قازٸرگٸ مۇڭاليياداعى شىڭعىسحان مۇراجايىندا, مۇڭالداردىڭ سول كەزدەردەگٸ نەگٸزگٸ ۇلتتىق ويىندارى بەيگە, كٷرەس (قازاق كٷرەسٸ) جەنە جامبى اتۋ, ال قارۋلارى ساداق, قايقى قىلىش, نايزا جەنە قالقان ەكەندٸگٸ جايلى دەرەكتەر بار. وسى ٷش ويىن مەن تٶرت قارۋدىڭ بەرٸ دە تەك قانا قازاققا تەن ەكەندٸگٸ كٸم-كٸمگە دە بەلگٸلٸ بولسا كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە وسى مۇراجايداعى شىڭعىسحان ەۋلەتٸ دۋلىعاسىنىڭ قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنەن اۋمايتىندىعىن قوسىڭىز. ال, قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸ, زەر سالىپ قاراعان كٸسٸگە جەر مەن كٶكتٸڭ كٸشٸرەيتٸلگەن ماكەتٸ ەمەس پە?! وسى جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن تٶرت قارۋ جايلى جازبا دەرەك ح1ح عاسىردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلاتىن گ.سابلۋكوۆتىڭ شىڭعىس حان جەنە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ مەملەكەتتەرٸنە ارنالعان «وچەرك ۆنۋترەننەگو سوستويانييا كيپچاكسكوگو تسارستۆا» اتتى ەڭبەگٸندە «موڭعول قارۋى ساداق, قىلىش, نايزا جەنە قالقاننان تۇراتىندىعىن» جەنە ونىڭ قالدىقتارىنىڭ التىن وردانىڭ استاناسى ساراي قالاسىنىڭ ورنىن قازعان كەزدە تابىلعاندىعىن ايتادى («الاش» جۋرنالى».№ 2 (23), 2009. 69 بەت).
- كٶشپەندٸلەر, ياعني بٸز, كيٸز ٷيدە تۇردىق. ەلٸ دە پايدالانامىز. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز كيٸز ٷيدٸ ويلاپ تاۋىپ, ٸشٸندە ٶمٸر سٷرٸپ جٷرگەندە, جەتتٸك دەگەن ەۆروپالىقتار لاشىق جاساۋعا دا دەرمەنٸ كەلمەگەن. كيگٸز ٷيدٸڭ كونسترۋكتسيياسى قانداي كٷردەلٸ. ەۆروپالىقتار, كيٸز ٷيدٸڭ جٸبٸن دە ەسە المايدى. ٶزٸ قاڭقايىپ تۇرىپ, جەلگە, جاۋىنعا شىدامدى. جەر قوزعالسا, كەرٸسٸنشە بيلەپ تۇرادى. جەر سٸلكٸنۋدەن بٸردە-بٸر قازاق بالاسى وپات بولماعان. شىڭعىس قاعان اتامىز جارتى ەلەمدٸ جاۋلاعاندا, كيٸز ٷيٸن ٶگٸز ارباعا ارتىپ جٷرٸپ, تاس قامالدا وتىرعانداردىڭ بەرٸنە, قازاقتىڭ ۇلى مەدەنيەتٸن مويىنداتقان بولاتىن.
- ەجەلگٸ مۇڭالدار تەڭٸرٸن قاستەرلەگەن, «مەڭگٸ كٶك اسپانعا» تابىنعان: «العاشقى ايدىڭ العاشقى كٷنٸ مٸندەتتٸ تٷردە ايعا باس يگەن» - دەپ جازىپتى قىتاي تاريحشىسى چجاو حۋن. قازاقتاردىڭ تەڭٸرگە سىيىنۋى ەلٸ سول كٷيٸندە, سول زاماننان بەرٸ ٶزگەرگەن جوق. جٶن بٸلەتٸن ماڭعىستاۋلىق قازاقتاردىڭ كەلٸندەرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە جاڭا تۋعان ايعا تٸزەسٸن بٷگٸپ سەلەم ەتەدٸ. ٶز قاراباسىم ٶز انام مەن جەڭگەلەلەرٸمنٸڭ «اي كٶردٸك, امان كٶردٸك» دەپ جاڭا تۋعان ايعا سەلەم ەتكەندەرٸن تالاي كٶردٸم.
- قازاقتا قىز بەن جٸگٸتتٸ جاستاي اتاستىرۋ دەگەن دەستٷر بار. قوڭىراتتىڭ قىزى بٶرتە تەمٸرشٸگە جاستاي اتاستىرىلىپ تۇرمىسقا شىعادى.
- «...كەلٸندەرٸنە سەلەم ەتتٸرٸپ, دەم ەكەلدٸرٸپ, سىرنايلاتىپ, ارنايى رىم ٸستەپ, سيىنادى» («مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» 119 بەت). قازاق كەلٸندەرٸنٸڭ كٷيەۋٸنٸڭ اتا-انالارى مەن جاسى ٷلكەن تۋىستارىنا, جالپى ٷلكەنگە دٸزەسٸن بٷگٸپ سەلەم ەتۋٸ تەك قانا قازاق حالقىنا تەن ەلدەن ەرەك قۇبىلىس. بۇنداي دەستٷر قازاقتان باسقا ەشبٸر ەلدە جوق. بۇل دەستٷر ماڭعىستاۋدا كٷنٸ بٷگٸندە دە سول قالپىندا ساقتالۋدا.
- «ەكەم مارقۇمنىڭ ەجەلگٸ دوسى سٸزدٸ ٶز ەكەمدەي كٶرٸپ, ٶزٸم ٷيلەنگەندە ەنەمٸز كيتكە بەرگەن قارا ماقپال ٸشٸكتٸ سٸزگە ەكەلٸپ وتىرمىن»,-دەپ ٸشٸگٸن ۇسىنادى («مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» 48 بەت). وسى كٷندەرٸ «قالىڭسىز قىز بولسا دا, كەدەسٸز كٷيەۋ بولمايدى» دەگەندەي, قۇدالارعا كيت بەرۋ ماڭعىستاۋدا ەلٸ سول كٷيٸندە.
