Qazirgi Muńaliiadaǵy Shyńǵyshan murajaiynda, Muńaldardyń sol kezderdegi negizgi ulttyq oiyndary báige, kúres (qazaq kúresi) jáne jamby atý, al qarýlary sadaq, qaiqy qylysh, naiza jáne qalqan ekendigi jaily derekter bar. Osy úsh oiyn men tórt qarýdyń bári de tek qana qazaqqa tán ekendigi kim-kimge de belgili bolsa kerek. Onyń ústine osy murajaidaǵy Shyńǵyshan áýleti dýlyǵasynyń qazaqtyń kiiz úiinen aýmaityndyǵyn qosyńyz. Al, qazaqtyń kiiz úii, zer salyp qaraǵan kisige jer men kóktiń kishireitilgen maketi emes pe?! Osy joǵaryda kórsetilgen tórt qarý jaily jazba derek H1H ǵasyrdyń avtory bolyp tabylatyn G.Sablýkovtyń Shyńǵys han jáne onyń urpaqtarynyń memleketterine arnalǵan «Ocherk vnýtrennego sostoianiia kipchakskogo tsarstva» atty eńbeginde «Mońǵol qarýy sadaq, qylysh, naiza jáne qalqannan turatyndyǵyn» jáne onyń qaldyqtarynyń Altyn Ordanyń astanasy Sarai qalasynyń ornyn qazǵan kezde tabylǵandyǵyn aitady («Alash» jýrnaly».№ 2 (23), 2009. 69 bet).
- Kóshpendiler, iaǵni biz, kiiz úide turdyq. Áli de paidalanamyz. Bizdiń ata-babalarymyz kiiz úidi oilap taýyp, ishinde ómir súrip júrgende, jettik degen evropalyqtar lashyq jasaýǵa da dármeni kelmegen. Kigiz úidiń konstrýktsiiasy qandai kúrdeli. Evropalyqtar, kiiz úidiń jibin de ese almaidy. Ózi qańqaiyp turyp, jelge, jaýynǵa shydamdy. Jer qozǵalsa, kerisinshe bilep turady. Jer silkinýden birde-bir qazaq balasy opat bolmaǵan. Shyńǵys qaǵan atamyz jarty álemdi jaýlaǵanda, kiiz úiin ógiz arbaǵa artyp júrip, tas qamalda otyrǵandardyń bárine, qazaqtyń uly mádenietin moiyndatqan bolatyn.
- Ejelgi muńaldar táńirin qasterlegen, «máńgi kók aspanǵa» tabynǵan: «Alǵashqy aidyń alǵashqy kúni mindetti túrde aiǵa bas igen» - dep jazypty qytai tarihshysy Chjao Hýn. Qazaqtardyń táńirge syiynýy áli sol kúiinde, sol zamannan beri ózgergen joq. Jón biletin Mańǵystaýlyq qazaqtardyń kelinderi kúni búginde de jańa týǵan aiǵa tizesin búgip sálem etedi. Óz qarabasym óz anam men jeńgelelerimniń «Ai kórdik, aman kórdik» dep jańa týǵan aiǵa sálem etkenderin talai kórdim.
- Qazaqta qyz ben jigitti jastai atastyrý degen dástúr bar. Qońyrattyń qyzy Bórte Temirshige jastai atastyrylyp turmysqa shyǵady.
- «...Kelinderine sálem ettirip, dám ákeldirip, syrnailatyp, arnaiy rym istep, siynady» («Muńaldyń qupiia shejiresi» 119 bet). Qazaq kelinderiniń kúieýiniń ata-analary men jasy úlken týystaryna, jalpy úlkenge dizesin búgip sálem etýi tek qana qazaq halqyna tán elden erek qubylys. Bundai dástúr qazaqtan basqa eshbir elde joq. Bul dástúr Mańǵystaýda kúni búginde de sol qalpynda saqtalýda.
- «Ákem marqumnyń ejelgi dosy sizdi óz ákemdei kórip, ózim úilengende enemiz kitke bergen qara maqpal ishikti sizge ákelip otyrmyn»,-dep ishigin usynady («Muńaldyń qupiia shejiresi» 48 bet). Osy kúnderi «qalyńsyz qyz bolsa da, kádesiz kúieý bolmaidy» degendei, qudalarǵa kit berý Mańǵystaýda áli sol kúiinde.
