«Kieli qazaqtyń Máńgi Eli – realdy geografiiada emes, bizdiń sanamyz ben túisigimizde, iaǵni árbir qazaqtyń ishinde ornalasqan, ábden tumshalanyp shań basyp, tanylmai jatqan «ishki elimizde».
Serikbol Qondybai
1. Alshyn-Alash.
«Bismillahi rahmani-r rahim!» «Ańyzdyń túbi aqiqat» degendi basqa ult ókilderi: «Mif eto odna iz versii pravdy» dese, «Arǵyqazaq mifologiiasy» atty tórt tomdyq ǵylymi eńbek jazyp ketken Alashtyń balasy, marqum Serikbol Qondybai: «Mif degenimiz jasyryn maǵynaly málimet» degen edi. Al endi, men ózimniń jazǵan «Bóri naiman» atty kitábimde, osy Serikbol marqumdy estimegen, onyń eńbekterin oqymaǵan kezderimde, shejirelerde Leonardo da Vinchidiń kody siiaqty jasyryn maǵynalardyń bar ekenin aitqan edim. Iaǵni, shejire degenimiz mif, eshqandai da, Túrik ata, Mańǵol ata, Alash ata, Aqarys, Janarys, Bekarystar, Naiman shal men Jalaiyr atalar tarihta bolǵan emes, bul ataýlardyń bári de, Serikbol marqum aitqandai, Qazaq shejiresindegi jasyryn maǵynaly málimetter. Bundai jasyryn maǵynalardyń mánisin tek, Serikbol marqum siiaqty qasietke, iaǵni, rýhani qýatqa ie bolǵan, boilaryna qydyr daryǵan, aian kóripkeldigi basym, sezimi, iaǵni, intýitsiiasy myqty, qanynda shejireshiligi bar, adamdar ǵana túsine alady.
Biz kótergeli otyrǵan taqyryptaǵy Shyńǵys qaǵannyń shyqqan tegi de jumbaq, qazasy da jumbaq, molasy da jumbaq. Sondyqtan, osy qupiialardy sheshý úshin shejireni, derekterdi, tarihti bilý jetkiliksiz. Tylsym dúniesiz ǵylymnyń dástúrli joly bizderdi aqiqatqa apara almaidy.
Bizder qazirgi Resei muraǵatyndaǵy derekterden: «Leitenant Koshkarbaev pervym vorvalsia v zdanie reihstaga» degendi oqydyq. Mine, Uly qazaqtyń bir qara balapany qanshama úlken de, uly da, ulttardyń ókilderiniń eshbireýine kezek bermei, borap turǵan oqtarǵa jeńis bermei Reihstagqa buzyp-jaryp kirip tý tikti! Men neshe jerden shejireshi bolsam da, osy Raqymjan atanyń, Baýyrjan atanyń, Tólegen Tohtarovtyń, Sabyr Rahimovtyń, Talǵat Bigeldinovtyń, Qasym Qaisenovtyń, Mánshúktiń, Áliianyń shyqqan tekterin, iaǵni, rýlaryn bilmeidi ekenmin. Tipti, bilgim de, kelmeidi, óitkeni, men qazaqpyn, sondyqtan men olardy tek qana qazaqtyń ul-qyzdary dep bilemin. Al endi, Shyńǵys hannyń shyqqan tegin bilý bizderge, onyń qazaq bolǵanyn dáleldeý úshin ǵana kerek. Naǵyz qazaq, ózin onyń úrpaǵyna jatqyzý úshin tarihty zerttemeidi. «Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn» degendei, ony qazaqtyń qanyna tartý úshin zertteidi.
Serikbol Qondybai marqum: «Tekti ul tegin izdeidi, teksiz qul nesin izdeidi?» degen eken. Shyńǵys hannyń tegin izdep júrgen bir tóreni kórgen emespin. Tipti, tórelerdiń shejireshisi Arman Qiiattyń ózine meniń: «Ái, ainalaiyn, qashanǵy «jabaiy tatar» bolyp jure beresińder, tórelerdiń tizimin jiǵansha, shejireden atańnyń izin qýmaisyń ba?» degenim de, bolǵan. Bular atalarynyń izin qýǵandy qoiyp, Aman Shotaev degen bireýi ózin sultan atap, Qazaqstandaǵy kúlli tóreniń atynan sóilep: «Bizder, Shyńǵys hannyń urpaqtary eshbir rýǵa muqtaj emespiz, sondyqtan bizdi rýǵa tartýshylarǵa qarsymyz!» dep áýleklenipti. Bulardyń merkit emes ekenderin de, men dáleldep bergen edim. Osyǵan deiin kúlli qazaq bulardy merkitke sanaǵan. Bul, shariǵat jolynda júrmin degen sultansymaq Shyńǵys handy sonda, nurdan jaraldyǵa sanap kúpirshilik jasap, Allahqa seriktik etip otyr. Bundailarǵa Uly qazaq ta, muqtaj emes.
Bizder qaralar, olardyń handyǵyn, sultandyǵyn baiaǵyda tartyp alǵanbyz. Bul «jabaiy tatarlar» (qytailar aitqan) eshqashan da, endi handyq qura almaidy, bilikke kele almaidy. Óitkeni, Shyńǵys qaǵandai adamdy tóreler qaita dúniege ákele almaidy. Shyńǵys qaǵan siiaqtynyń dúniege endi bir kelýin buiyrtsa, onda, ony tek qana qan-qaryndastyqty saqtaǵan qazaqtar ǵana ákele alady. Qazirgi tóreler qazaq halqynyń ishinde jái ǵana bir, rýǵa kirmeitin jamaǵat bolyp qalǵan. Sondyqtan da, men kitábimniń «Naimandar jáne tóreler» atty taraýynda jazǵandarymda, Shyńǵys hannyń urpaqtarynyń Naiman handarynyń urpaqtarymen súiek-shatys bolǵandardyń ǵana tórelerdiń eń aldy ekenderin aitqanmyn. Naimannyń ǵulama shejiresi Ǵulam Qadyr, Naimandy bilegen Kóshek hannyń: «Naiman baspaǵan jer jetim, Naimannan qyz almaǵan er jetim» degen sózderin bizderge jetkizip ketken edi.
Qazaqtar tekti adamdy «qarakóktiń tuqymy» deidi. Iaǵni, naǵyz tektiler, naǵyz qarakókter, qaradan shyqqan myna bizder — Uly qazaqtarmyz. Men, tóreniń basyn almas qylyshpen shaýyp tastap, júz baitalmen qutylǵan naiman Kókjal Baraqtyń qara shańyraǵyndaǵy urpaǵy bolamyn. Osy jóninde, belgili aqyn-jazýshy, til qairatkeri, Kókjal Baraq áýletiniń áigili kelini, egemendik alǵanymyzda babamyzǵa óz kúshimen eń alǵashqy eskertkishti qoidyrtqan, babamyzdyń jatqan jerin tapqan aqnaimandyq Shekerbaný jeńgemizdiń «Kókjal Baraq batyr» atty, tarihi derekterdiń negizinde jazylǵan kitábinde aitylǵan. Sondyqtan aitarym, osyndai tórelerdi qorazdandyrmai, rýshyl bolyp Shyńǵys qaǵanǵa talaspaiyq, bir qý kerei aitty eken dep, tóleńgitti tórge súirep bularǵa kúlki bolmaiyq aǵaiyn!