- «ەكە-شەشەسٸنٸڭ شاڭىراعى ەرقاشان كٸشٸ ۇلىنا قالعان. ولار ەشقاشان بٸرەۋدٸڭ ەيەلٸمەن جاتپاعان جەنە مۇنى جامان, ساتقىندىق ٸس دەپ ساناعان». شىڭعىسحاننىڭ بۇل مىسالىندا كٶرگەنٸمٸزدەي, نەكەگە تۇرۋ ەرلٸ-زايىپتىلاردىڭ بالا كٷنٸنەن ەكە-شەشەسٸنٸڭ كەلٸسٸمٸمەن جٷرگٸزٸلگەن. نەكەسٸزدٸك كەشٸرٸلمەيتٸن ماسقارا بولىپ ەسەپتەلگەن (ماركو پولو). بۇل دا سولاي. قازاقتا سوناۋ ادام اتادان باستاپ, كٷنٸ بٷگٸندە دە, «كەنجە ۇل قاراشاڭىراقتىڭ يەسٸ», دەپ ايتىلىپ كەلە جاتقان جوق پا?! قازاقتار كٷنٸ بٷگٸندە دە كٷيەۋٸ بار ەيەلگە «سٶز» سالمايدى.
- «سول جىلعى كٶكتەمنٸڭ شۋاقتىڭ كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە امباعاي قوس حانىمى ٷربەي مەن سۇقىتاي ەكەۋٸ بابالار زيراتىنىڭ باسىنا بارىپ, ٷلكەن اس بەرەدٸ» («التان توبىش» 26 بەت). قاز ادايلاردا بەيٸت باسىنا بارىپ, سول جەردە جەرلەنگەن اتا-بابالارىنىڭ قابٸرٸنٸڭ باسىندا مٸنەجات قىلىپ, قۇرباندىق شالۋ, ياعني ساداقا بەرۋ كٷنٸ بٷگٸندە دە سول كٷيٸندە جالعاسىپ كەلەدٸ.
- ۋاق تايپاسىنىڭ بيلەۋشٸسٸ الاقۇسقا تۇرمىسقا ۇزاتىلعان شىڭعىس حاننىڭ قىزى العابيكە الاقۇس ٶلگەننەن كەيٸن, وسى الاقۇستىڭ ٸنٸسٸنە ەمەنگەرلٸك جولمەن تۇرمىسقا شىققان. ول زاماندا, تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە جەسٸرٸن قاڭعىتپاي, تۋمالاسىنىڭ بالالارىن جەتٸم ەتٸپ ەشكٸمگە كٶز تٷرتكٸ ەتپەۋدٸڭ بۇدان ارتىق جولىن تابۋ ەش مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ال, ەمەڭگەرلٸكتٸڭ تەك قانا قازاققا تەن ەكەنٸ بارشامىزعا بەلگٸلٸ بولسا كەرەك.
- «ۇلىس تٷرلٸ ادامداردان تۇردى. وندا تۋىس-ٷرگٸلەر مەن بٶتەن-جاتتار بولدى. ونىڭ ٷستٸنە تۋىس بولىپ «بٸر رۋدىڭ عانا ەمەس, بٸر اتادان شىققان بارلىق قانداس رۋلاردىڭ مٷشەلەرٸ, سٷيەكتەستەر سانالعان» (ب.يا. ۆلاديميرتسوۆ). بٶتەندەردٸڭ ٸشٸنەن, قۇدالار (قۇدا) دەپ اتاعان, ەيەل جاعىنان تۋىسقانداردى جەكەلەدٸ» (19 بەت). مەنٸڭشە بۇعان تٷسٸنٸك بەرۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق.
- «اق كيٸزگە سالىپ حان كٶتەرۋ دەگەن سٶز – ناۋرىز مەيرامىنىڭ, توعىس مەيرامىنىڭ بەينەسٸ. شىڭعىستى قازاقتىڭ ون ەكٸ اتاسىنان ون ەكٸ ادام كەلٸپ حان كٶتەرگەن دەسەدٸ. ورتا عاسىرداعى عالىمداردىڭ زەرتتەۋٸنشە ح111 عاسىردا دەشتٸ-قىپشاق ۇلىسىن جاڭادان قۇرۋعا زور ەسەر ەتكەن جوشى حاننىڭ ٷلكەن ۇلى – الشىن (لاقاپ اتى وردا ەجەن). ونىڭ ۇرپاعىنان قازاق ۇلىسىن بٸرٸكتٸرۋگە كٸرٸسكەن سۇلتاندار ورىسحان, ونىڭ بالاسى قۇيىرشىق, ونىڭ بالاسى باراقحان, ودان ەز جەنٸبەك پەن كەرەي حان (5.134). تٶرەلەردٸڭ تاڭباسى – تاراق بەينەلٸ «حانتاڭبا» م.قارامەندينا «الاش جورنالى» № 4 (25), 2009 58 بەت).
اق كيٸزگە سالىپ حان كٶتەرۋ ەجەلدەن قازاق دەستٷرٸ. شىڭعىستى حان كٶتەرگەن ون ەكٸ اتا دەگەنٸمٸز قازاقتىڭ كەنجەسٸ ون ەكٸ اتا بايۇلى. الشىنىمىز الشىن. ارعى اتاسىنىڭ اتى ۇرپاعىنا قايتالاپ قويىلعان. تاراق بەينەلٸ حانتاڭبا دەگەنٸمٸز ادايدىڭ تٸل تاڭباسى.
«تٷرٸك شەجٸرەسٸنٸڭ» جەنە ودان دا ٶزگە قازاقتىڭ كٶپتەگەن اڭىز-شەجٸرەلەرٸنٸڭ ايتۋى بويىنشا شىڭعىس حاننىڭ ٷلكەن ۇلى, (ياعني تاق مۇراگەرٸ م.ق.) جوشى حان قايتىس بولعاندا, بۇل قايعىلى قازانى شىڭعىس قاعانعا ەستٸرتۋگە ەشكٸمنٸڭ باتىلى بارماي قاعاننىڭ ەمٸرلەرٸ بۇل مٸندەتتٸ ۇلى جىرشىعا جٷكتەيدٸ. شىڭعىس حان جىرىڭدى باستاي بەر دەپ ەمٸر بەرگەن سەتٸن پايدالانعان ۇلى جىرشى:
تەڭٸز باستان بىلعاندى, كٸم تۇندىرار, ا حانىم?