- «Áke-sheshesiniń shańyraǵy árqashan kishi ulyna qalǵan. Olar eshqashan bireýdiń áielimen jatpaǵan jáne muny jaman, satqyndyq is dep sanaǵan». Shyńǵyshannyń bul mysalynda kórgenimizdei, nekege turý erli-zaiyptylardyń bala kúninen áke-sheshesiniń kelisimimen júrgizilgen. Nekesizdik keshirilmeitin masqara bolyp eseptelgen (Marko Polo). Bul da solai. Qazaqta sonaý Adam atadan bastap, kúni búginde de, «kenje ul qarashańyraqtyń iesi», dep aitylyp kele jatqan joq pa?! Qazaqtar kúni búginde de kúieýi bar áielge «sóz» salmaidy.
- «Sol jylǵy kóktemniń shýaqtyń kúnderiniń birinde Ambaǵai qos hanymy Úrbei men Suqytai ekeýi babalar ziratynyń basyna baryp, úlken as beredi» («Altan Tobysh» 26 bet). Qaz Adailarda beiit basyna baryp, sol jerde jerlengen ata-babalarynyń qabiriniń basynda minájat qylyp, qurbandyq shalý, iaǵni sadaqa berý kúni búginde de sol kúiinde jalǵasyp keledi.
- Ýaq taipasynyń bileýshisi Alaqusqa turmysqa uzatylǵan Shyńǵys hannyń qyzy Alǵabike Alaqus ólgennen keiin, osy Alaqustyń inisine ámengerlik jolmen turmysqa shyqqan. Ol zamanda, tipti kúni búginde de jesirin qańǵytpai, týmalasynyń balalaryn jetim etip eshkimge kóz túrtki etpeýdiń budan artyq jolyn tabý esh múmkin emes edi. Al, ámeńgerliktiń tek qana qazaqqa tán ekeni barshamyzǵa belgili bolsa kerek.
- «Ulys túrli adamdardan turdy. Onda týys-úrgiler men bóten-jattar boldy. Onyń ústine týys bolyp «bir rýdyń ǵana emes, bir atadan shyqqan barlyq qandas rýlardyń músheleri, súiektester sanalǵan» (B.Ia. Vladimirtsov). Bótenderdiń ishinen, qudalar (quda) dep ataǵan, áiel jaǵynan týysqandardy jekeledi» (19 bet). Menińshe buǵan túsinik berýdiń ózi artyq.
- «Aq kiizge salyp han kóterý degen sóz – Naýryz meiramynyń, toǵys meiramynyń beinesi. Shyńǵysty qazaqtyń on eki atasynan on eki adam kelip han kótergen desedi. Orta ǵasyrdaǵy ǵalymdardyń zertteýinshe H111 ǵasyrda Deshti-qypshaq ulysyn jańadan qurýǵa zor áser etken Joshy hannyń úlken uly – Alshyn (laqap aty Orda Ejen). Onyń urpaǵynan qazaq ulysyn biriktirýge kirisken sultandar Oryshan, onyń balasy Quiyrshyq, onyń balasy Baraqhan, odan Áz Jánibek pen Kerei han (5.134). Tórelerdiń tańbasy – taraq beineli «hantańba» M.Qaramendina «Alash jornaly» № 4 (25), 2009 58 bet).
Aq kiizge salyp han kóterý ejelden qazaq dástúri. Shyńǵysty han kótergen on eki ata degenimiz Qazaqtyń kenjesi on eki ata Baiuly. Alshynymyz Alshyn. Arǵy atasynyń aty urpaǵyna qaitalap qoiylǵan. Taraq beineli hantańba degenimiz Adaidyń til tańbasy.
«Túrik shejiresiniń» jáne odan da ózge qazaqtyń kóptegen ańyz-shejireleriniń aitýy boiynsha Shyńǵys hannyń úlken uly, (iaǵni taq murageri M.Q.) Joshy han qaitys bolǵanda, bul qaiǵyly qazany Shyńǵys qaǵanǵa estirtýge eshkimniń batyly barmai qaǵannyń ámirleri bul mindetti uly jyrshyǵa júkteidi. Shyńǵys han jyryńdy bastai ber dep ámir bergen sátin paidalanǵan uly jyrshy:
Teńiz bastan bylǵandy, kim tundyrar, a hanym?