Shyńǵys qaǵan eki aiaǵy salbyrap aspannan túsken joq. Ony jer betindegi bir taipa dúniege ákeldi. Bizge bar bolǵany, sol taipanyń Uly qazaq taipasy ekenin dáleldeý kerek. Osy dáleldeýde bizder eń aldymen genealogiialyq, iaǵni shejirelik saraptamany, jáne de, osynyń dáleli retinde genetikalyq saraptamany ustanamyz.
Serikbol Qondybai marqumnyń joldastary: «Serikboldyń jazǵandaryn qazirgi ǵalymdar túsinýge daiyn emes, óitkeni, olardyń sanalary ótken dáýirdegi kommýnistik ideologiiamen ýlanǵan!» degen eken. Alai da, Serikboldy túsingen adamdar tabylǵan. Olar, iaǵni, eń alǵash túsingender Aqseleý Seidimbek, Qoishyǵara Salǵarauly, Imanǵaly Tasmaǵanbet edi. Iaǵni, bulardyń da, boiynda qasiet, arqa bar. Al endi, Keńes dáýrindegi arqaly ǵulama — Álkei Marǵulan edi. Ol kisi Qońyrattyń bosaǵa tańbasyn kúlli qazaqtyń tańbasy dep aitqan. Bul danalyqtyń túbinde tereń maǵyna jatyr.
Alshyn degenderimiz kimder? Kishi júz quramyndaǵy Baiuly men Álimulyn Alshyn toby dep ataidy. Jetirý alshyndarǵa jatpaidy, bular Táýke han qalyptastyrǵan naimannyń, kereidiń, dýlattyń, arǵynnyń, telesterdiń saiaqtary. Qytai derekterinde alshyndar eń alǵash — bo-ma, hela, eliý-chji dep atalǵan. Bul sózder Ala at, Ala atshy, Aalaatshyn, Alshyn degendi bildiredi. Qytaidyń «Týndian» tekstinde: «Tiýrki (týtsziýe) pegih konei nazyvaiýt hela (ala); eshe izvestna strana Hela».
Iaǵni, bul jerde ala attarǵa mingen el jóninde aitylyp tur. Demek, Alshyn etnoniminiń bastapqy ataýy alaatshylar, túrikshe alatchin bolǵan. Osymen qatar Alatshyn sózi Alash sózimen úndesedi. Qazaqtardyń: «Alash-Alash bolǵanda, ala tai at bolǵanda» degeni, qytailardyń aitqan alaatshylar eliniń Alash, iaǵni, eń alǵashqy qazaqtar ekenderin bildirip turǵandai.
Men jazǵan kitábimde qazanat tuqymyn Qaptaǵai batyrdyń -arabtyń dúldúl tektes teńbil kók aiǵyryn jabyǵa qosyp alǵanyn aitqan edim. Adai jylqysynyń da, sipatynda arabtyń teńbil kógi bar. Teńbil at degenimiz sur tústi, qaraýytqan daqtary bar at. Orystar «seraia v iablokah» deidi. Ala taiymyz osy sipatty at bolsa kerek. Óitkeni, Amerika qurlyǵyndaǵy mýstang, iaǵni, jolaq ala attar qazaqta keń taramaǵan. Adai jylqysynyń da, qazanattyń sipatyndaǵy quima tuiaǵy bar. Menińshe, Adai jylqysynyń túbi teńbil kók arab, jáne de, joǵarǵy alaatshyndar osyndai attarǵa minip júrip osylai atalǵan.
Tarihta Alashtyń kim bolǵanynyń naqty dáleli joq. Menińshe Alash, Alshyn degendirimiz bir uǵym – Qart qazaq. Osy turǵydan qaraǵanda qazirgi Alashtar osy Alshyn toby bolyp keledi. Alashqa qatysty «Alash myńyn» eske alatyn bolsaq, Ábilǵazy aitqan Alanshy han, Qara han tusyndaǵy mańǵoldardyń naqty ataýlary Myń+qol Alash, ne bolmasa Myń-qol Alshyn bolýy múmkin. Bul 9-10 ǵasyrlardaǵy Qimaq dáýiri. Arǵymaq degendi Serikbol Arǵy+Imaq, iaǵni, Arǵy Qimaq dep túsindiredi. Tele birlestiginiń Arǵy atasy osy Arǵymaq. Orhon jazýlarynda Alash, Alshyn ataýlary kezdespegendikterinen bizder, bul Alash qaýymynyń, iaǵni ala at mingen Arǵymaqtardyń 8-shi ǵasyrdan keiin paida bolǵandaryn túsinemiz.
2. Jasyryn maǵyna teoriiasy.
Serikbol Qondybai bylai deidi: «Mine osy tusta, b.z.d. 1 myńjyldyqtyń boiyna salystyrmaly túrde oqshaýlyǵyn, aiyrmashylyǵan saqtaǵan Batys (Qazaqstan) jáne Shyǵys (Mańǵoliia-Qytai) dalalarynyń kóshpendileriniń miftik-dini kompleksteri aralasa bastady. Sondyqtan da, men, tarihtan belgili Ýsýn, Kangiýi, Iantsai, Eftalit-Hion, túsinikteriniń toǵysý núktesiniń Iýeban/Urym qabaty bolǵandyǵyn kórsete alamyn. Iýeban/Urym qabaty, óz kezeginde 6 ǵasyrdan bastalǵan «resmi túrki» qabatyna negiz boldy. «Ótúken», «Ergeneqon», «Kanha», «Túrki», «Urym», «Bulǵar», «Balqantaý», «Ormanbet», «Asan qaiǵy», t.b. sol siiaqty esimderdiń miftik astaryn zerttegende eń aldymen osyndai sabaqtastyqtardyń retin kórsetýimiz kerek».
Men bir jazǵandarymda shejire tanýshyǵa tylsym kúshterdiń iegerleri, baqsy-balger, kóripkelderdiń aýadai qajet ekenderin aitqan edim. Óitkeni, ondai adamdar, materialistik turǵydan túsindirgende intýitsiialary óte kushti, ǵylymda moiyndalǵan telepatiialyq qasietteri arqyly adamnyń miynan aqparat ala alatyn, jáne de, sol adamnyń ózi bilmeitin gendik aqparatty ala alatyn adamdar. Men Serikbol Qondybaidyń arýaǵynan aian alyp Ergene qońdy tapqan edim. Ergen qoń degenimiz qazirgi Ferǵana alqaby, eski ataýy Iarǵana, iaǵni, soǵda-tájik tilinde taý shatqalyndaǵy ańǵar degendi bildiredi. Mamandyǵy geograf bolǵan Serikbol Ergene qońdy Arǵy ana qonysy dep ataǵan. Mine, Ergene qoń degenimiz osy Iarǵana qonysy, taý shatqalyndaǵy ańǵar, Álkei Marǵulan aitqan qaqpasy bar.
