«كيەلٸ قازاقتىڭ مەڭگٸ ەلٸ – رەالدى گەوگرافييادا ەمەس, بٸزدٸڭ سانامىز بەن تٷيسٸگٸمٸزدە, ياعني ەربٸر قازاقتىڭ ٸشٸندە ورنالاسقان, ەبدەن تۇمشالانىپ شاڭ باسىپ, تانىلماي جاتقان «ٸشكٸ ەلٸمٸزدە».
سەرٸكبول قوندىباي
1. الشىن-الاش.
«بيسميللاحي راحماني-ر راحيم!» «اڭىزدىڭ تٷبٸ اقيقات» دەگەندٸ باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ: «ميف ەتو ودنا يز ۆەرسيي پراۆدى» دەسە, «ارعىقازاق ميفولوگيياسى» اتتى تٶرت تومدىق عىلىمي ەڭبەك جازىپ كەتكەن الاشتىڭ بالاسى, مارقۇم سەرٸكبول قوندىباي: «ميف دەگەنٸمٸز جاسىرىن ماعىنالى مەلٸمەت» دەگەن ەدٸ. ال ەندٸ, مەن ٶزٸمنٸڭ جازعان «بٶرٸ نايمان» اتتى كٸتەبٸمدە, وسى سەرٸكبول مارقۇمدى ەستٸمەگەن, ونىڭ ەڭبەكتەرٸن وقىماعان كەزدەرٸمدە, شەجٸرەلەردە لەوناردو دا ۆينچيدٸڭ كودى سيياقتى جاسىرىن ماعىنالاردىڭ بار ەكەنٸن ايتقان ەدٸم. ياعني, شەجٸرە دەگەنٸمٸز ميف, ەشقانداي دا, تٷرٸك اتا, ماڭعول اتا, الاش اتا, اقارىس, جانارىس, بەكارىستار, نايمان شال مەن جالايىر اتالار تاريحتا بولعان ەمەس, بۇل اتاۋلاردىڭ بەرٸ دە, سەرٸكبول مارقۇم ايتقانداي, قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ جاسىرىن ماعىنالى مەلٸمەتتەر. بۇنداي جاسىرىن ماعىنالاردىڭ مەنٸسٸن تەك, سەرٸكبول مارقۇم سيياقتى قاسيەتكە, ياعني, رۋحاني قۋاتقا يە بولعان, بويلارىنا قىدىر دارىعان, ايان كٶرٸپكەلدٸگٸ باسىم, سەزٸمٸ, ياعني, ينتۋيتسيياسى مىقتى, قانىندا شەجٸرەشٸلٸگٸ بار, ادامدار عانا تٷسٸنە الادى.
بٸز كٶتەرگەلٸ وتىرعان تاقىرىپتاعى شىڭعىس قاعاننىڭ شىققان تەگٸ دە جۇمباق, قازاسى دا جۇمباق, مولاسى دا جۇمباق. سوندىقتان, وسى قۇپييالاردى شەشۋ ٷشٸن شەجٸرەنٸ, دەرەكتەردٸ, تاريحتٸ بٸلۋ جەتكٸلٸكسٸز. تىلسىم دٷنيەسٸز عىلىمنىڭ دەستٷرلٸ جولى بٸزدەردٸ اقيقاتقا اپارا المايدى.
بٸزدەر قازٸرگٸ رەسەي مۇراعاتىنداعى دەرەكتەردەن: «لەيتەنانت كوشكارباەۆ پەرۆىم ۆورۆالسيا ۆ زدانيە رەيحستاگا» دەگەندٸ وقىدىق. مٸنە, ۇلى قازاقتىڭ بٸر قارا بالاپانى قانشاما ٷلكەن دە, ۇلى دا, ۇلتتاردىڭ ٶكٸلدەرٸنٸڭ ەشبٸرەۋٸنە كەزەك بەرمەي, بوراپ تۇرعان وقتارعا جەڭٸس بەرمەي رەيحستاگقا بۇزىپ-جارىپ كٸرٸپ تۋ تٸكتٸ! مەن نەشە جەردەن شەجٸرەشٸ بولسام دا, وسى راقىمجان اتانىڭ, باۋىرجان اتانىڭ, تٶلەگەن توحتاروۆتىڭ, سابىر راحيموۆتىڭ, تالعات بيگەلدينوۆتىڭ, قاسىم قايسەنوۆتىڭ, مەنشٷكتٸڭ, ەلييانىڭ شىققان تەكتەرٸن, ياعني, رۋلارىن بٸلمەيدٸ ەكەنمٸن. تٸپتٸ, بٸلگٸم دە, كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ, مەن قازاقپىن, سوندىقتان مەن ولاردى تەك قانا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى دەپ بٸلەمٸن. ال ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ شىققان تەگٸن بٸلۋ بٸزدەرگە, ونىڭ قازاق بولعانىن دەلەلدەۋ ٷشٸن عانا كەرەك. ناعىز قازاق, ٶزٸن ونىڭ ٷرپاعىنا جاتقىزۋ ٷشٸن تاريحتى زەرتتەمەيدٸ. «قانىنا تارتپاعاننىڭ قارى سىنسىن» دەگەندەي, ونى قازاقتىڭ قانىنا تارتۋ ٷشٸن زەرتتەيدٸ.
سەرٸكبول قوندىباي مارقۇم: «تەكتٸ ۇل تەگٸن ٸزدەيدٸ, تەكسٸز قۇل نەسٸن ٸزدەيدٸ?» دەگەن ەكەن. شىڭعىس حاننىڭ تەگٸن ٸزدەپ جٷرگەن بٸر تٶرەنٸ كٶرگەن ەمەسپٸن. تٸپتٸ, تٶرەلەردٸڭ شەجٸرەشٸسٸ ارمان قيياتتىڭ ٶزٸنە مەنٸڭ: «ەي, اينالايىن, قاشانعى «جابايى تاتار» بولىپ جۇرە بەرەسٸڭدەر, تٶرەلەردٸڭ تٸزٸمٸن جيعانشا, شەجٸرەدەن اتاڭنىڭ ٸزٸن قۋمايسىڭ با?» دەگەنٸم دە, بولعان. بۇلار اتالارىنىڭ ٸزٸن قۋعاندى قويىپ, امان شوتاەۆ دەگەن بٸرەۋٸ ٶزٸن سۇلتان اتاپ, قازاقستانداعى كٷللٸ تٶرەنٸڭ اتىنان سٶيلەپ: «بٸزدەر, شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارى ەشبٸر رۋعا مۇقتاج ەمەسپٸز, سوندىقتان بٸزدٸ رۋعا تارتۋشىلارعا قارسىمىز!» دەپ ەۋلەكلەنٸپتٸ. بۇلاردىڭ مەركٸت ەمەس ەكەندەرٸن دە, مەن دەلەلدەپ بەرگەن ەدٸم. وسىعان دەيٸن كٷللٸ قازاق بۇلاردى مەركٸتكە ساناعان. بۇل, شاريعات جولىندا جٷرمٸن دەگەن سۇلتانسىماق شىڭعىس حاندى سوندا, نۇردان جارالدىعا ساناپ كٷپٸرشٸلٸك جاساپ, اللاھقا سەرٸكتٸك ەتٸپ وتىر. بۇندايلارعا ۇلى قازاق تا, مۇقتاج ەمەس.