Terek túpten jyǵyldy, kim turǵyzar, a hanym?, degende Shyńǵys han oǵan jaýap retinde:,
Teńiz bastan bylǵansa, tundyrar ulym Joshy dúr,
Terek túpten jyǵylsa, turǵyzar ulym Joshy dúr, - dep jaýap qaitarady.
Jyrshy joǵarydaǵy sózin qaita qaitalaǵanda kózi jasqa toly ekenin ańǵarǵan Shyńǵys han:
Kózdiń jasyn shaqyrtyp, kóńil buzylǵan bolar ma?
Jyryń jandy qaiǵyrtty, Joshy ólgen bolar ma? – dep, budan bylai Joshynyń ólimi jaily aýyz ashqan jannyń kómekeiine qum quiylsyn degen bilik aitady. Sonda uly jyrshy:
Sóilemeske erkim joq sen sóilediń, a hanym!
Óz jarlyǵyńmen ózińe jaýap aittyń, a hanym! – dep jaýap qaiyrady. Sonda qasiretti moiyndamasqa sharasy qalmaǵan uly qaǵan:
Qulyny ólgen qulandai qulynymnan airyldym,
Airylysqan aqqýdai er ulymnan airyldym, - delinetin jyrdan úzindi aitqan sátti paidalanyp, ámirleri túgelimen oryndarynan turyp uly qaǵanǵa kóńil aitqan eken desedi (Tizengaýzen V.G. SMIZO 1941, t.11, s.203-204).
Qazaqtyń «Aqsaq qulan» kúiin týdyrǵan ańyzdyń saryny da týra osy oqiǵany meńzeidi.
Shyńǵys hannyń óz basy ázer kóndikken aýyr qaiǵyny Joshynyń anasy Bórtege estirtý de ońaiǵa túspegen. Joshynyń ólimi jaily qaiǵyly habardy anasyna týra estirtýge júregi daýalamaǵan Shyńǵys han keńesshisi Eliý Jý Saiǵa ádeii jarlyq jazdyrady. Onda «Han ulym Joshy Qypshaq dalasynyń bir ústirtinde dúnieden ótipti. Ol meken buryn bizdiń ata babamyz Bórte bóri, sulý Maral meken etken Maral teńiziniń jaǵalaýy eken. Joshy aty zatyna sai Allanyń ámirimen bizdiń borjyǵyndarǵa jibergen qonaǵy edi, mine ol táńirine qaityp attanyp ketti...», delingen (Ino Iýýve Esesi. Bórte qasqyr. Tarihy roman. Hóh hot, 1979, 373 bet.) Joshy ólimi Shyńǵys áýletine osylaisha qaǵan jarlyǵy arqyly taratyldy. Jarlyq sózine bailanysty mońǵoldyń belgili tarihshysy Amar «Qazaq dalasynyń shyǵys soltústigindegi Balqash kóliniń shyǵys jaǵasynda ómir súrip kelgen ejelgi taipalardyń biri Bórte dep atalatyn mońǵol taipasy edi. Sondyǵynan bolar Shyńǵys han «Batys joryǵyna attanǵanda túrki qypshaqtardy ózine jaqyn sanady» dep jazǵan joldary han jarlyǵyndaǵy pikirlerdi rastai túsedi. Mine, Joshynyń ólimi jaily habar mońǵol ordasynda osylaisha kelip jetti» (Bul derekter Z.Qinaiatulynyń «Joshy han ómirbaianynyń qily tustary» atty eńbeginen alyndy. «Alash» №5 (26), 2009 4-6 better). Biz bul derekterden Aral teńiziniń shyn aty Maral ekenin (áitpese qazaqta «aral» dep jan-jaǵy sýmen qorshalǵan qurlyqty aitady emes pe?!), Shyńǵys hannyń arǵy atasy Bórte Bóriniń (Alshyn atamyzdyń laqap aty) mekeni Kaspii men Aral teńiziniń arasy ekendigi jáne Joshy hannyń osy eki teńizdiń ortasyndaǵy Qyrda (qazirgi ataýy Ústirt, Manqystaý oblysyna qaraidy) dúnieden ótkendigin kóremiz. Menińshe buǵan eshqandai kúmánmen qaraýdyń qajeti joq. Sebebi, bul derekterdi berip otyrǵan qazirgi mońǵol tarihshylarynyń ózderi.