Men Serikboldyń juldyzdarǵa qarap sóilegenin esti sala, Naimannyń beldi kóripkeli, Mustafa Ózitúrikpen atalas, kosmonenergetika progressory (juldyzshy) Bibi Sandýǵash hanymǵa Serikboldyń fotosýretin kórsetkenimde ol kisi: «Mańdaiyndaǵy juldyzy jap-jaryq eken, biraq ta, qasieti tolyq ashylmai qalǵan» dedi. Onysy ras, óitkeni, Serikbol óziniń jazǵandarynda, tórt tomdyq kitápti jazyp tastasa da, ózin bir tabaldyryqtyń aldynda qalǵandai bolǵanyn aitqan edi. Demek, ol kisi geograf bolǵandyǵynan túrki álemin zertteýshi retinde Ergene qońdy taba almai turǵanyn sezgen. Ómirden erte ketkendiginen, sol tabaldyryqtan attap úlgermegen soń, qasietti arýaǵy maǵan aian bergen edi. Serikbol marqum Arǵyqazaq dep túrikterdi aitqan. Bul óte dál aitylǵan tujyrym. Ergene qońdy aitýymnyń sebebi, bul jer uiyqtyń ornalasqan jeri Shyńǵys hannyń túrik balasy ekenin dáleldep tur. Qazirgi mańǵoldar bolsa, Shyńǵys handy ózderine tartý úshin Argýni ózeniniń mańyndaǵy qaidaǵy bir saidy Ergene qoń dep atap alǵan.
Ferǵana alqabyn túrikterge deiin «ǵuneftalitter» atanǵan ǵundar mekendegen. Serikboldyń Eftalit-Hion degenindegi Hion degenimizdiń ǵundardyń taipasy Qiian ekeni bilinip tur, óitkeni, Eftalan patshasynyń atymen eftalit atalǵandar ózderin Hion dep aitqan deidi qytai derekteri. Osymen qatar olardy hionitter (qiiattar) dep te ataǵan. Qytai derekteri osylarmen kórshiles Iada (Adai) degenderdiń de, júrgenderin aitady. Qytailar bulardyń (iadalardyń) saltynda eki aǵaiyndynyń bir áiel alatyn bolǵandaryn aitqan. Demek, qazaqtardaǵy ámeńgerlik dástúri musylman kezeńinen buryn bolǵan. Bul dástúr qart qazaq atalatyn Adailardan bastalǵan dese bolady. Adai folklorinde: «Jeńgesiniń bir sany qainisinki» degen qaljyń sóz bar. (gendik aqparat?). Qytailar Iadalardyń óte kúshti halyq ekenderin aitqan. Iadalar Kók táńiri men otqa tabynǵan, mazarlaryn tastan qalaǵan. Qazirgi adailar da, mazarlaryn tastan qalaidy. Adailardyń mazaryn kórseń, «ólgiń keledi».
Ergene qońnyń, iaǵni, Ferǵana ańǵarynyń Tian-shan taýlarymen irgeles ekeni belgili. Qytai elinde júrip «Qazaqtyń qysqasha tarihyn» jazyp ketken kerei Nyǵmet Myńjan kóne qytai derekterin, sonyń ishinde «Daýań», iaǵni Ferǵana shejiresin jete zerttep, Tian shan taýyna sheginip ketkenderdiń «kishi ioziler» ( siaiý iýechji) iaǵni, «kishi júzder» atalǵandaryn aitady. Qytaidyń «Men da Bei lý» dereginiń túsiniktemesinde 10-shi ǵasyrda Soltústik Qytaiǵa enip alǵan Sha-to atty Batys túrikteriniń taipalar birlestiginiń Ferǵana jaqtaǵy Úisinderdiń burynǵy mekenderinen kelgendigi aitylady. Nyǵmet Myńjan bolsa, kóne qytai nusqalarynyń negizinde Úisinderdiń taý ańǵaryn mekendep otyrǵan kezderinde, osy «kishi júzderdiń» kelip olardy zulmatqa ushyratqandaryn, tiri qalǵandarynyń qashyp qutylǵandaryn aitady. Demek, Ergene qońdy Úisinderden bul Eftalit-Hiondar, iaǵni, ǵundardyń Qiian taipasy tartyp alǵan. Nyǵmet Myńjan bul eldiń bir órkeshti túielerdi ustaǵandaryn aitady. Qytailar bul túieni «asyl túie» dep ataǵan eken. Aldyńǵy maqalamda aitylǵandai, Adailar Araviiadan qaitqanda Evraziia keńistigine arabtyń Kahin (qaǵan) degen ataýymen birge, osy arabtardyń «asyl túielerin» alyp kelgen bolsa kerek.
Toq eterin aitqanda iýechji, kishi iozi-kishi júz, Eftalit-Hion, Qiian taipasy, qazirgi Kishi júzdegi Kerderi degenderimiz bir eldiń, iaǵni alǵashqy Úisinderdi qyryp tastap Ergene qońǵa kirgenderdiń ataýlary. Keibir zertteýshiler Eftalitter men Iadalardy bir el deidi. Menińshe, eftalitter degenimiz taipalar birlestigi, sonyń ishinde siaiý iýechjiler, kiiandar, iadalar bolǵan. Eftalitter Aýǵanstan, Iranǵa deiin bilikterin júrgizip, aqyrynda túrikterden jeńilgen. Bulardan keiin Túrik dáýiri bastalady. Bul mańnan eshqandai da, Rashiden aitqan mańǵol taipasy tabylmady. Ázirshe, tabylmady…
Túrik dáýiri jóninde aitqan Serikbol Qondybai: «Túrik qaǵandyǵynan bastalǵan Uly dalanyń jańasha túrkilenýi búgingi túrki tilderiniń qalyptasýyna jol ashty. Túrkeshter, oǵyzdar men qimaqtar, qarlyqtar, qypshaqtar, bulǵarlar men hazarlar, t.b – osy zamanǵa midai aralasýdyń qorytyndylary bolyp tabylady» degen edi. Mine, osyndai midai aralasyp, jańa túrkilený protsesine ushyraǵan, ejelgi tilderinde hion-hionit, iada atanyp júrgen taipalar búgingi túrki tilindegi Qiiat pen Adai bolyp shyǵa keldi. Osymen qatar, Kaspii boiyn jailaǵan saqtardyń Dah, Dai taipasy da, Adai atandy. Qiiattarmen birge ketken adailar Túrik dáýirinde bóri tańbany alyp Baiyrqý, Baiaýttyń bir bóligin qurady. Keiin, Batys túrik qaǵanaty ydyrǵannan keiin baiaýt-adailar qiiattarmen birge Qytaidyń soltústigindegi Burhan taýy men Keróleń ózeniniń mańyna kelip, kúnderdiń bir kúnderinde (10 ǵ.) dúniege Bórijigit áýletin qurǵan Bodanjardy ákeldi…
Demek, Rashidenniń aitqan Qiiany men Núkizi, túrikterdiń aitqan Qaiany men Toǵyzy, Adailardyń aitqan Aitqul-Qiiany – jalǵan mif. Eshqandai da, eki adam men eki qatyn Ergene qońǵa ketken joq. Ergene qońǵa, iaǵni, qazirgi Ferǵana alqabyna ketkender, ózara qyrylysyp shegingen iýechjiler, «kishi júzder», Eftalit-Hiondar, Kerderiler, iaǵni, ǵundardyń Qiian taipasy. Rashiden Ergene qońǵa ketkenderdiń ózara qyrylysqandaryn aitady. Qytai deregi «Tsianhanshýda» iýechjilardyń astanasynyń Kenshe (Qiianshy) bolǵany aitylady. Saiyp kelgende, iýechjiler, iadalar, eftalit-hiondar, kishi iýechjiler jóninde naqty qalyptasqan tujyrym joq. Bir anyǵy, Ferǵana alqabynyń Ergene qonysy ekeni, jáne de, Qiiandardyń Ergene qońǵa bizdiń dáýirimizge deiin kelgenderi, osylardyń mańynda Adailardyń júrgeni.