تەرەك تٷپتەن جىعىلدى, كٸم تۇرعىزار, ا حانىم?, دەگەندە شىڭعىس حان وعان جاۋاپ رەتٸندە:,
تەڭٸز باستان بىلعانسا, تۇندىرار ۇلىم جوشى دٷر,
تەرەك تٷپتەن جىعىلسا, تۇرعىزار ۇلىم جوشى دٷر, - دەپ جاۋاپ قايتارادى.
جىرشى جوعارىداعى سٶزٸن قايتا قايتالاعاندا كٶزٸ جاسقا تولى ەكەنٸن اڭعارعان شىڭعىس حان:
كٶزدٸڭ جاسىن شاقىرتىپ, كٶڭٸل بۇزىلعان بولار ما?
جىرىڭ جاندى قايعىرتتى, جوشى ٶلگەن بولار ما? – دەپ, بۇدان بىلاي جوشىنىڭ ٶلٸمٸ جايلى اۋىز اشقان جاننىڭ كٶمەكەيٸنە قۇم قۇيىلسىن دەگەن بيلٸك ايتادى. سوندا ۇلى جىرشى:
سٶيلەمەسكە ەركٸم جوق سەن سٶيلەدٸڭ, ا حانىم!
ٶز جارلىعىڭمەن ٶزٸڭە جاۋاپ ايتتىڭ, ا حانىم! – دەپ جاۋاپ قايىرادى. سوندا قاسٸرەتتٸ مويىنداماسقا شاراسى قالماعان ۇلى قاعان:
قۇلىنى ٶلگەن قۇلانداي قۇلىنىمنان ايرىلدىم,
ايرىلىسقان اققۋداي ەر ۇلىمنان ايرىلدىم, - دەلٸنەتٸن جىردان ٷزٸندٸ ايتقان سەتتٸ پايدالانىپ, ەمٸرلەرٸ تٷگەلٸمەن ورىندارىنان تۇرىپ ۇلى قاعانعا كٶڭٸل ايتقان ەكەن دەسەدٸ (تيزەنگاۋزەن ۆ.گ. سميزو 1941, ت.11, س.203-204).
قازاقتىڭ «اقساق قۇلان» كٷيٸن تۋدىرعان اڭىزدىڭ سارىنى دا تۋرا وسى وقيعانى مەڭزەيدٸ.
شىڭعىس حاننىڭ ٶز باسى ەزەر كٶندٸككەن اۋىر قايعىنى جوشىنىڭ اناسى بٶرتەگە ەستٸرتۋ دە وڭايعا تٷسپەگەن. جوشىنىڭ ٶلٸمٸ جايلى قايعىلى حاباردى اناسىنا تۋرا ەستٸرتۋگە جٷرەگٸ داۋالاماعان شىڭعىس حان كەڭەسشٸسٸ ەليۋ جۋ سايعا ەدەيٸ جارلىق جازدىرادى. وندا «حان ۇلىم جوشى قىپشاق دالاسىنىڭ بٸر ٷستٸرتٸندە دٷنيەدەن ٶتٸپتٸ. ول مەكەن بۇرىن بٸزدٸڭ اتا بابامىز بٶرتە بٶرٸ, سۇلۋ مارال مەكەن ەتكەن مارال تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋى ەكەن. جوشى اتى زاتىنا ساي اللانىڭ ەمٸرٸمەن بٸزدٸڭ بورجىعىندارعا جٸبەرگەن قوناعى ەدٸ, مٸنە ول تەڭٸرٸنە قايتىپ اتتانىپ كەتتٸ...», دەلٸنگەن (ينو يۋۋۆە ەسەسي. بٶرتە قاسقىر. تاريحى رومان. حٶح حوت, 1979, 373 بەت.) جوشى ٶلٸمٸ شىڭعىس ەۋلەتٸنە وسىلايشا قاعان جارلىعى ارقىلى تاراتىلدى. جارلىق سٶزٸنە بايلانىستى موڭعولدىڭ بەلگٸلٸ تاريحشىسى امار «قازاق دالاسىنىڭ شىعىس سولتٷستٸگٸندەگٸ بالقاش كٶلٸنٸڭ شىعىس جاعاسىندا ٶمٸر سٷرٸپ كەلگەن ەجەلگٸ تايپالاردىڭ بٸرٸ بٶرتە دەپ اتالاتىن موڭعول تايپاسى ەدٸ. سوندىعىنان بولار شىڭعىس حان «باتىس جورىعىنا اتتانعاندا تٷركٸ قىپشاقتاردى ٶزٸنە جاقىن سانادى» دەپ جازعان جولدارى حان جارلىعىنداعى پٸكٸرلەردٸ راستاي تٷسەدٸ. مٸنە, جوشىنىڭ ٶلٸمٸ جايلى حابار موڭعول ورداسىندا وسىلايشا كەلٸپ جەتتٸ» (بۇل دەرەكتەر ز.قيناياتۇلىنىڭ «جوشى حان ٶمٸربايانىنىڭ قيلى تۇستارى» اتتى ەڭبەگٸنەن الىندى. «الاش» №5 (26), 2009 4-6 بەتتەر). بٸز بۇل دەرەكتەردەن ارال تەڭٸزٸنٸڭ شىن اتى مارال ەكەنٸن (ەيتپەسە قازاقتا «ارال» دەپ جان-جاعى سۋمەن قورشالعان قۇرلىقتى ايتادى ەمەس پە?!), شىڭعىس حاننىڭ ارعى اتاسى بٶرتە بٶرٸنٸڭ (الشىن اتامىزدىڭ لاقاپ اتى) مەكەنٸ كاسپيي مەن ارال تەڭٸزٸنٸڭ اراسى ەكەندٸگٸ جەنە جوشى حاننىڭ وسى ەكٸ تەڭٸزدٸڭ ورتاسىنداعى قىردا (قازٸرگٸ اتاۋى ٷستٸرت, مانقىستاۋ وبلىسىنا قارايدى) دٷنيەدەن ٶتكەندٸگٸن كٶرەمٸز. مەنٸڭشە بۇعان ەشقانداي كٷمەنمەن قاراۋدىڭ قاجەتٸ جوق. سەبەبٸ, بۇل دەرەكتەردٸ بەرٸپ وتىرعان قازٸرگٸ موڭعول تاريحشىلارىنىڭ ٶزدەرٸ.