بٸزدەر قارالار, ولاردىڭ حاندىعىن, سۇلتاندىعىن باياعىدا تارتىپ العانبىز. بۇل «جابايى تاتارلار» (قىتايلار ايتقان) ەشقاشان دا, ەندٸ حاندىق قۇرا المايدى, بيلٸككە كەلە المايدى. ٶيتكەنٸ, شىڭعىس قاعانداي ادامدى تٶرەلەر قايتا دٷنيەگە ەكەلە المايدى. شىڭعىس قاعان سيياقتىنىڭ دٷنيەگە ەندٸ بٸر كەلۋٸن بۇيىرتسا, وندا, ونى تەك قانا قان-قارىنداستىقتى ساقتاعان قازاقتار عانا ەكەلە الادى. قازٸرگٸ تٶرەلەر قازاق حالقىنىڭ ٸشٸندە جەي عانا بٸر, رۋعا كٸرمەيتٸن جاماعات بولىپ قالعان. سوندىقتان دا, مەن كٸتەبٸمنٸڭ «نايماندار جەنە تٶرەلەر» اتتى تاراۋىندا جازعاندارىمدا, شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ نايمان حاندارىنىڭ ۇرپاقتارىمەن سٷيەك-شاتىس بولعانداردىڭ عانا تٶرەلەردٸڭ ەڭ الدى ەكەندەرٸن ايتقانمىن. نايماننىڭ عۇلاما شەجٸرەسٸ عۇلام قادىر, نايماندى بيلەگەن كٶشەك حاننىڭ: «نايمان باسپاعان جەر جەتٸم, نايماننان قىز الماعان ەر جەتٸم» دەگەن سٶزدەرٸن بٸزدەرگە جەتكٸزٸپ كەتكەن ەدٸ.
قازاقتار تەكتٸ ادامدى «قاراكٶكتٸڭ تۇقىمى» دەيدٸ. ياعني, ناعىز تەكتٸلەر, ناعىز قاراكٶكتەر, قارادان شىققان مىنا بٸزدەر — ۇلى قازاقتارمىز. مەن, تٶرەنٸڭ باسىن الماس قىلىشپەن شاۋىپ تاستاپ, جٷز بايتالمەن قۇتىلعان نايمان كٶكجال باراقتىڭ قارا شاڭىراعىنداعى ۇرپاعى بولامىن. وسى جٶنٸندە, بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشى, تٸل قايراتكەرٸ, كٶكجال باراق ەۋلەتٸنٸڭ ەيگٸلٸ كەلٸنٸ, ەگەمەندٸك العانىمىزدا بابامىزعا ٶز كٷشٸمەن ەڭ العاشقى ەسكەرتكٸشتٸ قويدىرتقان, بابامىزدىڭ جاتقان جەرٸن تاپقان اقنايماندىق شەكەربانۋ جەڭگەمٸزدٸڭ «كٶكجال باراق باتىر» اتتى, تاريحي دەرەكتەردٸڭ نەگٸزٸندە جازىلعان كٸتەبٸندە ايتىلعان. سوندىقتان ايتارىم, وسىنداي تٶرەلەردٸ قورازداندىرماي, رۋشىل بولىپ شىڭعىس قاعانعا تالاسپايىق, بٸر قۋ كەرەي ايتتى ەكەن دەپ, تٶلەڭگٸتتٸ تٶرگە سٷيرەپ بۇلارعا كٷلكٸ بولمايىق اعايىن!
شىڭعىس قاعان ەكٸ اياعى سالبىراپ اسپاننان تٷسكەن جوق. ونى جەر بەتٸندەگٸ بٸر تايپا دٷنيەگە ەكەلدٸ. بٸزگە بار بولعانى, سول تايپانىڭ ۇلى قازاق تايپاسى ەكەنٸن دەلەلدەۋ كەرەك. وسى دەلەلدەۋدە بٸزدەر ەڭ الدىمەن گەنەالوگييالىق, ياعني شەجٸرەلٸك ساراپتامانى, جەنە دە, وسىنىڭ دەلەلٸ رەتٸندە گەنەتيكالىق ساراپتامانى ۇستانامىز.
سەرٸكبول قوندىباي مارقۇمنىڭ جولداستارى: «سەرٸكبولدىڭ جازعاندارىن قازٸرگٸ عالىمدار تٷسٸنۋگە دايىن ەمەس, ٶيتكەنٸ, ولاردىڭ سانالارى ٶتكەن دەۋٸردەگٸ كوممۋنيستٸك يدەولوگييامەن ۋلانعان!» دەگەن ەكەن. الاي دا, سەرٸكبولدى تٷسٸنگەن ادامدار تابىلعان. ولار, ياعني, ەڭ العاش تٷسٸنگەندەر اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, قويشىعارا سالعاراۇلى, يمانعالى تاسماعانبەت ەدٸ. ياعني, بۇلاردىڭ دا, بويىندا قاسيەت, ارقا بار. ال ەندٸ, كەڭەس دەۋرٸندەگٸ ارقالى عۇلاما — ەلكەي مارعۇلان ەدٸ. ول كٸسٸ قوڭىراتتىڭ بوساعا تاڭباسىن كٷللٸ قازاقتىڭ تاڭباسى دەپ ايتقان. بۇل دانالىقتىڭ تٷبٸندە تەرەڭ ماعىنا جاتىر.
الشىن دەگەندەرٸمٸز كٸمدەر? كٸشٸ جٷز قۇرامىنداعى بايۇلى مەن ەلٸمۇلىن الشىن توبى دەپ اتايدى. جەتٸرۋ الشىندارعا جاتپايدى, بۇلار تەۋكە حان قالىپتاستىرعان نايماننىڭ, كەرەيدٸڭ, دۋلاتتىڭ, ارعىننىڭ, تەلەستەردٸڭ ساياقتارى. قىتاي دەرەكتەرٸندە الشىندار ەڭ العاش — بو-ما, حەلا, ەليۋ-چجي دەپ اتالعان. بۇل سٶزدەر الا ات, الا اتشى, االااتشىن, الشىن دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قىتايدىڭ «تۋنديان» تەكستٸندە: «تيۋركي (تۋتسزيۋە) پەگيح كونەي نازىۆايۋت حەلا (الا); ەششە يزۆەستنا سترانا حەلا».