Al endi, ejelgi Úisinder degenimiz sarmattardyń Iazig taipasy. Qazirgi úisinder bolsa, saqtar men ǵundardyń qosyndysy. Saqaldary jiren, kózderi kók bolǵan ejelgi Úisinder eshqandai da, qazaqtardyń atalary emes. Bulardan qalǵandary qazirgi Sary úisinder, tobyqtydaǵy Qulyqtar jáne de, Kavkazdaǵy osetin-alandar. Shapyrashty Qazybek bek Taýasaruly ejelgi Úisinderdi Azyq dep ataǵan. (Iazig).
Biz endi, Serikboldyń jasyryn maǵyna degenin, onyń qurmetine jasyryn maǵyna teoriiasy dep atalyq. Qazaq shejireleriniń barlyǵy desek te, bolady, Jánibek pen Kereidiń zamanynda aitylyp-jazyla bastaǵan. Shejireniń basy: «Noǵaiǵa qazaq qaraǵan, jaýǵa aldyrmai noǵailar, bir-birine jaraǵan. Noǵaidan qazaq bólinip, úsh júz bolyp taraǵan» dep bastalady.
Osydan biz qazaq shejirelerindegi mifterdiń, iaǵni, jasyryn maǵynaly málimetterdiń avtory noǵailar, atap aitqanda Jirenshe sheshen dep topshylaimyz. Joǵarydaǵy noǵailardyń aitqandary aqiqat mif. Altyn Orda dáýiri ótti, Asqaq Temirdiń joiqyn soǵystary boldy, taipalardyń biri azaiyp, biri kóbeidi. Bular, Shoqannyń aitqanyndaǵy «v haose kochevnicheskih voin» bir-birimen aralasyp ketti. Sondyqtan, shejireshiler bulardyń qaisysynyń-qaisy ekenin tek ózderi ǵana bilip, handarǵa uǵyndyryp otyrý úshin shejirelerge jasyryn maǵynalardy engizip otyrǵan. Al endi, qarapaiym halyqqa, arǵyn-naiman aǵaiyn, bir atanyń balasy, alban, sýan, dýlat — Domalaq enenden týǵan degen siiaqty jalǵan mifter aityldy. Iaǵni, qol astyndaǵy taipalarda aǵaiyndyq, tatýlyq bolsyn degen handar osylai aityńdar dep buiyrdy. Sondyqtan da, qazirgi túsinikteri tar shejiresymaqtar, sol baiaǵy, Mapyrashtydan Shapyrashty, Báidibekten Jaryqshaq, Toqtarqojadan Baijigit degen jalǵan mifterge senip júr.
Endi, osy jalǵan mifterdegi jasyryn maǵynalar jóninde aitalyq. Máselen, «Qaratai – Ergenektiniń qalmaq qatynynan týdy» degenderi, qaratailardyń qalmaqtar ekenin bildiretin jasyryn maǵyna. Qaratai degenimiz qalmaqtyń Haradai, iaǵni, qarlyǵash degen sózi. Eshqandai da, Qaratai degen tarihi tulǵa, batyr bolmaǵan. «Kókjarly men Býranyń shesheleri Altynshásh ana — qaraqalpaqtyń qyzy edi» degenderi, bulardyń túbiniń Qiiat ekenderin bildirip tur. Qaraqalpaqtardyń túbiniń sozaq-qiiat ekenderi meniń Ult portalyndaǵy «Qazaq shejiresindegi Shyńǵys hannyń ata tegi» atty maqalamda aitylǵan. Bul jerdegi Kókjarly degenimiz – Kók táńirli degendi bildiredi. Jar degenimiz Táńir. Iaǵni, bulardyń túbiniń hristian dinin ustanǵan naiman emes, Kók táńiriniń Qiiattary ekenderi aitylyp tur. Kókjarly men Býranyń eki bala bolǵany jalǵan mif te, bulardyń ózbek jaqtan kelgenderi aqiqat mif. Bulardy tarihi tulǵa Sary myrza (Saryjomart) qazaq handyǵyna ertip áketken. Sary myrza taza naiman, tarihi derek «Tarihi Abýlhair hanida» Sary ýsman ýkrach naiman dep atalǵan. Osy siiaqty, Qarakereidegi Baijigitterdiń shesheleri naimannyń qyzy Maqta apai degenderi, bulardyń taza naimandar ekenderin bildirip tur. Qalǵandary Kerei, Qiiat, Qyidan. Mine, shejirelerdegi jasyryn maǵynanyń ne ekenin túsindińizder deimin.
Endi, «Qupiia shejireni» aitalyq. Bórte chino men Qaýa Maraldan Battsa gaan degenderi – Batys qaǵan degendi bildiredi. Óitkeni, qytai derekterinde Shyńǵys hannyń imperiiasyn quraǵandardyń Sha-to, iaǵni, batys túrik taipalarynyń birlestigi ekeni aitylady. Bular jóninde tolyǵyraq Ult portalyndaǵy «Joshy han merkit emes» atty maqalamda, jáne de, iýtýbtaǵy «Shyńǵys han Qiiat emes» degen meniń videolektsiiamda aitylǵan. Ary qarai, Shyńǵys hannyń toǵyzynshy atasy, iaǵni, Qiiat Bórijigit áýletin qurǵan Bodanjardyń nurdan jaralǵany jalǵaf mif te, Dombaýyl mergenniń jesiri Alan ananyń tul otyryp Bodanjardy tapqany, esginiń aldynda Baiulynyń jigitiniń júrgeni aqiqat mif. Osymen qatar, bul jerdegi Baiulynyń jigiti jasyryn maǵyna. Iaǵni, shejiredegi jasyryn maǵyna teoriiasy boiynsha, Bodanjardy Alan ana osy Baiulynyń jigitinen tapqan. Bodanjardyń atyn sheshesi qoidy ma, álde, «Qupiia shejireni» jazǵandar osylai dedi me? — maǵan belgisiz. Bul jerde «Jar» degenimiz – Táńir, Bodan degenimiz anyǵynda Býdan. Sonda, Býdan+jar degenimiz – Kók táńirimen býdan degendi bildiredi. Kók Táńirimiz anyǵynda, Alan ana Bóri jigit dep ataǵan Baiulynyń jigiti bolyp tur. Osy tusqa Qoishyǵara aǵamyzdan basqa birde-bir esi durys dep ózderi aityp júrgen tarihshy, ǵalym, áýesqoi tarihshy nazar aýdarmaǵan. Alai da, ol kisi de, bul jerden at ústi óte shyqqan, óitkeni, ol kisiniń taqyryby Bodanjar emes, mańǵol ataýy edi.
