدٸ. ناقتىراق ايتساق بٸرٸكتٸرٸلگەن قۇراق دەۋگە بولادى. ەگەر وقىماساڭىز, ٶزٸن بٸرجارىم عاسىر تەۋەلدٸلٸكتە ۇستاعانىن نامىس كٶرٸپ, بٸرنەشە عاسىردان كەيٸن, قىتاي ساياساتىنىڭ ۇيعارىمىمەن, ولاردىڭ عالىمدارى مەن بەلسەندٸلەرٸ ەدەيٸ ۇيىمداستىرىپ, شىڭعىس حاندى ٶزدەرٸنٸڭ سەنٸمٸندەگٸ (دٸنٸندەگٸ) ادامعا جاتقىزىپ, ٶز ۇلتىنىڭ بٸر تارماعىنا جاقىنداتىپ جازعانىنا سەنۋگە بولاما?! ەتتەڭ, بٸزدٸڭ بيلٸكتە جٷرگەن كەيبٸر ازاماتتاردىڭ قورقاقتىعى مەن تاريحي ساۋاتسىزدىعى (قىتاي مەن رەسەيدەن سونشالىقتى نەگە قورقاتىندىعىن تٷسٸنبەيمٸز. ەلدە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە نۇقسان كەلەدٸ دەپ ويلايما نەمەسە ينۆەستيتسييا كەلمەي قالادى دەپ كٷدٸكتەنەمە? شٶكٸمدەي مونعول اتانعان بۋرياتتار قىتايدان نەگە قورىقپايدى, بٸز نەگە سونشالىقتى سەسكەنەمٸز?!) شىڭعىس حان جەنە التىن وردا يمپەريياسىن تولىق قاندى قازاق ەلٸنٸڭ ەنشٸسٸنە الىپ بەرە الماي وتىر. كەيبٸرەۋلەر شىڭعىس حاندى شارتاراپ ەلدەرٸ مونعوليياعا بەرٸپ قويدى دەپ ويلاپ جٷرگەن بولار. مٷلدە ولاي ەمەس. قايتا ەلەم عالىمدارى مەن جازۋشىلارى اتاقتى حاندى تٷبەگەيلٸ زەرتتەپ, ەشقانداي مونعول ەمەس, ول تٷركٸ – قىپشاقتان شىققان ۇلى تۇلعا دەپ قانشاما زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸندە جازىپ كەلەدٸ. سونى بٸزدٸڭ عالىمدارىمىز وقىمايما, ەلدە ٸزدەنبەيمە, تٷسٸنٸكسٸز. مٷمكٸن قازاقتار ٶزدەرٸنەن قىزعاناتىن شىعار. تۇتاستىققا داعدىلانباعان, يتەگٸن باسىپ جٷرگٸزبەيتٸن, سٶزٸ قيسىق ەلمٸز عوي. مەشەۋ قالعان مونعول عالىمدارىنىڭ قىتايدىڭ قۇيتۇرقى ساياساتىنا وراي, جالعان جازعان ٶتٸرٸكتەرٸنە سەنە بەرمەيٸك!
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