Endi bastaǵan áńgimemizdiń negizgi ózegine oralsaq, osylaisha marqum bolǵan adamnyń et jaqynyna jaralanǵan jannyń jarasyn azdap bolsa da jeńildetip demeý bolý úshin qaiǵyly qaza jaily tike aitpai, asqan diplomatiialyq ádister qoldanyp baryp kóńil aitqan. Bul dástúr qazaq dalasynda áli sol kúiinde. Mysaly, Álkei Marǵulan óziniń (Shoqan Ýálihanov. Tańdamaly, -Almaty, 1980) eńbeginde bylai dep jazady: « Arada biraz kún ótkennen keiin Syrymbetke Shoqannyń dúnieden qaitys bolǵandyǵy jaily Tezekten hat keledi. Zamandastarynyń estelikterine qaraǵanda Shoqannyń dúnie salǵandyǵy jaily qaraly habardy estigende búkil el jinalyp, aza tutqan. Halyq dástúri boiynsha aýyldyń qarapaiym qazaǵy Jaýlybaiǵa Shoqannyń qaitys bolýyn ákesine estirtý, al qaraly kúi tartý qobyzshy Qanqojaǵa, sybyzǵyshy Týlaqqa tapsyrylady. Qobyzshylar men aýyl aqsaqaldary Shyńǵystyń kiiz úiine muńdy túrde kiredi. Shyńǵys Qanqojany kórisimen kúi tartshy dep tilek bildiredi, biraq kúi ornyna joqtaý tartylady.
Shyńǵys Qanqojany kidirtip:
- Toqta, toqta, basqa kúi tart, -deidi.
- Basqa kúi tartylady, biraq ol burynǵydan da zarly
shyǵady. Shyńǵys toqtat dep buiyryp, Týlaqqa burylady.
- Týlaq sen tartshy.
- Biraq kúishiler kúiinen jańylmaidy, birinen soń biri joqtaý tartyla beredi.
- Kúilerdi tyńdaý qandai aýyr edi, qaiǵy-muńǵa batyryp barady ǵoi, meniń asyl Shoqanym óldi me eken? – dep kúrsinedi Shyńǵys.
- Bolǵan iske berik bol – deidi Jaýlybai.
Shoqan Ýálihanovtyń mezgilsiz qaza bolǵanyna halyq qatty qaiǵyryp, aqyndar onyń esimine baǵyshtap óleńder shyǵarady. Aqan seri ol kezde aty jańa shyǵa bastaǵan jas aqyn edi. Shoqanǵa arnaǵan bir óleńinde ol bylai dep jazǵan:
Qurbylardan ozdyrǵan aqyl-bilim, biraqta.
Týǵan jerden denesi qaldy onyń jyraqta.
Shoqan ákesine joldaǵan eń sońǵy hatynda «Jetisýǵa kelip, sorly Aisarany (áieli) elge alyp qaityńyz, ony ózińizdiń nazaryńyzdan, marqabatty qamqorlyǵyńyzdan shet qaldyrmańyz», dep jazǵan edi.
Shoqannyń osy aqyrǵy tilegin oryndaý maqsatymen 1865 jyldyń jazynda Kókshetaýdan Altyn Emelge arnaiy kerýen jiberiledi.
Bul saparǵa qatysýshylar Ýálihanovtyń qurmetine arnap ziratynyń basyna kúidirgen kirpishten qalap, kúmbez ornatady. Shoqannyń áielin osy kerýen Syrymbetke alyp qaitady».
Mine ózderińiz kórip otyrǵandai aralaryn alty ǵasyr bólip turǵan osy eki jaǵdaidaǵy qaraly qazany estirtýdiń bir-birinen eshqandai aiyrmasy joq. Bul dástúr qazaqta san myńdaǵan jyldardan beri jalǵasyp keledi. Endi osynyń ústine Sh.Ýálihanovtyń uly Shyńǵys babamyzdiń óz kindiginen taraǵan tikelei urpaǵy ekendigin qosyńyz.