Baiuly degenimiz – burynǵy Baiaýt, onyń ishinde djadai bóligi bolǵan. Shyńǵys hannyń tańbasyna qarap biz bul djadaidy Adai dep aita alamyz. Osymen qatar, Shyńǵys han óziniń Joshydan keiingi ulyn Adai ataǵan. Qytai dereginde osylai dep aitylǵan. Qytailar Odei dep aitqan. («Joshy han merkit emes», qarańyz).
Osydan bizdiń uǵatynymyz, Bórte chinodan Dombaýyl mergenge deingi urpaq Arǵy analar da, Bodanjar áýleti Arý uryq, iaǵni, taza túrik bolyp keledi. Taza túrik deitinimiz, Baiaýttar eń alǵashqy Túrik qaǵanatynda, odan keiin Shyǵys túrik qaǵanatynda bolǵan. Shyńǵys qaǵan degendi – Shyǵys qaǵan dep júrgenderiniń jany bar. Jalaiyrlar Bodanjar áýletine túp naǵashy bolyp keledi. Mine, aldyńǵy úsh maqalamnyń qysqasha jelisi osyndai. Baiaýt degenimiz – bailar áýleti degendi bildiredi. Demek, Baiuly degenderimiz osylar. Endi, genetikaǵa kelelik.
3. Baiadtar men Alshyndardyń qany bir.
Mańǵoldardyń genetik ǵalymy Batbaiaryn Herlen qyzdyń aitqanynda qazirgi mańǵoldardyń DNK-synda S3 gallogrýppasy bar eken. Endi osy S3 gallogrýppa qazaqtardyń Baiuly men Álim ulynyń 18 taipasynynyń bárinde bar. Demek, Alshyn toby túgeldei mańǵoldardyń 37% halqymen qandas!
B. Herlen: «Shyńǵys mańǵol adam» bolǵan dep aitý bir bólek te, «Shyńǵys Nirýn (Arý uryq. Q.Z.) aimaǵynyń Qiiat taipasynyń Bórjuǵun rýynyń Esýkei balasy bolǵan degen dep ataý múlde bólek» deidi. Demek, Arǵy ana men Arý uryqtardyń, iaǵni, men aitqan Baiaýt urpaqtarynyń ekeýiniń eki bólek ekenin aityp otyr. Al endi, Shyńǵys hannyń gallogrýpasyn júktep júrgen mańǵoldardyń qai etnos ekenin Herlen ashyq aitpai otyr. Mańǵoldarda túrikterden sińgen Baiad degen etnos bar. Bular oirat tilinde sóileidi, óitkeni, osylarmen assimiliatsiiaǵa túsken. Baiadtar mańǵoldarda san jaǵynan tórtinshi orynda. Kiahta ózeni men Býrenhian taýyn mekendegen Baiadtar – heherin jáne djadai degen bólimderden turady. Osymen qatar aralarynda dýlat pen qiiattar da bar. Bularda da, Baiad degenderi – bailar, iaǵni, Baiuly! Baiaýt degenimizdegi «ýt» jalǵaýy — ot, oshaq, iaǵni, áýlet degendi bildiredi. Demek, Baiaýt degenimiz Bai áýleti. Bai áýleti men Baiuly degenderimzdiń bir sóz ekeni haq.
Baiat degenderdiń oǵyz taipasy ekenin tarihshylar biledi. Qorqyt ata osy oǵyzdardyń Baiat taipasynan edi. Baiattar mańǵoldarda ǵana emes, Azerbaijandardyń da, Túrikmenderdiń de arasynda bar. Baiattar Azerbaijanǵa mańǵol shapqynshylyǵy kezinde kelip turaqtap qalǵan. Baiattardyń tańbasy — F.
Menińshe, Herlenniń aityp otyrǵan Shyńǵys handikine jýyq gallogrýppany júktegen mańǵoldyń erleriniń 37% osy Baiadtar, túbi túrik etnos, arǵy túbi saqtardyń bir úlken Dai taipasy. Kaspii boiyn saqtardyń zamandarynda jailaǵan, Darii men Kirdi talqandaǵan Dai taipasynyń qazirgi Adailar ekeni belgili. Jáne de, Alshyn toby túgelimen — 18 ataǵa bólinip otyrǵan ejelgi saqtardyń Dai taipasynyń urpaqtary bolsa kerek.
Osymen qatar genetik ǵalym Shyńǵystyń óziniń gendik kody bar ekenin aitady. Mańǵolda bul gendik kodty júktegenderdiń mólsheri 0, 01%-dan da tómen. Men Shyńǵys hannyń gendik kodyn bilemin, alai da, aitýǵa ruqsatym joq. Sondyqtan ol kodty biletin adam retinde aitarym, galogrýppa S3 Shyńǵys handy dúniege ákelgen halyqtyń gendik kody!
Herlen «mańǵol-qazaq aǵaiyn degende, qazaq dep osy Alshyndardy aityp otyr. Herlen qazaq genetigi Jaqsylyq Sábitovpen birge jumys isteidi. Men Sábitovqa resmi túrde bir saýal jóneltken edim, áli kúnge deiin jaýap ala almadym. (Nesereznaia organizatsiia). Orystyń aty orys, orystar basqaratyn genetikalyq ortalyqqa saýal jóneltken edim, birden jaýap aldym. Jaqsylyqtyń videolektsiiasyn tyńdaǵan edim. Onyń asyp turǵan shejireshiligi joq. Ol ne adasady, ne ózine tartady. Al orystar bolsa, Shyńǵys hannyń tegine qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Sondyqtan da, eger olar meniń aitqanym boiynsha saraptamalar júrgizetin bolsa, onda, bizder mańǵoldardy ókshelei qýyp aqiqattyń túbine jetermiz. Bizderge mańǵoldardaǵy Baiattardyń arasynda lingvistikalyq, folklorlyq, genetikalyq saraptamalar júrgizýimiz kerek. Ázirshe biletinim, Baiattardyń qazirgi mańǵol tilinde túrik tiliniń elementteri saqtalyp qalǵan. Tipti, mańǵoldardyń 100%-y gallogrýppa S3-di júktegen bolsa da, bizder, tarihi derekterdiń, shejire derekteriniń, jer ataýlarynyń, arǵyqazaq mifologiiasynyń negizinde Shyńǵys hannyń qazaq bolǵanyn dáleldep beremiz. Shyńǵys han bir-aq jaǵdaida halha-mańǵol bolady, eger de, Adai halha-mańǵol bolsa.