ياعني, بۇل جەردە الا اتتارعا مٸنگەن ەل جٶنٸندە ايتىلىپ تۇر. دەمەك, الشىن ەتنونيمٸنٸڭ باستاپقى اتاۋى الااتشىلار, تٷرٸكشە الاتچين بولعان. وسىمەن قاتار الاتشىن سٶزٸ الاش سٶزٸمەن ٷندەسەدٸ. قازاقتاردىڭ: «الاش-الاش بولعاندا, الا تاي ات بولعاندا» دەگەنٸ, قىتايلاردىڭ ايتقان الااتشىلار ەلٸنٸڭ الاش, ياعني, ەڭ العاشقى قازاقتار ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇرعانداي.
مەن جازعان كٸتەبٸمدە قازانات تۇقىمىن قاپتاعاي باتىردىڭ -ارابتىڭ دٷلدٷل تەكتەس تەڭبٸل كٶك ايعىرىن جابىعا قوسىپ العانىن ايتقان ەدٸم. اداي جىلقىسىنىڭ دا, سيپاتىندا ارابتىڭ تەڭبٸل كٶگٸ بار. تەڭبٸل ات دەگەنٸمٸز سۇر تٷستٸ, قاراۋىتقان داقتارى بار ات. ورىستار «سەرايا ۆ يابلوكاح» دەيدٸ. الا تايىمىز وسى سيپاتتى ات بولسا كەرەك. ٶيتكەنٸ, امەريكا قۇرلىعىنداعى مۋستانگ, ياعني, جولاق الا اتتار قازاقتا كەڭ تاراماعان. اداي جىلقىسىنىڭ دا, قازاناتتىڭ سيپاتىنداعى قۇيما تۇياعى بار. مەنٸڭشە, اداي جىلقىسىنىڭ تٷبٸ تەڭبٸل كٶك اراب, جەنە دە, جوعارعى الااتشىندار وسىنداي اتتارعا مٸنٸپ جٷرٸپ وسىلاي اتالعان.
تاريحتا الاشتىڭ كٸم بولعانىنىڭ ناقتى دەلەلٸ جوق. مەنٸڭشە الاش, الشىن دەگەندٸرٸمٸز بٸر ۇعىم – قارت قازاق. وسى تۇرعىدان قاراعاندا قازٸرگٸ الاشتار وسى الشىن توبى بولىپ كەلەدٸ. الاشقا قاتىستى «الاش مىڭىن» ەسكە الاتىن بولساق, ەبٸلعازى ايتقان الانشى حان, قارا حان تۇسىنداعى ماڭعولداردىڭ ناقتى اتاۋلارى مىڭ+قول الاش, نە بولماسا مىڭ-قول الشىن بولۋى مٷمكٸن. بۇل 9-10 عاسىرلارداعى قيماق دەۋٸرٸ. ارعىماق دەگەندٸ سەرٸكبول ارعى+يماق, ياعني, ارعى قيماق دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. تەلە بٸرلەستٸگٸنٸڭ ارعى اتاسى وسى ارعىماق. ورحون جازۋلارىندا الاش, الشىن اتاۋلارى كەزدەسپەگەندٸكتەرٸنەن بٸزدەر, بۇل الاش قاۋىمىنىڭ, ياعني الا ات مٸنگەن ارعىماقتاردىڭ 8-شٸ عاسىردان كەيٸن پايدا بولعاندارىن تٷسٸنەمٸز.
2. جاسىرىن ماعىنا تەوريياسى.
سەرٸكبول قوندىباي بىلاي دەيدٸ: «مٸنە وسى تۇستا, ب.ز.د. 1 مىڭجىلدىقتىڭ بويىنا سالىستىرمالى تٷردە وقشاۋلىعىن, ايىرماشىلىعان ساقتاعان باتىس (قازاقستان) جەنە شىعىس (ماڭعولييا-قىتاي) دالالارىنىڭ كٶشپەندٸلەرٸنٸڭ ميفتٸك-دٸني كومپلەكستەرٸ ارالاسا باستادى. سوندىقتان دا, مەن, تاريحتان بەلگٸلٸ ۋسۋن, كانگيۋي, يانتساي, ەفتاليت-حيون, تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ توعىسۋ نٷكتەسٸنٸڭ يۋەبان/ۇرىم قاباتى بولعاندىعىن كٶرسەتە الامىن. يۋەبان/ۇرىم قاباتى, ٶز كەزەگٸندە 6 عاسىردان باستالعان «رەسمي تٷركٸ» قاباتىنا نەگٸز بولدى. «ٶتٷكەن», «ەرگەنەقون», «كانحا», «تٷركٸ», «ۇرىم», «بۇلعار», «بالقانتاۋ», «ورمانبەت», «اسان قايعى», ت.ب. سول سيياقتى ەسٸمدەردٸڭ ميفتٸك استارىن زەرتتەگەندە ەڭ الدىمەن وسىنداي ساباقتاستىقتاردىڭ رەتٸن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك».
مەن بٸر جازعاندارىمدا شەجٸرە تانۋشىعا تىلسىم كٷشتەردٸڭ يەگەرلەرٸ, باقسى-بالگەر, كٶرٸپكەلدەردٸڭ اۋاداي قاجەت ەكەندەرٸن ايتقان ەدٸم. ٶيتكەنٸ, ونداي ادامدار, ماتەرياليستٸك تۇرعىدان تٷسٸندٸرگەندە ينتۋيتسييالارى ٶتە كۇشتٸ, عىلىمدا مويىندالعان تەلەپاتييالىق قاسيەتتەرٸ ارقىلى ادامنىڭ ميىنان اقپارات الا الاتىن, جەنە دە, سول ادامنىڭ ٶزٸ بٸلمەيتٸن گەندٸك اقپاراتتى الا الاتىن ادامدار. مەن سەرٸكبول قوندىبايدىڭ ارۋاعىنان ايان الىپ ەرگەنە قوڭدى تاپقان ەدٸم. ەرگەن قوڭ دەگەنٸمٸز قازٸرگٸ فەرعانا القابى, ەسكٸ اتاۋى يارعانا, ياعني, سوعدا-تەجٸك تٸلٸندە تاۋ شاتقالىنداعى اڭعار دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ماماندىعى گەوگراف بولعان سەرٸكبول ەرگەنە قوڭدى ارعى انا قونىسى دەپ اتاعان. مٸنە, ەرگەنە قوڭ دەگەنٸمٸز وسى يارعانا قونىسى, تاۋ شاتقالىنداعى اڭعار, ەلكەي مارعۇلان ايتقان قاقپاسى بار.