- «Mańǵystaý aimaǵyndaǵy joldardyń boiyndaǵy qudyqtardyń ornalasýy men Rashid-ad-din sýretteitin mongoldar saldyrǵan Pekin-Qaraqorym qatynas jolynyń boiyndaǵy beketterdiń ornalasýy bir-birine qatty uqsaidy» dep jazady Ábish Kekilbaev «Uiqydaǵy arýdyń oianýy» atty eńbeginde. (28 bet). Bulai bolýy árine zańdy. Bunyń sebebi Shyńǵyshan qurǵan alyp imperiia Qazaq memlekettigi bolatyn.
- Sol kezderden qalǵan jazba derekte Temir-eke, Ulyn-eke dep jazylǵan. Mysaly, «Shyńǵys hannyń anasynyń aty Ulyn edi, ony Ulyn eke der edi» (Ábilgazy. Túrik shejiresi. Almaty 1992 jyl 41 bet). «Saly-Qashaýdyń balasy – Eke-Nidýn» (183 bet), «Eke – Barýla» (187 bet), «Eke – Seren» (232 bet), «Gúrbesi – eke» (243 bet), «Eke – Ordas» (295 bet). Bul derekter I. Esenberlin qurastyrǵan «ShYŃǴYSHAN-álem silkindirýshisi» atty eńbeginen alyndy. Mońǵol tarihshysy Sanan-Sesenniń aitýynsha jalaiyrlar monǵol arasynda Eke monǵol (uly monǵoldar) atty kúshti birlestik quramynda bolǵan, dep jazady Muhamedjan Tynyshbaiuly óziniń «Qazaq halqynyń tarihyna qatysty materialdar» atty eńbeginde. Kúni búginde Mýseke, Náke, Sáke, Alteke, degen siiaqty úlkenge kórsetiler qurmetti ataý tek qana bizde, qazaqta saqtalǵan. «Echeke», «eke» mońǵol tilinde ata degenge keledi. Túrikter qurmet tutatyn adamnyń atyna ata degendi qosyp aitady, mysaly Hakim ata, Seiit ata. Ábilǵazy. «Túrik shejiresi» (41 bet). Jasy úlken, qariialardyń atyna «ata» degen sózdi qosyp aitý kúni búginde de sol Shyńǵyshan zamanyndaǵydai eshbir ózgerissiz jalǵasyp keledi. Bul jaǵdai qazirgi qazaqtardyń, sol qazaqtardyń tikelei urpaǵy, iaǵni zańdy jalǵasy ekendigin kórsetedi. Sebebi, «eke» sóziniń negizinde ózimizdiń «áke» degen sózimiz jatyr.
«Shyńǵys han kezindegi jáne keiingi qazaq salt – dástúriniń sáikes kelýi
1. Bosaǵany baspaý yrymy.
Shyńǵys ordasynda jáne keiingi uly handar ordalarynda ordaǵa kiretin esikte eki adam kezekshi turǵan, olar tek kirgenderdiń bosaǵany baspaýyn qadaǵalaǵan. Bosaǵany basqan adam jaza alǵan. Ne kiimin sheship alǵan nemese birneshe dúre soqqan. Bul týraly Marko Polo jáne basqalary jazyp ketken.
- Qazirge deiingi qazaq salty. Bosaǵany basýǵa, turýǵa bolmaidy, keregeni, esikti kerme deidi.
2. Qazaq arbalar. Shyńǵys ulysyndaǵy qazaq taipalary júk arbalarymen birge jabyq arbalardy (kúime) kóp qoldanǵan. Shyńǵys hannyń óziniń de 22 ógiz jegiletin joryq arbasy bolǵan. P. Karpini, G.Rýbrýk, M.Polo t.b. saiahatshylar arbalar týraly kóp jazǵan.
- Qazaq rý – taipalary túrik qaǵanaty kezinde de, keiingi zamandarda da arbalardy jáne jabyq arbalardy kóp qoldanǵan. 1509 jylǵy Mýhammed Shaibani hannyń Qazaq handyǵyna jasaǵan kezekti joryǵynda tek Janys sultannań ulysynan ǵana 10 myń jabyq arba olja túsirgen.