ەندٸ باستاعان ەڭگٸمەمٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ٶزەگٸنە ورالساق, وسىلايشا مارقۇم بولعان ادامنىڭ ەت جاقىنىنا جارالانعان جاننىڭ جاراسىن ازداپ بولسا دا جەڭٸلدەتٸپ دەمەۋ بولۋ ٷشٸن قايعىلى قازا جايلى تٸكە ايتپاي, اسقان ديپلوماتييالىق ەدٸستەر قولدانىپ بارىپ كٶڭٸل ايتقان. بۇل دەستٷر قازاق دالاسىندا ەلٸ سول كٷيٸندە. مىسالى, ەلكەي مارعۇلان ٶزٸنٸڭ (شوقان ۋەليحانوۆ. تاڭدامالى, -الماتى, 1980) ەڭبەگٸندە بىلاي دەپ جازادى: « ارادا بٸراز كٷن ٶتكەننەن كەيٸن سىرىمبەتكە شوقاننىڭ دٷنيەدەن قايتىس بولعاندىعى جايلى تەزەكتەن حات كەلەدٸ. زامانداستارىنىڭ ەستەلٸكتەرٸنە قاراعاندا شوقاننىڭ دٷنيە سالعاندىعى جايلى قارالى حاباردى ەستٸگەندە بٷكٸل ەل جينالىپ, ازا تۇتقان. حالىق دەستٷرٸ بويىنشا اۋىلدىڭ قاراپايىم قازاعى جاۋلىبايعا شوقاننىڭ قايتىس بولۋىن ەكەسٸنە ەستٸرتۋ, ال قارالى كٷي تارتۋ قوبىزشى قانقوجاعا, سىبىزعىشى تۋلاققا تاپسىرىلادى. قوبىزشىلار مەن اۋىل اقساقالدارى شىڭعىستىڭ كيٸز ٷيٸنە مۇڭدى تٷردە كٸرەدٸ. شىڭعىس قانقوجانى كٶرٸسٸمەن كٷي تارتشى دەپ تٸلەك بٸلدٸرەدٸ, بٸراق كٷي ورنىنا جوقتاۋ تارتىلادى.
شىڭعىس قانقوجانى كٸدٸرتٸپ:
- توقتا, توقتا, باسقا كٷي تارت, -دەيدٸ.
- باسقا كٷي تارتىلادى, بٸراق ول بۇرىنعىدان دا زارلى
شىعادى. شىڭعىس توقتات دەپ بۇيىرىپ, تۋلاققا بۇرىلادى.
- تۋلاق سەن تارتشى.
- بٸراق كٷيشٸلەر كٷيٸنەن جاڭىلمايدى, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ جوقتاۋ تارتىلا بەرەدٸ.
- كٷيلەردٸ تىڭداۋ قانداي اۋىر ەدٸ, قايعى-مۇڭعا باتىرىپ بارادى عوي, مەنٸڭ اسىل شوقانىم ٶلدٸ مە ەكەن? – دەپ كٷرسٸنەدٸ شىڭعىس.
- بولعان ٸسكە بەرٸك بول – دەيدٸ جاۋلىباي.
شوقان ۋەليحانوۆتىڭ مەزگٸلسٸز قازا بولعانىنا حالىق قاتتى قايعىرىپ, اقىندار ونىڭ ەسٸمٸنە باعىشتاپ ٶلەڭدەر شىعارادى. اقان سەرٸ ول كەزدە اتى جاڭا شىعا باستاعان جاس اقىن ەدٸ. شوقانعا ارناعان بٸر ٶلەڭٸندە ول بىلاي دەپ جازعان:
قۇربىلاردان وزدىرعان اقىل-بٸلٸم, بٸراقتا.
تۋعان جەردەن دەنەسٸ قالدى ونىڭ جىراقتا.
شوقان ەكەسٸنە جولداعان ەڭ سوڭعى حاتىندا «جەتٸسۋعا كەلٸپ, سورلى ايسارانى (ەيەلٸ) ەلگە الىپ قايتىڭىز, ونى ٶزٸڭٸزدٸڭ نازارىڭىزدان, مارقاباتتى قامقورلىعىڭىزدان شەت قالدىرماڭىز», دەپ جازعان ەدٸ.
شوقاننىڭ وسى اقىرعى تٸلەگٸن ورىنداۋ ماقساتىمەن 1865 جىلدىڭ جازىندا كٶكشەتاۋدان التىن ەمەلگە ارنايى كەرۋەن جٸبەرٸلەدٸ.
بۇل ساپارعا قاتىسۋشىلار ۋەليحانوۆتىڭ قۇرمەتٸنە ارناپ زيراتىنىڭ باسىنا كٷيدٸرگەن كٸرپٸشتەن قالاپ, كٷمبەز ورناتادى. شوقاننىڭ ەيەلٸن وسى كەرۋەن سىرىمبەتكە الىپ قايتادى».
مٸنە ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي ارالارىن التى عاسىر بٶلٸپ تۇرعان وسى ەكٸ جاعدايداعى قارالى قازانى ەستٸرتۋدٸڭ بٸر-بٸرٸنەن ەشقانداي ايىرماسى جوق. بۇل دەستٷر قازاقتا سان مىڭداعان جىلداردان بەرٸ جالعاسىپ كەلەدٸ. ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە ش.ۋەليحانوۆتىڭ ۇلى شىڭعىس بابامىزدٸڭ ٶز كٸندٸگٸنەن تاراعان تٸكەلەي ۇرپاعى ەكەندٸگٸن قوسىڭىز.