Keibireýler djadai-baiaýt degender Djadai atty ózenniń atyna qatysty atalǵan deidi. Endi bireýleri djadaidy – djadaat, iaǵni adam deidi. Alai da, djadai-baiaýt degenimizdi Baiuly Adai dep aitsaq eshkim de daý aita almas. Shyńǵys handy jalaiyr dedi dep Tileýberdi Ábenaidy balaǵattap júrgender az emes. Alai da, onyń aitqany bólek te, jazǵany bólek. Oǵan baspaǵa shyǵý kerek boldy, sondyqtan jalaiyrǵa osylai dep aita saldy. Olar dal bolyp onyń myń kitábin tegin basyp berdi. Bar bolǵany osy ǵana. Al endi, ol baýyrymyz jazǵandarynda Baiaýytty Baiuly, Shyńǵys handy Áz-Alasha han (Alshyn, Alash), mańǵoldy Mań+qul, iaǵni, Túieli qul dep otyr. Iaǵni, Shyńǵys hannyń Adai ekenin jasyryn maǵyna teoriiasy boiynsha, jalaiyrlardyń aqyly jetpes úshin aityp otyr. Jalaiyrlardyń qulaqtarynda syrǵa (en) bolǵanyn nege olar joqqa shyǵarmaidy? Álde osyny kimniń jazyp ketkenin bilmei me? Keiin, jalaiyrlarmen orystardyń súiek-shatysynan paida bolǵan orys-kazaktary da, atalarynyń syrǵasyn (enin) óz qulaqtaryna saldy emes pe? (Ermaktyń quly Ivan koltso). Naiman Ketbuqa da, Shyńǵys qaǵanǵa, Joshyǵa, Qulaǵýǵa qulshylyq etken, alai da, onyń da, onyń naimandarynyń da, qulaqtaryna en salynbaǵan bolǵan.
4. Fálsápá.
«Kenesary han» qorynyń prezidenti Muhtarhan Abaǵan tóre: «Tarihty aitý úshin, birinshi derek kerek, ekinshi fálsápá, úshinshi mádeniet kerek» degen edi. Derek boiynsha Adailardyń Shyńǵys hanǵa deingi, iaǵni, Túrik dáýirindegi tańbalary Mataidikindei Bóri tańba. Baiaýttardyń bir tańbasy Baǵan da, endi bir tańbasy qazirgi Adailardyń basty tańbasy Jebe (naiza, sadaqtyń oǵy, asa taiaq). Shyńǵys hannyń tańbasyna uqsas Til tańbalary qara shańyraqtary Muńaldiki deidi. Bul úsh tańbanyń da, Shyńǵys qaǵanǵa qatystary bar. Bóri tańba – Bóritegin, iaǵni bórjigin.
Qazaqtardyń ańyzdarynda Shyńǵys hannyń jebesiniń saǵymǵa ilinip qalǵany jóninde aitylady. («Arǵyqazaq mifologiiasy»). Jebe tańbasy «jeter jerine jeter» degendi bildiredi. Kóne grekterdiń mifterinde Jebe jahandy aralatyp shyǵatyn kólik retinde aitylady. Qazaqtarda qalyńdyqtyń kózin bailap Jebeni atqyzyp, Jebe qadalǵan jerge otaý tigetin úrdis bar. (Qyz Jibek). Buny men jaqsy bilemin, óitkeni, meniń sheshemniń jurty Jaǵalbaily, ákem marqumnyń naǵashy jurty Noǵaily. Qazaqtardyń uǵymynda, qalyńdyqtyń jebsiniń jetken jerinen jańa dúnie bastalady.
Meniń alǵashqy jazǵandarymda Adailardyń sonaý Araviiadan bastap, Altai taýlary arqyly Soltústik muzdy muhitqa deiin jetkenderin aitqan edim. «Jeter jerine jeter» degenimiz osy. Baiat taipasynan shyqqan Qorqyt ata álemniń tórt buryshyn sharlaǵan, osydan keiin jer kindigi Syrdariiaǵa kelip toqtaǵan.
Tóreler ustanatyn Shejire tizbeginde Shyńǵys qaǵannyń toǵyzynshy atasy, Bórijigit áýletin qurýshy Bodanjar Dombaýyl mergenge jazylǵan. Jebe tańba Dombaýyl mergendiki de, bolýy múmkin. (Sadaqshy). Jebe tańba erkindiktiń simvoly. Erkin degenimiz qaz+ǵaq, iaǵni qazaq. (qaz turý).
Al endi, Shyńǵys qaǵannyń taraq tańbasynyń úsh júzi – Oǵyz hannyń úsh ulyna bergen úsh kúmis ushty Jebeni bildirip turǵandai. Bul tańba – «jer betindegi enshilik bilikke ie» degendi bildirse kerek. (Úsh qat).
Qazaq ataýynyń Kaspiige jáne qus tóresi Aqqýǵa qatysy jóninde aldyńǵy maqalamda aityldy. Endi osyny biraz damytalyq. Qazaq mifologiiasynda «Aqqý qyzdan taraǵan urpaq máselesi» aitylady. Máselen, «Qunanbai aitty» degen ańyzda Dombaýyl mergenniń sýda aǵyp kele jatqan sandyqty qozy jaýyryn jebesimen atyp qiratyp, onyń ishinen shyqqan Aqqý qyzǵa úilenip, osydan týǵan uldyń Qiiat atalǵany jóninde aitylady. (Bergi Qiiat). Bul jerdegi jebe – sebepshi. Qaraqalpaqtyń shejiresinde Aqqý qyzdyń Keneges, Mańǵytai degen eki uldy taýyp, olardy Mańǵystaýdaǵy ákelerine aparyp tastaǵany aitylady. Kóne túrikterdiń ańyzynda Nadýlýsha degen aqqý kisiniń el bilegeni aitylady. t.s.s. Álemdegi halyqtardyń mifologiiasyn jete zerttegen Serikbol marqum: «O basta adamdar arasynda, olardy basqarǵan, astam tekti «aqqý rýy» bolǵan, ýaqyt óte osy tap joiylyp ketken. Iaǵni aqqý-patshalar áýleti bolǵan. Osyndai ańyz deregi bizge ne bere alady? Aqqý tóteminen basqa, aqqý keiipti patshalar (bizdiń jaǵdaiymyzda qaǵandar) áýletiniń bolǵany. Bul – aqqý motivin jii paidalana bilgen qazaq-túrki keltiriminde qaitadan, jańa qisyndarmen jol ashatyn jáit» deidi.