مەن سەرٸكبولدىڭ جۇلدىزدارعا قاراپ سٶيلەگەنٸن ەستي سالا, نايماننىڭ بەلدٸ كٶرٸپكەلٸ, مۇستافا ٶزٸتٷرٸكپەن اتالاس, كوسمونەنەرگەتيكا پروگرەسسورى (جۇلدىزشى) بيبٸ ساندۋعاش حانىمعا سەرٸكبولدىڭ فوتوسۋرەتٸن كٶرسەتكەنٸمدە ول كٸسٸ: «ماڭدايىنداعى جۇلدىزى جاپ-جارىق ەكەن, بٸراق تا, قاسيەتٸ تولىق اشىلماي قالعان» دەدٸ. ونىسى راس, ٶيتكەنٸ, سەرٸكبول ٶزٸنٸڭ جازعاندارىندا, تٶرت تومدىق كٸتەپتٸ جازىپ تاستاسا دا, ٶزٸن بٸر تابالدىرىقتىڭ الدىندا قالعانداي بولعانىن ايتقان ەدٸ. دەمەك, ول كٸسٸ گەوگراف بولعاندىعىنان تٷركٸ ەلەمٸن زەرتتەۋشٸ رەتٸندە ەرگەنە قوڭدى تابا الماي تۇرعانىن سەزگەن. ٶمٸردەن ەرتە كەتكەندٸگٸنەن, سول تابالدىرىقتان اتتاپ ٷلگەرمەگەن سوڭ, قاسيەتتٸ ارۋاعى ماعان ايان بەرگەن ەدٸ. سەرٸكبول مارقۇم ارعىقازاق دەپ تٷرٸكتەردٸ ايتقان. بۇل ٶتە دەل ايتىلعان تۇجىرىم. ەرگەنە قوڭدى ايتۋىمنىڭ سەبەبٸ, بۇل جەر ۇيىقتىڭ ورنالاسقان جەرٸ شىڭعىس حاننىڭ تٷرٸك بالاسى ەكەنٸن دەلەلدەپ تۇر. قازٸرگٸ ماڭعولدار بولسا, شىڭعىس حاندى ٶزدەرٸنە تارتۋ ٷشٸن ارگۋني ٶزەنٸنٸڭ ماڭىنداعى قايداعى بٸر سايدى ەرگەنە قوڭ دەپ اتاپ العان.
فەرعانا القابىن تٷرٸكتەرگە دەيٸن «عۇنەفتاليتتەر» اتانعان عۇندار مەكەندەگەن. سەرٸكبولدىڭ ەفتاليت-حيون دەگەنٸندەگٸ حيون دەگەنٸمٸزدٸڭ عۇنداردىڭ تايپاسى قييان ەكەنٸ بٸلٸنٸپ تۇر, ٶيتكەنٸ, ەفتالان پاتشاسىنىڭ اتىمەن ەفتاليت اتالعاندار ٶزدەرٸن حيون دەپ ايتقان دەيدٸ قىتاي دەرەكتەرٸ. وسىمەن قاتار ولاردى حيونيتتەر (قيياتتار) دەپ تە اتاعان. قىتاي دەرەكتەرٸ وسىلارمەن كٶرشٸلەس يادا (اداي) دەگەندەردٸڭ دە, جٷرگەندەرٸن ايتادى. قىتايلار بۇلاردىڭ (يادالاردىڭ) سالتىندا ەكٸ اعايىندىنىڭ بٸر ەيەل الاتىن بولعاندارىن ايتقان. دەمەك, قازاقتارداعى ەمەڭگەرلٸك دەستٷرٸ مۇسىلمان كەزەڭٸنەن بۇرىن بولعان. بۇل دەستٷر قارت قازاق اتالاتىن ادايلاردان باستالعان دەسە بولادى. اداي فولكلورٸندە: «جەڭگەسٸنٸڭ بٸر سانى قاينٸسٸنكٸ» دەگەن قالجىڭ سٶز بار. (گەندٸك اقپارات?). قىتايلار يادالاردىڭ ٶتە كٷشتٸ حالىق ەكەندەرٸن ايتقان. يادالار كٶك تەڭٸرٸ مەن وتقا تابىنعان, مازارلارىن تاستان قالاعان. قازٸرگٸ ادايلار دا, مازارلارىن تاستان قالايدى. ادايلاردىڭ مازارىن كٶرسەڭ, «ٶلگٸڭ كەلەدٸ».
ەرگەنە قوڭنىڭ, ياعني, فەرعانا اڭعارىنىڭ تيان-شان تاۋلارىمەن ٸرگەلەس ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قىتاي ەلٸندە جٷرٸپ «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحىن» جازىپ كەتكەن كەرەي نىعمەت مىڭجان كٶنە قىتاي دەرەكتەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە «داۋاڭ», ياعني فەرعانا شەجٸرەسٸن جەتە زەرتتەپ, تيان شان تاۋىنا شەگٸنٸپ كەتكەندەردٸڭ «كٸشٸ يوزٸلەر» ( سيايۋ يۋەچجي) ياعني, «كٸشٸ جٷزدەر» اتالعاندارىن ايتادى. قىتايدىڭ «مەن دا بەي لۋ» دەرەگٸنٸڭ تٷسٸنٸكتەمەسٸندە 10-شٸ عاسىردا سولتٷستٸك قىتايعا ەنٸپ العان شا-تو اتتى باتىس تٷرٸكتەرٸنٸڭ تايپالار بٸرلەستٸگٸنٸڭ فەرعانا جاقتاعى ٷيسٸندەردٸڭ بۇرىنعى مەكەندەرٸنەن كەلگەندٸگٸ ايتىلادى. نىعمەت مىڭجان بولسا, كٶنە قىتاي نۇسقالارىنىڭ نەگٸزٸندە ٷيسٸندەردٸڭ تاۋ اڭعارىن مەكەندەپ وتىرعان كەزدەرٸندە, وسى «كٸشٸ جٷزدەردٸڭ» كەلٸپ ولاردى زۇلماتقا ۇشىراتقاندارىن, تٸرٸ قالعاندارىنىڭ قاشىپ قۇتىلعاندارىن ايتادى. دەمەك, ەرگەنە قوڭدى ٷيسٸندەردەن بۇل ەفتاليت-حيوندار, ياعني, عۇنداردىڭ قييان تايپاسى تارتىپ العان. نىعمەت مىڭجان بۇل ەلدٸڭ بٸر ٶركەشتٸ تٷيەلەردٸ ۇستاعاندارىن ايتادى. قىتايلار بۇل تٷيەنٸ «اسىل تٷيە» دەپ اتاعان ەكەن. الدىڭعى ماقالامدا ايتىلعانداي, ادايلار اراۆييادان قايتقاندا ەۆرازييا كەڭٸستٸگٸنە ارابتىڭ كاحين (قاعان) دەگەن اتاۋىمەن بٸرگە, وسى ارابتاردىڭ «اسىل تٷيەلەرٸن» الىپ كەلگەن بولسا كەرەك.