- «ماڭعىستاۋ ايماعىنداعى جولداردىڭ بويىنداعى قۇدىقتاردىڭ ورنالاسۋى مەن راشيد-اد-دين سۋرەتتەيتٸن مونگولدار سالدىرعان پەكين-قاراقورىم قاتىناس جولىنىڭ بويىنداعى بەكەتتەردٸڭ ورنالاسۋى بٸر-بٸرٸنە قاتتى ۇقسايدى» دەپ جازادى ەبٸش كەكٸلباەۆ «ۇيقىداعى ارۋدىڭ ويانۋى» اتتى ەڭبەگٸندە. (28 بەت). بۇلاي بولۋى ەرينە زاڭدى. بۇنىڭ سەبەبٸ شىڭعىسحان قۇرعان الىپ يمپەرييا قازاق مەملەكەتتٸگٸ بولاتىن.
- سول كەزدەردەن قالعان جازبا دەرەكتە تەمٸر-ەكە, ۇلىن-ەكە دەپ جازىلعان. مىسالى, «شىڭعىس حاننىڭ اناسىنىڭ اتى ۇلىن ەدٸ, ونى ۇلىن ەكە دەر ەدٸ» (ەبٸلگازى. تٷرٸك شەجٸرەسٸ. الماتى 1992 جىل 41 بەت). «سالى-قاشاۋدىڭ بالاسى – ەكە-نيدۋن» (183 بەت), «ەكە – بارۋلا» (187 بەت), «ەكە – سەرەن» (232 بەت), «گٷربەسٸ – ەكە» (243 بەت), «ەكە – ورداس» (295 بەت). بۇل دەرەكتەر ٸ. ەسەنبەرلين قۇراستىرعان «شىڭعىسحان-ەلەم سٸلكٸندٸرۋشٸسٸ» اتتى ەڭبەگٸنەن الىندى. موڭعول تاريحشىسى سانان-سەسەننٸڭ ايتۋىنشا جالايىرلار مونعول اراسىندا ەكە مونعول (ۇلى مونعولدار) اتتى كٷشتٸ بٸرلەستٸك قۇرامىندا بولعان, دەپ جازادى مۇحامەدجان تىنىشبايۇلى ٶزٸنٸڭ «قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار» اتتى ەڭبەگٸندە. كٷنٸ بٷگٸندە مۋسەكە, نەكە, سەكە, التەكە, دەگەن سيياقتى ٷلكەنگە كٶرسەتٸلەر قۇرمەتتٸ اتاۋ تەك قانا بٸزدە, قازاقتا ساقتالعان. «ەچەكە», «ەكە» موڭعول تٸلٸندە اتا دەگەنگە كەلەدٸ. تٷرٸكتەر قۇرمەت تۇتاتىن ادامنىڭ اتىنا اتا دەگەندٸ قوسىپ ايتادى, مىسالى حاكٸم اتا, سەيٸت اتا. ەبٸلعازى. «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» (41 بەت). جاسى ٷلكەن, قارييالاردىڭ اتىنا «اتا» دەگەن سٶزدٸ قوسىپ ايتۋ كٷنٸ بٷگٸندە دە سول شىڭعىسحان زامانىنداعىداي ەشبٸر ٶزگەرٸسسٸز جالعاسىپ كەلەدٸ. بۇل جاعداي قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ, سول قازاقتاردىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى, ياعني زاڭدى جالعاسى ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. سەبەبٸ, «ەكە» سٶزٸنٸڭ نەگٸزٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ «ەكە» دەگەن سٶزٸمٸز جاتىر.
«شىڭعىس حان كەزٸندەگٸ جەنە كەيٸنگٸ قازاق سالت – دەستٷرٸنٸڭ سەيكەس كەلۋٸ
1. بوساعانى باسپاۋ ىرىمى.
شىڭعىس ورداسىندا جەنە كەيٸنگٸ ۇلى حاندار وردالارىندا ورداعا كٸرەتٸن ەسٸكتە ەكٸ ادام كەزەكشٸ تۇرعان, ولار تەك كٸرگەندەردٸڭ بوساعانى باسپاۋىن قاداعالاعان. بوساعانى باسقان ادام جازا العان. نە كيٸمٸن شەشٸپ العان نەمەسە بٸرنەشە دٷرە سوققان. بۇل تۋرالى ماركو پولو جەنە باسقالارى جازىپ كەتكەن.
- قازٸرگە دەيٸنگٸ قازاق سالتى. بوساعانى باسۋعا, تۇرۋعا بولمايدى, كەرەگەنٸ, ەسٸكتٸ كەرمە دەيدٸ.
2. قازاق اربالار. شىڭعىس ۇلىسىنداعى قازاق تايپالارى جٷك اربالارىمەن بٸرگە جابىق اربالاردى (كٷيمە) كٶپ قولدانعان. شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸنٸڭ دە 22 ٶگٸز جەگٸلەتٸن جورىق ارباسى بولعان. پ. كارپيني, گ.رۋبرۋك, م.پولو ت.ب. ساياحاتشىلار اربالار تۋرالى كٶپ جازعان.
- قازاق رۋ – تايپالارى تٷرٸك قاعاناتى كەزٸندە دە, كەيٸنگٸ زامانداردا دا اربالاردى جەنە جابىق اربالاردى كٶپ قولدانعان. 1509 جىلعى مۋحاممەد شايباني حاننىڭ قازاق حاندىعىنا جاساعان كەزەكتٸ جورىعىندا تەك جانىس سۇلتانناڭ ۇلىسىنان عانا 10 مىڭ جابىق اربا ولجا تٷسٸرگەن.