3. Shyńǵys kezindegi táńirlik dindegi as berý men qurbandyq shalýdyń keiingi zamannan esh aiyrmashylyǵy joq. Tek musylman dini ǵana óz áserin tigizgen. Mysaly buryn qabirge jylqyny birge kómetin bolsa keiin bul salt shariǵatqa týra kelmeitin bolǵandyqtan toqtatylyp, ornyna shashý esebinde kúmis aqsha t.b. qoldanylatyn boldy.
4. Temirdiń (Shyńǵystyń) «Qupiia shejire» boiynsha Burhan taýynyń basyna shyǵyp, bas kiimin alyp, belbeýin moinyna salyp shyǵyp kele jatqan kúnge qarap 9 ret táý etýi (taǵzym jasaýy).
- Osy salt sonaý kóne úisin, ǵun, túrki zamanynan osy kezge deiin kúnge, táńirge, basqa jaǵdailarda da qazaq ishinde qoldanylyp keldi. Osy arqyly qazaqtar táńirge degen qurmetin bildirip tileý tilegen nemese bireýden keshirim suraǵan. Nemeresi Akbar qatty aýyryp ólim aýzynda jatqan kezde Uly Moǵal ámirshisi Babyr shah táńirge táý etip bas kiimin sheship, belbeýin moinyna salyp Akbardy úsh ret ainalyp shyǵyp Alladan nemeresiniń ornyna ózin alýdy suraidy. Úsh kúnnen soń Akbar jazylyp, Babyr 53 jasynda dúnieden ótedi.
5. Joshy han qulan aýlap júrip qaitys bolǵanda Naiman Ket Buǵa jyraý Shyńǵysqa óleńmen estirtedi. Ket Buǵa – jyraý jáne qolbasshy, Elhan Qulaǵýdyń áskerin basqaryp Egipet sultany memlýk Qutyzben Ain – Jelýd túbinde bolǵan soǵysta qaza tapqan.
Ket Buǵa: Teńiz bastan bylǵandy –
Kim tundyrar ei hanym?
Terek túpten jyǵyldy –
Kim turǵyzar ei hanym !
Shyńǵys: Teńiz bastan bylǵansa,
Tundyrar ulym Joshy dúr.
Terek túpten jyǵylsa,
Turǵyzar ulym Joshy dúr.
Sol kezde Ket Buǵa alǵashqy aitqanyn qaitalap aitady, biraq kózinen jasy sorǵalap otyryp aitady.
Shyńǵys: Kóziń jasyn júgirtedi,
Kóńiliń tuldy bolmai ma?
Jyryń kóńil úrkited,
Joshy óldi bolǵai ma?
Ket Buǵa: Sóilemekke erkim joq
Sen sóilediń ei hanym!
Óz jarlyǵyń ózińe jón,
Ne oiladyń ei hanym!
Shyńǵys: Qulynyn alǵan qulandai
Qulynymnan airyldym
Airylysqan aqqýdai
Er ulymnan airyldym! - dep jylap jibergen eken.
6. Plano Karpinidiń eńbeginde jazylǵandai tatarlar (qazaqtar dep bilińiz) ólgen adamnyń asyna neǵurlym kóp mal soiylsa, marqumnyń arýaǵy riza bolady dep bilgen. Keńes ókimetine deiin qazaqtarda solai bolyp ta keldi. Myńdap jylqy soiylǵan úlken astar da bolǵan.
Al qalmaq – mońǵoldar ólgen adamyn it – qus jesin dep dalaǵa aparyp tastaityn. Shyńǵys ta, keiingi Uly handar da qupiia jerlengen jáne de eski qazaq salty boiynsha.
7. Qaitys bolǵan adamnyń kiiz úiin otpen tazartqan. Qazir de otpen alastaidy.
8. Qazaqtar jailaýǵa kósherde eki úlken ot jaǵyp jylqydan basqa maldaryn alastaǵan. Erte kezde shet eldiń elshilerin de otpen alastaǵan. Túrki qaǵanatynda jáne Shyńǵys ulysynda osy salt oryndalǵan.
- 1218 jyly Jebe noian Balasaǵun qalasy uryssyz berilgendikten – Go balyq – dep ataǵan (jaqsy qala), balyq – eski túrik tilinde bekinisti qala degen sóz.