توق ەتەرٸن ايتقاندا يۋەچجي, كٸشٸ يوزٸ-كٸشٸ جٷز, ەفتاليت-حيون, قييان تايپاسى, قازٸرگٸ كٸشٸ جٷزدەگٸ كەردەرٸ دەگەندەرٸمٸز بٸر ەلدٸڭ, ياعني العاشقى ٷيسٸندەردٸ قىرىپ تاستاپ ەرگەنە قوڭعا كٸرگەندەردٸڭ اتاۋلارى. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر ەفتاليتتەر مەن يادالاردى بٸر ەل دەيدٸ. مەنٸڭشە, ەفتاليتتەر دەگەنٸمٸز تايپالار بٸرلەستٸگٸ, سونىڭ ٸشٸندە سيايۋ يۋەچجيلەر, كيياندار, يادالار بولعان. ەفتاليتتەر اۋعانستان, يرانعا دەيٸن بيلٸكتەرٸن جٷرگٸزٸپ, اقىرىندا تٷرٸكتەردەن جەڭٸلگەن. بۇلاردان كەيٸن تٷرٸك دەۋٸرٸ باستالادى. بۇل ماڭنان ەشقانداي دا, راشيدەن ايتقان ماڭعول تايپاسى تابىلمادى. ەزٸرشە, تابىلمادى…
تٷرٸك دەۋٸرٸ جٶنٸندە ايتقان سەرٸكبول قوندىباي: «تٷرٸك قاعاندىعىنان باستالعان ۇلى دالانىڭ جاڭاشا تٷركٸلەنۋٸ بٷگٸنگٸ تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ قالىپتاسۋىنا جول اشتى. تٷركەشتەر, وعىزدار مەن قيماقتار, قارلىقتار, قىپشاقتار, بۇلعارلار مەن حازارلار, ت.ب – وسى زامانعا ميداي ارالاسۋدىڭ قورىتىندىلارى بولىپ تابىلادى» دەگەن ەدٸ. مٸنە, وسىنداي ميداي ارالاسىپ, جاڭا تٷركٸلەنۋ پروتسەسٸنە ۇشىراعان, ەجەلگٸ تٸلدەرٸندە حيون-حيونيت, يادا اتانىپ جٷرگەن تايپالار بٷگٸنگٸ تٷركٸ تٸلٸندەگٸ قييات پەن اداي بولىپ شىعا كەلدٸ. وسىمەن قاتار, كاسپيي بويىن جايلاعان ساقتاردىڭ داح, داي تايپاسى دا, اداي اتاندى. قيياتتارمەن بٸرگە كەتكەن ادايلار تٷرٸك دەۋٸرٸندە بٶرٸ تاڭبانى الىپ بايىرقۋ, باياۋتتىڭ بٸر بٶلٸگٸن قۇرادى. كەيٸن, باتىس تٷرٸك قاعاناتى ىدىرعاننان كەيٸن باياۋت-ادايلار قيياتتارمەن بٸرگە قىتايدىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ بۇرحان تاۋى مەن كەرٶلەڭ ٶزەنٸنٸڭ ماڭىنا كەلٸپ, كٷندەردٸڭ بٸر كٷندەرٸندە (10 ع.) دٷنيەگە بٶرٸجٸگٸت ەۋلەتٸن قۇرعان بودانجاردى ەكەلدٸ…
دەمەك, راشيدەننٸڭ ايتقان قييانى مەن نٷكٸزٸ, تٷرٸكتەردٸڭ ايتقان قايانى مەن توعىزى, ادايلاردىڭ ايتقان ايتقۇل-قييانى – جالعان ميف. ەشقانداي دا, ەكٸ ادام مەن ەكٸ قاتىن ەرگەنە قوڭعا كەتكەن جوق. ەرگەنە قوڭعا, ياعني, قازٸرگٸ فەرعانا القابىنا كەتكەندەر, ٶزارا قىرىلىسىپ شەگٸنگەن يۋەچجيلەر, «كٸشٸ جٷزدەر», ەفتاليت-حيوندار, كەردەرٸلەر, ياعني, عۇنداردىڭ قييان تايپاسى. راشيدەن ەرگەنە قوڭعا كەتكەندەردٸڭ ٶزارا قىرىلىسقاندارىن ايتادى. قىتاي دەرەگٸ «تسيانحانشۋدا» يۋەچجيلاردىڭ استاناسىنىڭ كەنشە (قييانشى) بولعانى ايتىلادى. سايىپ كەلگەندە, يۋەچجيلەر, يادالار, ەفتاليت-حيوندار, كٸشٸ يۋەچجيلەر جٶنٸندە ناقتى قالىپتاسقان تۇجىرىم جوق. بٸر انىعى, فەرعانا القابىنىڭ ەرگەنە قونىسى ەكەنٸ, جەنە دە, قييانداردىڭ ەرگەنە قوڭعا بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸن كەلگەندەرٸ, وسىلاردىڭ ماڭىندا ادايلاردىڭ جٷرگەنٸ.
ال ەندٸ, ەجەلگٸ ٷيسٸندەر دەگەنٸمٸز سارماتتاردىڭ يازيگ تايپاسى. قازٸرگٸ ٷيسٸندەر بولسا, ساقتار مەن عۇنداردىڭ قوسىندىسى. ساقالدارى جيرەن, كٶزدەرٸ كٶك بولعان ەجەلگٸ ٷيسٸندەر ەشقانداي دا, قازاقتاردىڭ اتالارى ەمەس. بۇلاردان قالعاندارى قازٸرگٸ سارى ٷيسٸندەر, توبىقتىداعى قۇلىقتار جەنە دە, كاۆكازداعى وسەتين-الاندار. شاپىراشتى قازىبەك بەك تاۋاسارۇلى ەجەلگٸ ٷيسٸندەردٸ ازىق دەپ اتاعان. (يازيگ).
بٸز ەندٸ, سەرٸكبولدىڭ جاسىرىن ماعىنا دەگەنٸن, ونىڭ قۇرمەتٸنە جاسىرىن ماعىنا تەوريياسى دەپ اتالىق. قازاق شەجٸرەلەرٸنٸڭ بارلىعى دەسەك تە, بولادى, جەنٸبەك پەن كەرەيدٸڭ زامانىندا ايتىلىپ-جازىلا باستاعان. شەجٸرەنٸڭ باسى: «نوعايعا قازاق قاراعان, جاۋعا الدىرماي نوعايلار, بٸر-بٸرٸنە جاراعان. نوعايدان قازاق بٶلٸنٸپ, ٷش جٷز بولىپ تاراعان» دەپ باستالادى.