3. شىڭعىس كەزٸندەگٸ تەڭٸرلٸك دٸندەگٸ اس بەرۋ مەن قۇرباندىق شالۋدىڭ كەيٸنگٸ زاماننان ەش ايىرماشىلىعى جوق. تەك مۇسىلمان دٸنٸ عانا ٶز ەسەرٸن تيگٸزگەن. مىسالى بۇرىن قابٸرگە جىلقىنى بٸرگە كٶمەتٸن بولسا كەيٸن بۇل سالت شاريعاتقا تۋرا كەلمەيتٸن بولعاندىقتان توقتاتىلىپ, ورنىنا شاشۋ ەسەبٸندە كٷمٸس اقشا ت.ب. قولدانىلاتىن بولدى.
4. تەمٸردٸڭ (شىڭعىستىڭ) «قۇپييا شەجٸرە» بويىنشا بۇرحان تاۋىنىڭ باسىنا شىعىپ, باس كيٸمٸن الىپ, بەلبەۋٸن موينىنا سالىپ شىعىپ كەلە جاتقان كٷنگە قاراپ 9 رەت تەۋ ەتۋٸ (تاعزىم جاساۋى).
- وسى سالت سوناۋ كٶنە ٷيسٸن, عۇن, تٷركٸ زامانىنان وسى كەزگە دەيٸن كٷنگە, تەڭٸرگە, باسقا جاعدايلاردا دا قازاق ٸشٸندە قولدانىلىپ كەلدٸ. وسى ارقىلى قازاقتار تەڭٸرگە دەگەن قۇرمەتٸن بٸلدٸرٸپ تٸلەۋ تٸلەگەن نەمەسە بٸرەۋدەن كەشٸرٸم سۇراعان. نەمەرەسٸ اكبار قاتتى اۋىرىپ ٶلٸم اۋزىندا جاتقان كەزدە ۇلى موعال ەمٸرشٸسٸ بابىر شاح تەڭٸرگە تەۋ ەتٸپ باس كيٸمٸن شەشٸپ, بەلبەۋٸن موينىنا سالىپ اكباردى ٷش رەت اينالىپ شىعىپ اللادان نەمەرەسٸنٸڭ ورنىنا ٶزٸن الۋدى سۇرايدى. ٷش كٷننەن سوڭ اكبار جازىلىپ, بابىر 53 جاسىندا دٷنيەدەن ٶتەدٸ.
5. جوشى حان قۇلان اۋلاپ جٷرٸپ قايتىس بولعاندا نايمان كەت بۇعا جىراۋ شىڭعىسقا ٶلەڭمەن ەستٸرتەدٸ. كەت بۇعا – جىراۋ جەنە قولباسشى, ەلحان قۇلاعۋدىڭ ەسكەرٸن باسقارىپ ەگيپەت سۇلتانى مەملۋك قۇتىزبەن اين – جەلۋد تٷبٸندە بولعان سوعىستا قازا تاپقان.
كەت بۇعا: تەڭٸز باستان بىلعاندى –
كٸم تۇندىرار ەي حانىم?
تەرەك تٷپتەن جىعىلدى –
كٸم تۇرعىزار ەي حانىم !
شىڭعىس: تەڭٸز باستان بىلعانسا,
تۇندىرار ۇلىم جوشى دٷر.
تەرەك تٷپتەن جىعىلسا,
تۇرعىزار ۇلىم جوشى دٷر.
سول كەزدە كەت بۇعا العاشقى ايتقانىن قايتالاپ ايتادى, بٸراق كٶزٸنەن جاسى سورعالاپ وتىرىپ ايتادى.
شىڭعىس: كٶزٸڭ جاسىن جٷگٸرتەدٸ,
كٶڭٸلٸڭ تۇلدى بولماي ما?
جىرىڭ كٶڭٸل ٷركٸتەد,
جوشى ٶلدٸ بولعاي ما?
كەت بۇعا: سٶيلەمەككە ەركٸم جوق
سەن سٶيلەدٸڭ ەي حانىم!
ٶز جارلىعىڭ ٶزٸڭە جٶن,
نە ويلادىڭ ەي حانىم!
شىڭعىس: قۇلىنىن العان قۇلانداي
قۇلىنىمنان ايرىلدىم
ايرىلىسقان اققۋداي
ەر ۇلىمنان ايرىلدىم! - دەپ جىلاپ جٸبەرگەن ەكەن.
6. پلانو كارپينيدٸڭ ەڭبەگٸندە جازىلعانداي تاتارلار (قازاقتار دەپ بٸلٸڭٸز) ٶلگەن ادامنىڭ اسىنا نەعۇرلىم كٶپ مال سويىلسا, مارقۇمنىڭ ارۋاعى ريزا بولادى دەپ بٸلگەن. كەڭەس ٶكٸمەتٸنە دەيٸن قازاقتاردا سولاي بولىپ تا كەلدٸ. مىڭداپ جىلقى سويىلعان ٷلكەن استار دا بولعان.
ال قالماق – موڭعولدار ٶلگەن ادامىن يت – قۇس جەسٸن دەپ دالاعا اپارىپ تاستايتىن. شىڭعىس تا, كەيٸنگٸ ۇلى حاندار دا قۇپييا جەرلەنگەن جەنە دە ەسكٸ قازاق سالتى بويىنشا.
7. قايتىس بولعان ادامنىڭ كيٸز ٷيٸن وتپەن تازارتقان. قازٸر دە وتپەن الاستايدى.
8. قازاقتار جايلاۋعا كٶشەردە ەكٸ ٷلكەن وت جاعىپ جىلقىدان باسقا مالدارىن الاستاعان. ەرتە كەزدە شەت ەلدٸڭ ەلشٸلەرٸن دە وتپەن الاستاعان. تٷركٸ قاعاناتىندا جەنە شىڭعىس ۇلىسىندا وسى سالت ورىندالعان.
- 1218 جىلى جەبە نويان بالاساعۇن قالاسى ۇرىسسىز بەرٸلگەندٸكتەن – گو بالىق – دەپ اتاعان (جاقسى قالا), بالىق – ەسكٸ تٷرٸك تٸلٸندە بەكٸنٸستٸ قالا دەگەن سٶز.