- 1219 jyly Zernýk qalasy da uryssyz berilgendikten – Qutlyq balyq dep atalǵan (qutty qala). Al Pekin – Hanbalyq dep atalǵan. Nishapýr qalasyn alǵan urystarda Shyńǵystyń kúieý balasy Toǵyshar men nemeresi Mýtýgen oqqa ushady. Sol úshin Nishapýrdy qiratyp, ornyn tegistep – Maý balyq (jaman qala) dep ataǵan. Qazirge deiin tilimizde Maýbas degen sóz qoldanylady. (Aqylbekov Sh. M. «Shyńǵyshan - Ańyz ben aqiqat»).
- «Ekinshi bir: «Sýret №5. Shyńǵys hannyń múrdesin máńgilikke apara jatqan sát. Tebriz (Iran).1330 jyl. Kólemi 22h29sm. «Shah name». Jozef Pýlittserdiń qory Niý-Iork, Metrpolitan» – delingen sýretke, avtor: «Rashid-ad-dinniń uly Giaas-ad-din 1330-jyldary syzyp, «Shah-name» dastanyn kórkemdegen sýretterdiń ishine engizgen. Meńsiz, shymqai qara tústi at mingen er adam nópir halyqtyń legin bastap barady. Qara arǵymaqtyń kekili men quiryǵyn short kesken» – degen túsindirme beredi. Alaida at ústinde adam joq, úzeńgi bos salaqtap tur, tizgin de at jalyna bos salynǵan, shylbyrynan bireý jetektep bara jatqandai, iaǵni, shylbyr alǵa sozylǵan. Sonymen birge er-toqym teris, iaǵni, erdiń aldyńǵy qasy attyń saýyryna qaratyp erttelgen. Avtor aitqandai, attyń kekili short kesilip, quiryǵy kúzelgen. Muny qazaq «at tuldaý» dep ataidy. Bul qaitys bolǵan er adamǵa aza tutýdyń bir joralǵysy. Tuldanatyn at sol adamnyń tirisinde paidalanǵan menshikti minis kóligi bolýǵa tiis. Bul úrdis tuldanǵan at marqumnyń asyna soiylǵanǵa deiin jalǵasady. Mundai kórinis M. Áýezovtyń «Abai joly» epopeiasynda, M. Maqataevtyń «Raiymbek, Raiymbek» poemasynda, t.b. eńbekterde bar. Osyndai dástúr qazaq arasynda XX ǵ. 50-jyldaryna deiin jalǵasqan. Tipti, qazaqy, shalǵai aýyldarda álige deiin bar. Demek, Shyńǵyshannyń máiitin shyǵarý rásimi qazaq dástúrimen uqsas jaǵdaida ótkizilgen. Bul sýret Shyńǵyshannyń túrik tekti, qazaq qandy ekenin áigileitin eń jarqyn dálelderdiń biri» (T.Á.Tynybaiyn Qazaqstan Ulttyq Ǵylym Akademiiasynyń qurmetti akademigi, shyńǵyshantanýshy, tarihshy, aýdarmashy).
- Batystyń (orystyń) tarihshylaryn oqyp otyrsań, barlyǵy derlik biriniń aýzyna biri túkirip qoiǵandai Qazaqtyń ata-babalaryn jabaiy, kóship-qonǵannan basqa eshteńe bilmegen, olar tipti ózen-kólge shomylmaidy da. Olar (Shyńǵyshan) ózen-kólge kir jýǵandardy jazalaǵan, - dep jazypty.
Túsinikteme: Biz (Adam atadan keiingi urpaqtar) «bir tamshy» sýdan jasaldyq. Jerdegi búkil tirshilik ieleri men kókterdiń (aǵashtar men ósimdikter) barlyǵynyń tirshiliginiń basy sýdan bastaldy. Qazaq halqy muny ejelden bilgen. Bizge ata-anamyz bala kezimizde sýdyń kiesi bar, sýdy lailama, sýǵa kez-kelgen zatty tastama, kól men aǵyn sýǵa kir jýma, sýǵa dáret etpeńder, sýǵa (qudyqqa) túkirmeńder degendi únemi eskertip otyratyn. Bala kezimizde ata-analarymyzdyń aitqandaryn jasasaq ta, maǵynasyn anaý aitqandai túsinbegenimizde ras. Mine Shyńǵys qaǵannyń ózenge, iaǵni aǵyn sýǵa tikelei kir jýýǵa tyiym salý sebebi. Qairan atalarym ai? Sol aǵyn sýdy lastama degenińiz úshin, myna batystyqtar Sizdi jabaiyǵa balap, kelemej, kúlki qylyp júrgen joq pa?