وسىدان بٸز قازاق شەجٸرەلەرٸندەگٸ ميفتەردٸڭ, ياعني, جاسىرىن ماعىنالى مەلٸمەتتەردٸڭ اۆتورى نوعايلار, اتاپ ايتقاندا جيرەنشە شەشەن دەپ توپشىلايمىز. جوعارىداعى نوعايلاردىڭ ايتقاندارى اقيقات ميف. التىن وردا دەۋٸرٸ ٶتتٸ, اسقاق تەمٸردٸڭ جويقىن سوعىستارى بولدى, تايپالاردىڭ بٸرٸ ازايىپ, بٸرٸ كٶبەيدٸ. بۇلار, شوقاننىڭ ايتقانىنداعى «ۆ حاوسە كوچەۆنيچەسكيح ۆوين» بٸر-بٸرٸمەن ارالاسىپ كەتتٸ. سوندىقتان, شەجٸرەشٸلەر بۇلاردىڭ قايسىسىنىڭ-قايسى ەكەنٸن تەك ٶزدەرٸ عانا بٸلٸپ, حاندارعا ۇعىندىرىپ وتىرۋ ٷشٸن شەجٸرەلەرگە جاسىرىن ماعىنالاردى ەنگٸزٸپ وتىرعان. ال ەندٸ, قاراپايىم حالىققا, ارعىن-نايمان اعايىن, بٸر اتانىڭ بالاسى, البان, سۋان, دۋلات — دومالاق ەنەندەن تۋعان دەگەن سيياقتى جالعان ميفتەر ايتىلدى. ياعني, قول استىنداعى تايپالاردا اعايىندىق, تاتۋلىق بولسىن دەگەن حاندار وسىلاي ايتىڭدار دەپ بۇيىردى. سوندىقتان دا, قازٸرگٸ تٷسٸنٸكتەرٸ تار شەجٸرەسىماقتار, سول باياعى, ماپىراشتىدان شاپىراشتى, بەيدٸبەكتەن جارىقشاق, توقتارقوجادان بايجٸگٸت دەگەن جالعان ميفتەرگە سەنٸپ جٷر.
ەندٸ, وسى جالعان ميفتەردەگٸ جاسىرىن ماعىنالار جٶنٸندە ايتالىق. مەسەلەن, «قاراتاي – ەرگەنەكتٸنٸڭ قالماق قاتىنىنان تۋدى» دەگەندەرٸ, قاراتايلاردىڭ قالماقتار ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن جاسىرىن ماعىنا. قاراتاي دەگەنٸمٸز قالماقتىڭ حاراداي, ياعني, قارلىعاش دەگەن سٶزٸ. ەشقانداي دا, قاراتاي دەگەن تاريحي تۇلعا, باتىر بولماعان. «كٶكجارلى مەن بۋرانىڭ شەشەلەرٸ التىنشەش انا — قاراقالپاقتىڭ قىزى ەدٸ» دەگەندەرٸ, بۇلاردىڭ تٷبٸنٸڭ قييات ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. قاراقالپاقتاردىڭ تٷبٸنٸڭ سوزاق-قييات ەكەندەرٸ مەنٸڭ ۇلت پورتالىنداعى «قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ شىڭعىس حاننىڭ اتا تەگٸ» اتتى ماقالامدا ايتىلعان. بۇل جەردەگٸ كٶكجارلى دەگەنٸمٸز – كٶك تەڭٸرلٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. جار دەگەنٸمٸز تەڭٸر. ياعني, بۇلاردىڭ تٷبٸنٸڭ حريستيان دٸنٸن ۇستانعان نايمان ەمەس, كٶك تەڭٸرٸنٸڭ قيياتتارى ەكەندەرٸ ايتىلىپ تۇر. كٶكجارلى مەن بۋرانىڭ ەكٸ بالا بولعانى جالعان ميف تە, بۇلاردىڭ ٶزبەك جاقتان كەلگەندەرٸ اقيقات ميف. بۇلاردى تاريحي تۇلعا سارى مىرزا (سارىجومارت) قازاق حاندىعىنا ەرتٸپ ەكەتكەن. سارى مىرزا تازا نايمان, تاريحي دەرەك «تاريحي ابۋلحاير حانيدا» سارى ۋسمان ۋكراچ نايمان دەپ اتالعان. وسى سيياقتى, قاراكەرەيدەگٸ بايجٸگٸتتەردٸڭ شەشەلەرٸ نايماننىڭ قىزى ماقتا اپاي دەگەندەرٸ, بۇلاردىڭ تازا نايماندار ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. قالعاندارى كەرەي, قييات, قىيدان. مٸنە, شەجٸرەلەردەگٸ جاسىرىن ماعىنانىڭ نە ەكەنٸن تٷسٸندٸڭٸزدەر دەيمٸن.
ەندٸ, «قۇپييا شەجٸرەنٸ» ايتالىق. بٶرتە چينو مەن قاۋا مارالدان باتتسا گاان دەگەندەرٸ – باتىس قاعان دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ٶيتكەنٸ, قىتاي دەرەكتەرٸندە شىڭعىس حاننىڭ يمپەريياسىن قۇراعانداردىڭ شا-تو, ياعني, باتىس تٷرٸك تايپالارىنىڭ بٸرلەستٸگٸ ەكەنٸ ايتىلادى. بۇلار جٶنٸندە تولىعىراق ۇلت پورتالىنداعى «جوشى حان مەركٸت ەمەس» اتتى ماقالامدا, جەنە دە, يۋتۋبتاعى «شىڭعىس حان قييات ەمەس» دەگەن مەنٸڭ ۆيدەولەكتسييامدا ايتىلعان. ارى قاراي, شىڭعىس حاننىڭ توعىزىنشى اتاسى, ياعني, قييات بٶرٸجٸگٸت ەۋلەتٸن قۇرعان بودانجاردىڭ نۇردان جارالعانى جالعاف ميف تە, دومباۋىل مەرگەننٸڭ جەسٸرٸ الان انانىڭ تۇل وتىرىپ بودانجاردى تاپقانى, ەسگٸنٸڭ الدىندا بايۇلىنىڭ جٸگٸتٸنٸڭ جٷرگەنٸ اقيقات ميف. وسىمەن قاتار, بۇل جەردەگٸ بايۇلىنىڭ جٸگٸتٸ جاسىرىن ماعىنا. ياعني, شەجٸرەدەگٸ جاسىرىن ماعىنا تەوريياسى بويىنشا, بودانجاردى الان انا وسى بايۇلىنىڭ جٸگٸتٸنەن تاپقان. بودانجاردىڭ اتىن شەشەسٸ قويدى ما, ەلدە, «قۇپييا شەجٸرەنٸ» جازعاندار وسىلاي دەدٸ مە? — ماعان بەلگٸسٸز. بۇل جەردە «جار» دەگەنٸمٸز – تەڭٸر, بودان دەگەنٸمٸز انىعىندا بۋدان. سوندا, بۋدان+جار دەگەنٸمٸز – كٶك تەڭٸرٸمەن بۋدان دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. كٶك تەڭٸرٸمٸز انىعىندا, الان انا بٶرٸ جٸگٸت دەپ اتاعان بايۇلىنىڭ جٸگٸتٸ بولىپ تۇر. وسى تۇسقا قويشىعارا اعامىزدان باسقا بٸردە-بٸر ەسٸ دۇرىس دەپ ٶزدەرٸ ايتىپ جٷرگەن تاريحشى, عالىم, ەۋەسقوي تاريحشى نازار اۋدارماعان. الاي دا, ول كٸسٸ دە, بۇل جەردەن ات ٷستٸ ٶتە شىققان, ٶيتكەنٸ, ول كٸسٸنٸڭ تاقىرىبى بودانجار ەمەس, ماڭعول اتاۋى ەدٸ.