- 1219 جىلى زەرنۋك قالاسى دا ۇرىسسىز بەرٸلگەندٸكتەن – قۇتلىق بالىق دەپ اتالعان (قۇتتى قالا). ال پەكين – حانبالىق دەپ اتالعان. نيشاپۋر قالاسىن العان ۇرىستاردا شىڭعىستىڭ كٷيەۋ بالاسى توعىشار مەن نەمەرەسٸ مۋتۋگەن وققا ۇشادى. سول ٷشٸن نيشاپۋردى قيراتىپ, ورنىن تەگٸستەپ – ماۋ بالىق (جامان قالا) دەپ اتاعان. قازٸرگە دەيٸن تٸلٸمٸزدە ماۋباس دەگەن سٶز قولدانىلادى. (اقىلبەكوۆ ش. م. «شىڭعىسحان - اڭىز بەن اقيقات»).
- «ەكٸنشٸ بٸر: «سۋرەت №5. شىڭعىس حاننىڭ مٷردەسٸن مەڭگٸلٸككە اپارا جاتقان سەت. تەبريز (يران).1330 جىل. كٶلەمٸ 22ح29سم. «شاح نامە». جوزەف پۋليتتسەردٸڭ قورى نيۋ-يورك, مەترپوليتان» – دەلٸنگەن سۋرەتكە, اۆتور: «راشيد-اد-ديننٸڭ ۇلى گيااس-اد-دين 1330-جىلدارى سىزىپ, «شاح-نامە» داستانىن كٶركەمدەگەن سۋرەتتەردٸڭ ٸشٸنە ەنگٸزگەن. مەڭسٸز, شىمقاي قارا تٷستٸ ات مٸنگەن ەر ادام نٶپٸر حالىقتىڭ لەگٸن باستاپ بارادى. قارا ارعىماقتىڭ كەكٸلٸ مەن قۇيرىعىن شورت كەسكەن» – دەگەن تٷسٸندٸرمە بەرەدٸ. الايدا ات ٷستٸندە ادام جوق, ٷزەڭگٸ بوس سالاقتاپ تۇر, تٸزگٸن دە ات جالىنا بوس سالىنعان, شىلبىرىنان بٸرەۋ جەتەكتەپ بارا جاتقانداي, ياعني, شىلبىر العا سوزىلعان. سونىمەن بٸرگە ەر-توقىم تەرٸس, ياعني, ەردٸڭ الدىڭعى قاسى اتتىڭ ساۋىرىنا قاراتىپ ەرتتەلگەن. اۆتور ايتقانداي, اتتىڭ كەكٸلٸ شورت كەسٸلٸپ, قۇيرىعى كٷزەلگەن. مۇنى قازاق «ات تۇلداۋ» دەپ اتايدى. بۇل قايتىس بولعان ەر ادامعا ازا تۇتۋدىڭ بٸر جورالعىسى. تۇلداناتىن ات سول ادامنىڭ تٸرٸسٸندە پايدالانعان مەنشٸكتٸ مٸنٸس كٶلٸگٸ بولۋعا تيٸس. بۇل ٷردٸس تۇلدانعان ات مارقۇمنىڭ اسىنا سويىلعانعا دەيٸن جالعاسادى. مۇنداي كٶرٸنٸس م. ەۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» ەپوپەياسىندا, م. ماقاتاەۆتىڭ «رايىمبەك, رايىمبەك» پوەماسىندا, ت.ب. ەڭبەكتەردە بار. وسىنداي دەستٷر قازاق اراسىندا XX ع. 50-جىلدارىنا دەيٸن جالعاسقان. تٸپتٸ, قازاقى, شالعاي اۋىلداردا ەلٸگە دەيٸن بار. دەمەك, شىڭعىسحاننىڭ مەيٸتٸن شىعارۋ رەسٸمٸ قازاق دەستٷرٸمەن ۇقساس جاعدايدا ٶتكٸزٸلگەن. بۇل سۋرەت شىڭعىسحاننىڭ تٷرٸك تەكتٸ, قازاق قاندى ەكەنٸن ەيگٸلەيتٸن ەڭ جارقىن دەلەلدەردٸڭ بٸرٸ» (ت.ە.تىنىبايىن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ قۇرمەتتٸ اكادەميگٸ, شىڭعىسحانتانۋشى, تاريحشى, اۋدارماشى).
- باتىستىڭ (ورىستىڭ) تاريحشىلارىن وقىپ وتىرساڭ, بارلىعى دەرلٸك بٸرٸنٸڭ اۋزىنا بٸرٸ تٷكٸرٸپ قويعانداي قازاقتىڭ اتا-بابالارىن جابايى, كٶشٸپ-قونعاننان باسقا ەشتەڭە بٸلمەگەن, ولار تٸپتٸ ٶزەن-كٶلگە شومىلمايدى دا. ولار (شىڭعىسحان) ٶزەن-كٶلگە كٸر جۋعانداردى جازالاعان, - دەپ جازىپتى.
تٷسٸنٸكتەمە: بٸز (ادام اتادان كەيٸنگٸ ۇرپاقتار) «بٸر تامشى» سۋدان جاسالدىق. جەردەگٸ بٷكٸل تٸرشٸلٸك يەلەرٸ مەن كٶكتەردٸڭ (اعاشتار مەن ٶسٸمدٸكتەر) بارلىعىنىڭ تٸرشٸلٸگٸنٸڭ باسى سۋدان باستالدى. قازاق حالقى مۇنى ەجەلدەن بٸلگەن. بٸزگە اتا-انامىز بالا كەزٸمٸزدە سۋدىڭ كيەسٸ بار, سۋدى لايلاما, سۋعا كەز-كەلگەن زاتتى تاستاما, كٶل مەن اعىن سۋعا كٸر جۋما, سۋعا دەرەت ەتپەڭدەر, سۋعا (قۇدىققا) تٷكٸرمەڭدەر دەگەندٸ ٷنەمٸ ەسكەرتٸپ وتىراتىن. بالا كەزٸمٸزدە اتا-انالارىمىزدىڭ ايتقاندارىن جاساساق تا, ماعىناسىن اناۋ ايتقانداي تٷسٸنبەگەنٸمٸزدە راس. مٸنە شىڭعىس قاعاننىڭ ٶزەنگە, ياعني اعىن سۋعا تٸكەلەي كٸر جۋۋعا تىيىم سالۋ سەبەبٸ. قايران اتالارىم اي? سول اعىن سۋدى لاستاما دەگەنٸڭٸز ٷشٸن, مىنا باتىستىقتار سٸزدٸ جابايىعا بالاپ, كەلەمەج, كٷلكٸ قىلىپ جٷرگەن جوق پا?