Osyǵan qisyn retinde qosarymyz, Ergene qońnan shyqqan Qońqyrat, Honkirat, Qońyrat degendi mańǵolda Hýn+arat deidi eken. Hýn – aqqý, arat – taipa, iaǵni, Aqqý taipasy. Al endi, aqqýdyń bolsa, árine, Kaspii boiyn este joq erte zamandardan beri jailap, jer jahandy sharlaǵan Adai taipasyna qatysy bar ekenin aitpasa da, túsinikti. Qazirgi Mańǵystaýdaǵy Shaiyr aýylynyń mańynda Qańǵyrqaz degen áýlie jatyr. Basyna qara aǵash otyrǵyzylǵan. Adaidyń Beket atasy osy Qańǵyrqazdyń aian-piri bolǵan desedi. Serikbol bolsa, osy Qańǵyrqazdyń óziniń Beket atanyń aian-piri bolýynyń múmkin ekenin aitqan. Menińshe, bul mifologiialyq Qańǵyrqaz degenimiz, jer-jahandy sharlaǵan, iaǵni, qańǵyrǵan Aqqý eli Adailardyń ekinshi bir ataýy bolsa kerek. Qojyrbaiuly da, Adailardyń qanshama jerlerge ketip qalsa da, tarihi otandaryna qaityp kelip otyrǵandaryn aitady.
Bul jerde endi, Shyńǵys degen sózdi taldalyq. Shyńǵys qaǵan Adai bolsa, onda, Shyńǵys degenimiz túrki tilindegi teńiz, iaǵni, Teńgiz bolsa kerek. Máselen, kezindegi Bóri tegin degen túrki sózi burmalanyp Borchigin, odan qazaqshalanyp Bórjigin atalyp ketken. Iaǵni, «tegin» sózi «chigin» bolyp ketken. Osy turǵydan qaraǵanda Teńgiz, Tengiz degendegi teń – chin bolyp aitylyp ketken bolsa kerek. Iaǵni, Teńgiz degenimiz Chin+giz, keiin qazaqtar Shyńǵys dep atap ketken. Men joǵaryda adamnyń sanasynan gendik aqparatty alatyn Elti (baqsy) jóninde beker aitqanym joq. Temejandy Teńgiz dep, qońqyrattyq Kókshe baqsy osyndai aqparat alyp ataǵan. (aqiqat mif). Iaǵni, Kókshe baqsy qulaǵyna Kók Táńiriniń aitqany boiynsha sóilegen. Kók Táińiri, iaǵni, Temejannyń boiynan alynyp turǵan gendik aqparat bolsa, Kókshe baqsyǵa Temejannyń teginiń tarihi otany — Kúnbatys Teńgizdi aitqan.
Osyǵan qosarymyz, arqaly ǵulama Álkei Marǵulan atamyzdyń: «Túrikterdiń arǵy atalary Kúnbatys teńiziniń joǵarǵy jaǵynda turatyn. Olar ǵúndardyń bir uly taipasy edi» dep aityp ketkeni. Álkei Marǵulan tiianaqsyz tujyrym jasamaǵan. Bul jerde Ergene qońnan shyǵyp Túrik qaǵanatyn qurǵandar jóninde aitylyp tur. Al endi, kúnniń Kaspii teńiziniń arǵy jaǵynda batar kezdegi bir tańǵajaiyp kórinisti kórgen de, bar, kórmegen de, bar. Osymen qatar, túngi Kaspiidegi tolǵan aidyń joly, Adaidyń ánshi qyzy – Aqsulýy…
Qazirgi zerteýshiler Arǵy ana men Arý uryqqa qatysty eki Qiiat bolǵan degendi, jáne de, Baiaýttardyń da, Ergene qońnan shyqqandaryn aitady. Olai bolsa, bular — zertteýshilerdiń aityp júrgen ekinshi Qiiattary.
Naiman shejiresindegi kúlli Naimannyń anasy, Áýlie kelin Aqsulý — Adaidyń qyzy edi. Adailardyń shejirelik atalary Eltai, Naimandaǵy teristańbaly Ketbuqanyń shejirelik atasy. Bul aitylǵandar jalǵan mif pe, aqiqat mif pe, álde jasyryn maǵyna ma?
Meniń topshylaýymda bul jalǵan miftegi jasyryn maǵyna, eki taipanyń da, shyqqan tegi Qońqyrattyq qazaqtar ekenderin bildirip tur. Iaǵni, burynǵy segiz-oǵyz naimandar bir bólek te, qazirgi, iaǵni, Qazaq handyǵy qurylǵan tustan bergi naiman múlde bólek. Osy jóninde meniń «Shyńǵys han Qiiat emes» degen videolektsiiamda dálelimen aitylǵan. Qazirgi naimandar Bórjigin áýletin qurǵan Bodanjarǵa deiingi Qiiattar. Naiman atasy Belgibai degenimiz, Dombaýyl mergenniń uly Belgimtaidan taraǵan, qytai derekterinde atalǵan Belgýnýt taipasy. Osyny arqaly ǵulama Álkei Marǵulan Keńes dáýirinde ashyq aita almasa da, meńzep ketken edi. Árine, qazirgi naimandardyń ishinde taza naimandary qalǵan. Sonymen qatar, olar basqa da, taipalardyń ishine sińip ketken. Taza naimandar – Baijigit, Ait, Jaǵalbaily, Aitoly, Syban, Qojambet, Semiz naiman. Tarihi tulǵa Tólegetai taza naiman bolǵan. Tarihi derekte Tólegetai – Tuńǵa shik Tóle qoja naiman dep atalǵan. Iaǵni, Qylyshty qojanyń qyzyn alyp qoja atanǵan, tek qana hanǵa baǵynǵan qolbasshy, abyz, áýlie.
Jylqy malyn aitqanda aldyna jan salmaǵan, «Jylqy — batyrdyń jan serigi» degen Aqtamberdi jyraý da, qazaqtyń qara tili, has bii Aqtailaq bi de, «Halyq jaiyn aitýǵa, Han aldynda taisalmaityn» qazaqtyń oraq aýyz, ot tildi aqyny Rinat Zaiyt ta taza naiman — Sybandar.
Qazirgi tańda keibireýler: «Shyńǵys hannyń qazaq bolǵanynan qazaqqa ne paida?» degendi aitady. Men bundailardy rýhani qaiyrshylar dep ataimyn. Rabindranat Tagordyń: «Árbir ulttyń boryshy – álem aldynda óziniń últtyq bolmysyn tanyta bilý. Eger de, halyq álem damýyna eshnárse qospasa, bul adamzat tarihynda eshqashan da keshirlmes, ólimnen de zor ulttyq qylmys retinde qaralýy tiis» degeni bar.
Al endi, joǵarǵy rýhani qaiyrshylarǵa qatysty Serikbol Qondybai marqum: «Ýa, Táńirim! Qazaqtyń tabysynan buryn namysyn qaitaryp bere kór! Táńirim, Qazaqty jáne Qazaqstandy jarylqa!» dep aityp ketken edi.