بايۇلى دەگەنٸمٸز – بۇرىنعى باياۋت, ونىڭ ٸشٸندە دجاداي بٶلٸگٸ بولعان. شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىنا قاراپ بٸز بۇل دجادايدى اداي دەپ ايتا الامىز. وسىمەن قاتار, شىڭعىس حان ٶزٸنٸڭ جوشىدان كەيٸنگٸ ۇلىن اداي اتاعان. قىتاي دەرەگٸندە وسىلاي دەپ ايتىلعان. قىتايلار ودەي دەپ ايتقان. («جوشى حان مەركٸت ەمەس», قاراڭىز).
وسىدان بٸزدٸڭ ۇعاتىنىمىز, بٶرتە چينودان دومباۋىل مەرگەنگە دەينگٸ ۇرپاق ارعى انالار دا, بودانجار ەۋلەتٸ ارۋ ۇرىق, ياعني, تازا تٷرٸك بولىپ كەلەدٸ. تازا تٷرٸك دەيتٸنٸمٸز, باياۋتتار ەڭ العاشقى تٷرٸك قاعاناتىندا, ودان كەيٸن شىعىس تٷرٸك قاعاناتىندا بولعان. شىڭعىس قاعان دەگەندٸ – شىعىس قاعان دەپ جٷرگەندەرٸنٸڭ جانى بار. جالايىرلار بودانجار ەۋلەتٸنە تٷپ ناعاشى بولىپ كەلەدٸ. مٸنە, الدىڭعى ٷش ماقالامنىڭ قىسقاشا جەلٸسٸ وسىنداي. باياۋت دەگەنٸمٸز – بايلار ەۋلەتٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, بايۇلى دەگەندەرٸمٸز وسىلار. ەندٸ, گەنەتيكاعا كەلەلٸك.
3. بايادتار مەن الشىنداردىڭ قانى بٸر.
ماڭعولداردىڭ گەنەتيك عالىمى باتبايارىن حەرلەن قىزدىڭ ايتقانىندا قازٸرگٸ ماڭعولداردىڭ دنك-سىندا س3 گاللوگرۋپپاسى بار ەكەن. ەندٸ وسى س3 گاللوگرۋپپا قازاقتاردىڭ بايۇلى مەن ەلٸم ۇلىنىڭ 18 تايپاسىنىنىڭ بەرٸندە بار. دەمەك, الشىن توبى تٷگەلدەي ماڭعولداردىڭ 37% حالقىمەن قانداس!
ب. حەرلەن: «شىڭعىس ماڭعول ادام» بولعان دەپ ايتۋ بٸر بٶلەك تە, «شىڭعىس نيرۋن (ارۋ ۇرىق. ق.ز.) ايماعىنىڭ قييات تايپاسىنىڭ بٶرجۇعۇن رۋىنىڭ ەسۋكەي بالاسى بولعان دەگەن دەپ اتاۋ مٷلدە بٶلەك» دەيدٸ. دەمەك, ارعى انا مەن ارۋ ۇرىقتاردىڭ, ياعني, مەن ايتقان باياۋت ۇرپاقتارىنىڭ ەكەۋٸنٸڭ ەكٸ بٶلەك ەكەنٸن ايتىپ وتىر. ال ەندٸ, شىڭعىس حاننىڭ گاللوگرۋپاسىن جٷكتەپ جٷرگەن ماڭعولداردىڭ قاي ەتنوس ەكەنٸن حەرلەن اشىق ايتپاي وتىر. ماڭعولداردا تٷرٸكتەردەن سٸڭگەن باياد دەگەن ەتنوس بار. بۇلار ويرات تٸلٸندە سٶيلەيدٸ, ٶيتكەنٸ, وسىلارمەن اسسيميلياتسيياعا تٷسكەن. بايادتار ماڭعولداردا سان جاعىنان تٶرتٸنشٸ ورىندا. كياحتا ٶزەنٸ مەن بۋرەنحيان تاۋىن مەكەندەگەن بايادتار – حەحەرين جەنە دجاداي دەگەن بٶلٸمدەردەن تۇرادى. وسىمەن قاتار ارالارىندا دۋلات پەن قيياتتار دا بار. بۇلاردا دا, باياد دەگەندەرٸ – بايلار, ياعني, بايۇلى! باياۋت دەگەنٸمٸزدەگٸ «ۋت» جالعاۋى — وت, وشاق, ياعني, ەۋلەت دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, باياۋت دەگەنٸمٸز باي ەۋلەتٸ. باي ەۋلەتٸ مەن بايۇلى دەگەندەرٸمزدٸڭ بٸر سٶز ەكەنٸ حاق.
بايات دەگەندەردٸڭ وعىز تايپاسى ەكەنٸن تاريحشىلار بٸلەدٸ. قورقىت اتا وسى وعىزداردىڭ بايات تايپاسىنان ەدٸ. باياتتار ماڭعولداردا عانا ەمەس, ازەربايجانداردىڭ دا, تٷرٸكمەندەردٸڭ دە اراسىندا بار. باياتتار ازەربايجانعا ماڭعول شاپقىنشىلىعى كەزٸندە كەلٸپ تۇراقتاپ قالعان. باياتتاردىڭ تاڭباسى — ف.
مەنٸڭشە, حەرلەننٸڭ ايتىپ وتىرعان شىڭعىس حاندٸكٸنە جۋىق گاللوگرۋپپانى جٷكتەگەن ماڭعولدىڭ ەرلەرٸنٸڭ 37% وسى بايادتار, تٷبٸ تٷرٸك ەتنوس, ارعى تٷبٸ ساقتاردىڭ بٸر ٷلكەن داي تايپاسى. كاسپيي بويىن ساقتاردىڭ زاماندارىندا جايلاعان, داريي مەن كيردٸ تالقانداعان داي تايپاسىنىڭ قازٸرگٸ ادايلار ەكەنٸ بەلگٸلٸ. جەنە دە, الشىن توبى تٷگەلٸمەن — 18 اتاعا بٶلٸنٸپ وتىرعان ەجەلگٸ ساقتاردىڭ داي تايپاسىنىڭ ۇرپاقتارى بولسا كەرەك.