باسىن اشىپ كەتەيٸن. ولار ەشكٸمگە جۋىنۋعا تىيىم سالعان جوق. تەك قانا جۋىنۋ مەن كٸر جۋۋدى كٶلدەن, نەمەسە ٶزەننەن ىدىسپەن (شەلەكپەن) الىپ, الىسىراق جەرگە اپارىپ جۋۋدى عانا بۇيىردى. سەبەبٸ, باسقا جەردە جۋىلعان كٸردٸڭ سۋى بۋعا اينالىپ, ودان قايتا سۋعا اينالىپ, سٷزٸكتەن (فيلتراتسييادان) ٶتەدٸ. ال, تٸكەلەي اعىن سۋعا قوسىلعان لاس سۋ, سول كٷيٸندە قالادى, ول سول كٸردٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىندا وتىرعان ەلدەر ٷشٸن اسا قاۋٸپتٸ جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تۋۋىنا سەبەپشٸ بولار ەدٸ.
مىنا باتىس پەن شىعىس, ەسٸرەسە ورىس تاريحشىلارى سول اتالارىمىزدى جابايى دەپ, جۋىنباعان دەپ, كەلەمەج ەتتٸ. بۇل جاعداي قىتايدىڭ «شىڭعىس حان» اتتى 30 سەرييالى فيلمٸندە دە كٶرٸنٸس تاپقان. ال, ٶزدەرٸ كٸرلەرٸن اعىن سۋلار مەن كٶلدەرگە, بەتٸ مەن باسىن, دەنەسٸنٸڭ ورتاسى مەن اياعىن, تٸپتٸ بەرٸ-بەرٸن بٸر بٶشكەگە, نەمەسە ٷلكەن شىلاپشىنعا قوسىپ بٸرگە جۋدى. ولار ٶزدەرٸ, وسىنى تازالاندىق, جۋىندىق دەپ تٷسٸندٸ. ولاردىڭ كٶبٸنٸڭ تٷسٸنٸگٸندە ەلٸ دە سولاي. ارام مەنەن ادالدى, ياعني اۋرۋدىڭ قايدان كەلەتٸنٸن اجىراتۋعا سانالارى (اقىلدارى مەن بٸلٸمدەرٸ) جەتپەي كەلەدٸ. ال بٸزدٸڭ اتالارىمىز قۇمانمەن, دەنەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ مٷشەلەرٸن ٷش رەتتەن سۋمەن شايىپ, بٸرٸنٸڭ سۋىن بٸرٸنە ارالاستىرماي بٶلەك-بٶلەك جۋدى.
وسىنداي بٸلٸمسٸز, ناداندىقتىڭ كەسٸرٸنەن جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي قازاقتىڭ حاندارى مەن قاعاندارى ٶزەن مەن كٶلدەرگە كيٸم جۋۋعا دا تىيىم سالىپ جٷرگەندە, ورىس پاتشاسى (1552 جىلدىڭ 11 قازانىندا) قازان (قازاق حاندىعى) قالاسىن الاردا قالا حالقىن تٷگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتىپ, بەرٸنٸڭ دەنەلەرٸن (تاتار تاريحشىلارى جارتى ميلليون دەپ جازىپ جٷر) ەدٸلگە اعىزدى. سول سۋدى ەدٸلدٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىندا وتىرعان ەلدەردٸڭ تٷگەلدەي ٸشٸپ, ەرتٷرلٸ كەساپات اۋرۋلارعا (ٸندەتكە) ۇشىراعانى جايلى كەزٸندە از جازىلماعان.
بٷكٸل جەر بەتٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸن سۋ (بۇلاق, ٶزەن, كٶل, تەڭٸز, مۇحيتتار) باسىپ جاتىر, ودان دا باسقا تٸرشٸلٸك يەلەرٸ (ادام, اڭ, جان-جانۋار, اعاش, ٶسٸمدٸك ت.ت.) دەنەلەرٸ دە سۋدان تۇرادى. بٸراق سوڭعىلارى جەر بەتٸنٸڭ ۋاقىتشا قوناعى. ولاردىڭ بەرٸ دە كەلەدٸ, كەتەدٸ. كەتكەندە, دەنەلەرٸندەگٸ سۋى كٷن جىلى بولسا بۋعا, كەرٸسٸنشە بولسا مۇزعا اينالادى. بٸراق ارتىنان ولاردا بۋعا اينالادى. ولار وسىلايشا جەر بەتٸندە مەڭگٸ اينالىپ جٷرە بەرەدٸ. بٸزدٸڭ تەنٸمٸز دە, جانىمىزدا وسىناۋ مەڭگٸلٸك پروتسەسستٸڭ اجاراماس بٸر بٶلشەگٸ.
«ٶزٸڭنٸڭ كەمشٸلٸگٸڭدٸ باسقادان ەستٸپ بٸلگەنٸڭ جاقسى,
سەزٸمٸڭنٸڭ كەمشٸلٸگٸن ٶزٸڭ بٸلٸپ جەڭگەنٸڭ جاقسى» (شىڭعىس قاعان).
قورىتىندى: سوڭعى ەكٸ مىڭجىلدىقتىڭ ەڭ ۇلى تۇلعاسى بولىپ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸمەن (يۋنەسكو) مويىندالعان شىڭعىس قاعاننىڭ تەگٸ قازاق ەكەندٸگٸ داۋعا دا, كٷمەنعا دا جاتپايدى. ەگەر بٸز وسىنى مويىنداي الماساق, بٸزدەرگە ٶزٸمٸزدٸ دە قازاقپىز دەپ اتاۋعا قۇقىعىمىز جوق.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