Mine, qurmetti oqyrman qaýym! Allahtyń qalaýymen Shyńǵys qaǵan babamyz jónindegi áńgimemizdi támámdáp qaldyq. Endi, qazirgi halha-mańǵoldar jóninde bir-eki aýyz sóz aita ketelik. Qytai derekterinde b.z. 945-shi jyly Men-ý shi-vei degen taipanyń aty atalady. Bular orman halqy, órkenieti tómen, rýbasylary bilikterin balalaryna qaldyryp otyrǵan, balyq, ań aýlaǵan, shoshqanyń etin janyndai jaqsy kórip, shoshqany kóp asyraǵan halyq eken. Mine, osylardy orys jáne Qytai ǵalymdary mańǵoldar dep ataǵan. «Mańǵoldar jónindegi eń alǵashqy derek» deidi. Shatystyń bári osydan ketken. Qytai tilin biletin qazaq ǵalymdary bulardy «máni» deidi. Bashqurttarda «mán» degen rý bar. Qazirgi mańǵoldar osy Mániler. Bulardyń Shyńǵys hannyń mańǵoldaryna eshqandai da, qatystary joq. Qytailardyń dereginde aitylǵan «jabaiy tatarlary» osylar. Qiiattar men Baiyrqýlar, Qońqyrattar Burhan taýy men Keróleńge Ergene qonysy jaqtan kelgenderinde bular aralarynda bolmaǵan. Mánilerdiń otandary osy mań bolǵan, bolady da.
Meniń aitqandarymdaǵy mańǵol degenderimiz Sý saqtary bolyp tur. Iaǵni, Shejiredegi Sozaqtan (sý saq) mańǵol. Alai da, anyǵyraq aita almai otyrmyn. Sondyqtan da, Serikbol marqumnyń arýaǵynan aian kútemin. Aldaǵy kele jatqan qasietti Ramazan aiynda bir habar keler…
Joǵarǵy Ferǵana alqabynyń Ergene qoń ekenine, tipti myń jerden tarihshy-akademik bolsa da, dál qazaqta eshkim de, eshqandai da, daý aita almaidy. Men Kúlli Túrik áleminiń otanyn, Serikbol marqumnyń qasietti arýaǵynyń aiany boiynsha taýyp, osyny tarihi derekpen negizdep otyrmyn. Joshy hannyń merkit emes ekenin de, men tarihi derekpen negizdep otyrmyn. Endi mańǵol ataýyna keletin bolsaq, oryssha aitqanda: po moemý glýbokomý ýbejdeniiý, gde-to, v zakromah istorii sýshestvýet nekii istoricheskii dokýment, poiasniaiýshii sýt i znachenie tiýrkskogo slova Mongol. Ia ýveren, chto v odin prekrasnyi den, da býdet mne znamenie, i ia ýkajý na sei dokýment. I sledýiýshaia moia statia býdet nazyvatsia «Mongol».
Árine, Serikbol Qondybaidyń jazǵandaryn qarabaiyr adam uǵa almaidy. «Arǵyqazaq mifolgoiiasyn» túsiný úshin úlken tájirbie, úlken daiyndyq kerek. Qazaqtyń qai tarihyn izdeseń de, osy kitáptiń ishinen taba alasyń. «Bas dese, qulaq deidi» degendei, bir Jeńisbek degen Taldyqorǵandyq qý matai meniń Joshy han jóninde jazǵandaryma Kólbai týraly aityp kólgirsip komment jazypty. Bul Jemisbek degenniń rýhani bailyǵy, sol baiaǵy, elbasy «qalmaq», Kárim Másimov «býharskii evrei» degenderdi aityp, el arasynda ylań salý. Ózi atadan — Kárimmen bir týysqan. Men Qazaqstandaǵy kóptegen shejireshilerdi tanimyn. Mynandai, elbasynyń túbin «dál» aityp otyrǵan «ǵulamany» kórgen emespin, estidim. Men ol aitqandai ótirikshi bolar edim, eger de, aitqandarymdy tarihi dáleldermen negizdemesem. Joǵaryda aitalǵandardyń báriniń dáleli retinde Alpamys jyryn keltirelik. Alpamystyń Ergene qońnyn mańyndaǵy Jideli Baisynda jurgeni belgili. Jyrda mynadai sózder bar: «Qaraqan taýda qamalym, Qaraqan taýda babamyz».
Osy Qaraqan degendi Serikbol «Qara qańǵ» dep túsindirgen eken. Alai da, joǵarǵy Bibi Sadýǵash hanym aitqandai, ary qarai damyta almai ketken. Bul jerdegi Qanǵ degenimiz – Qonǵ, Qiianǵ, Qiian. Demek, «Alpamys» jyryndaǵy qamal Ergene qoń. Orys zertteýshileri Qońyrat degendi Kong+arat, iaǵni, Qiian taipasy dep túsindirgen. Qazaq tarihshylary Aitym Abrahmanovtar bolsa: «Joǵaryda aitylǵan Qiian degen kisiden taraǵan urpaq kóbeiip, san-san rýǵa bólingendikten, olardy Qiiat dep ataǵan. Osy Qiiattan qońyrat taraidy» degen edi. Men bolsam, aldyńǵy jazǵandarymda Álkei atamyzdyń aitqandaryna súienip, Qońyrat degenimizdiń qazaq ataýynyń sinonimi ekenin aitqan edim. Osydan shyǵatyn tujyrym: Ergene qoń degenimiz eń aldymen arǵyqazaq qońǵyrattyń otany. Sondyqtan da, atalmysh jyrda «Qaraqan taýda qamalym, Qaraqan taýda babamyz» dep aitylǵan. Serikbol bolsa, Qaraqanǵa qatysty: «Ala atty, ala tai ,ala bie, Alash – qara atty – aq boz atty» degen eken. Bul jerde aq boz at dep, árine, joǵarydaǵy Adai jylqysy aitylyp tur. Osymen qatar, Serikbol joǵaryda aitylǵan Iýechshjilardyń qazaq tarihshylarynyń nazarynan tys qalǵandaryn aityp: «…naq osy iýechjiler – túrki, qazaq tarihynyń úzdiksiz tarihyn qalpyna keltirýge múmkindik beretin eń basty tirek-býyn bolyp tabylady» degen edi. Mine, mańǵoldy osy Tirek-býynnyń mańynan izdeý kerek. Iá, qasietti Qazaqtyń tarihyn, abyz tulǵa Shyńǵys hannyń tarihyn sóileý úshin eń aldymen qasiet kerek. Tili men jaǵyna súiengender — adasqandar!
Allah taǵala Serikbol marqumnyń artynda qalǵan urpaqtary bolsa, olarǵa, jáne de, onyń týǵan-týysqandaryna, qoldap-qolpashtaǵan janashyrlaryna, sonyń ishinde el tulǵasy, Alshynnyń uly Imanǵali Tasmaǵanbetke shapaǵatyn jaýdyrsyn! deimin.
Áýmin, Allahý akbar!
Qairat Zaryphanuly Dáýkeev. Shejire jazýshy.
Ult portaly