Basyn ashyp keteiin. Olar eshkimge jýynýǵa tyiym salǵan joq. Tek qana jýyný men kir jýýdy kólden, nemese ózennen ydyspen (shelekpen) alyp, alysyraq jerge aparyp jýýdy ǵana buiyrdy. Sebebi, basqa jerde jýylǵan kirdiń sýy býǵa ainalyp, odan qaita sýǵa ainalyp, súzikten (filtratsiiadan) ótedi. Al, tikelei aǵyn sýǵa qosylǵan las sý, sol kúiinde qalady, ol sol kirdiń tómengi aǵysynda otyrǵan elder úshin asa qaýipti juqpaly aýrýlardyń týýyna sebepshi bolar edi.
Myna Batys pen Shyǵys, ásirese Orys tarihshylary sol atalarymyzdy jabaiy dep, jýynbaǵan dep, kelemej etti. Bul jaǵdai Qytaidyń «Shyńǵys han» atty 30 seriialy filminde de kórinis tapqan. Al, ózderi kirlerin aǵyn sýlar men kólderge, beti men basyn, denesiniń ortasy men aiaǵyn, tipti bári-bárin bir bóshkege, nemese úlken shylapshynǵa qosyp birge jýdy. Olar ózderi, osyny tazalandyq, jýyndyq dep túsindi. Olardyń kóbiniń túsiniginde áli de solai. Aram menen Adaldy, iaǵni aýrýdyń qaidan keletinin ajyratýǵa sanalary (aqyldary men bilimderi) jetpei keledi. Al bizdiń atalarymyz qumanmen, denesiniń negizgi múshelerin úsh retten sýmen shaiyp, biriniń sýyn birine aralastyrmai bólek-bólek jýdy.
Osyndai bilimsiz, nadandyqtyń kesirinen joǵaryda kórsetkenimdei Qazaqtyń handary men qaǵandary ózen men kólderge kiim jýýǵa da tyiym salyp júrgende, Orys patshasy (1552 jyldyń 11 qazanynda) Qazan (Qazaq handyǵy) qalasyn alarda qala halqyn túgeldei qyrǵynǵa ushyratyp, báriniń denelerin (tatar tarihshylary jarty million dep jazyp júr) Edilge aǵyzdy. Sol sýdy Edildiń tómengi aǵysynda otyrǵan elderdiń túgeldei iship, ártúrli kesapat aýrýlarǵa (indetke) ushyraǵany jaily kezinde az jazylmaǵan.
Búkil jer betiniń basym kópshiligin sý (bulaq, ózen, kól, teńiz, muhittar) basyp jatyr, odan da basqa tirshilik ieleri (adam, ań, jan-janýar, aǵash, ósimdik t.t.) deneleri de sýdan turady. Biraq sońǵylary jer betiniń ýaqytsha qonaǵy. Olardyń bári de keledi, ketedi. Ketkende, denelerindegi sýy kún jyly bolsa býǵa, kerisinshe bolsa muzǵa ainalady. Biraq artynan olarda býǵa ainalady. Olar osylaisha jer betinde máńgi ainalyp júre beredi. Bizdiń tánimiz de, janymyzda osynaý máńgilik protsesstiń ajaramas bir bólshegi.
«Ózińniń kemshiligińdi basqadan estip bilgeniń jaqsy,
Sezimińniń kemshiligin óziń bilip jeńgeniń jaqsy» (Shyńǵys qaǵan).
Qorytyndy: Sońǵy eki myńjyldyqtyń eń uly tulǵasy bolyp búkil álem elderimen (IýNESKO) moiyndalǵan Shyńǵys qaǵannyń tegi qazaq ekendigi daýǵa da, kúmánǵa da jatpaidy. Eger biz osyny moiyndai almasaq, bizderge ózimizdi de qazaqpyz dep ataýǵa quqyǵymyz joq.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