وسىمەن قاتار گەنەتيك عالىم شىڭعىستىڭ ٶزٸنٸڭ گەندٸك كودى بار ەكەنٸن ايتادى. ماڭعولدا بۇل گەندٸك كودتى جٷكتەگەندەردٸڭ مٶلشەرٸ 0, 01%-دان دا تٶمەن. مەن شىڭعىس حاننىڭ گەندٸك كودىن بٸلەمٸن, الاي دا, ايتۋعا رۇقساتىم جوق. سوندىقتان ول كودتى بٸلەتٸن ادام رەتٸندە ايتارىم, گالوگرۋپپا س3 شىڭعىس حاندى دٷنيەگە ەكەلگەن حالىقتىڭ گەندٸك كودى!
حەرلەن «ماڭعول-قازاق اعايىن دەگەندە, قازاق دەپ وسى الشىنداردى ايتىپ وتىر. حەرلەن قازاق گەنەتيگٸ جاقسىلىق سەبيتوۆپەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيدٸ. مەن سەبيتوۆقا رەسمي تٷردە بٸر ساۋال جٶنەلتكەن ەدٸم, ەلٸ كٷنگە دەيٸن جاۋاپ الا المادىم. (نەسەرەزنايا ورگانيزاتسييا). ورىستىڭ اتى ورىس, ورىستار باسقاراتىن گەنەتيكالىق ورتالىققا ساۋال جٶنەلتكەن ەدٸم, بٸردەن جاۋاپ الدىم. جاقسىلىقتىڭ ۆيدەولەكتسيياسىن تىڭداعان ەدٸم. ونىڭ اسىپ تۇرعان شەجٸرەشٸلٸگٸ جوق. ول نە اداسادى, نە ٶزٸنە تارتادى. ال ورىستار بولسا, شىڭعىس حاننىڭ تەگٸنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. سوندىقتان دا, ەگەر ولار مەنٸڭ ايتقانىم بويىنشا ساراپتامالار جٷرگٸزەتٸن بولسا, وندا, بٸزدەر ماڭعولداردى ٶكشەلەي قۋىپ اقيقاتتىڭ تٷبٸنە جەتەرمٸز. بٸزدەرگە ماڭعولدارداعى باياتتاردىڭ اراسىندا لينگۆيستيكالىق, فولكلورلىق, گەنەتيكالىق ساراپتامالار جٷرگٸزۋٸمٸز كەرەك. ەزٸرشە بٸلەتٸنٸم, باياتتاردىڭ قازٸرگٸ ماڭعول تٸلٸندە تٷرٸك تٸلٸنٸڭ ەلەمەنتتەرٸ ساقتالىپ قالعان. تٸپتٸ, ماڭعولداردىڭ 100%-ى گاللوگرۋپپا س3-دٸ جٷكتەگەن بولسا دا, بٸزدەر, تاريحي دەرەكتەردٸڭ, شەجٸرە دەرەكتەرٸنٸڭ, جەر اتاۋلارىنىڭ, ارعىقازاق ميفولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸندە شىڭعىس حاننىڭ قازاق بولعانىن دەلەلدەپ بەرەمٸز. شىڭعىس حان بٸر-اق جاعدايدا حالحا-ماڭعول بولادى, ەگەر دە, اداي حالحا-ماڭعول بولسا.
كەيبٸرەۋلەر دجاداي-باياۋت دەگەندەر دجاداي اتتى ٶزەننٸڭ اتىنا قاتىستى اتالعان دەيدٸ. ەندٸ بٸرەۋلەرٸ دجادايدى – دجاداات, ياعني ادام دەيدٸ. الاي دا, دجاداي-باياۋت دەگەنٸمٸزدٸ بايۇلى اداي دەپ ايتساق ەشكٸم دە داۋ ايتا الماس. شىڭعىس حاندى جالايىر دەدٸ دەپ تٸلەۋبەردٸ ەبەنايدى بالاعاتتاپ جٷرگەندەر از ەمەس. الاي دا, ونىڭ ايتقانى بٶلەك تە, جازعانى بٶلەك. وعان باسپاعا شىعۋ كەرەك بولدى, سوندىقتان جالايىرعا وسىلاي دەپ ايتا سالدى. ولار دال بولىپ ونىڭ مىڭ كٸتەبٸن تەگٸن باسىپ بەردٸ. بار بولعانى وسى عانا. ال ەندٸ, ول باۋىرىمىز جازعاندارىندا باياۋىتتى بايۇلى, شىڭعىس حاندى ەز-الاشا حان (الشىن, الاش), ماڭعولدى ماڭ+قۇل, ياعني, تٷيەلٸ قۇل دەپ وتىر. ياعني, شىڭعىس حاننىڭ اداي ەكەنٸن جاسىرىن ماعىنا تەوريياسى بويىنشا, جالايىرلاردىڭ اقىلى جەتپەس ٷشٸن ايتىپ وتىر. جالايىرلاردىڭ قۇلاقتارىندا سىرعا (ەن) بولعانىن نەگە ولار جوققا شىعارمايدى? ەلدە وسىنى كٸمنٸڭ جازىپ كەتكەنٸن بٸلمەي مە? كەيٸن, جالايىرلارمەن ورىستاردىڭ سٷيەك-شاتىسىنان پايدا بولعان ورىس-كازاكتارى دا, اتالارىنىڭ سىرعاسىن (ەنٸن) ٶز قۇلاقتارىنا سالدى ەمەس پە? (ەرماكتىڭ قۇلى يۆان كولتسو). نايمان كەتبۇقا دا, شىڭعىس قاعانعا, جوشىعا, قۇلاعۋعا قۇلشىلىق ەتكەن, الاي دا, ونىڭ دا, ونىڭ نايماندارىنىڭ دا, قۇلاقتارىنا ەن سالىنباعان بولعان.
4. فەلسەپە.
«كەنەسارى حان» قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ مۇحتارحان اباعان تٶرە: «تاريحتى ايتۋ ٷشٸن, بٸرٸنشٸ دەرەك كەرەك, ەكٸنشٸ فەلسەپە, ٷشٸنشٸ مەدەنيەت كەرەك» دەگەن ەدٸ. دەرەك بويىنشا ادايلاردىڭ شىڭعىس حانعا دەينگٸ, ياعني, تٷرٸك دەۋٸرٸندەگٸ تاڭبالارى ماتايدٸكٸندەي بٶرٸ تاڭبا. باياۋتتاردىڭ بٸر تاڭباسى باعان دا, ەندٸ بٸر تاڭباسى قازٸرگٸ ادايلاردىڭ باستى تاڭباسى جەبە (نايزا, ساداقتىڭ وعى, اسا تاياق). شىڭعىس حاننىڭ تاڭباسىنا ۇقساس تٸل تاڭبالارى قارا شاڭىراقتارى مۇڭالدٸكٸ دەيدٸ. بۇل ٷش تاڭبانىڭ دا, شىڭعىس قاعانعا قاتىستارى بار. بٶرٸ تاڭبا – بٶرٸتەگٸن, ياعني بٶرجٸگٸن.
قازاقتاردىڭ اڭىزدارىندا شىڭعىس حاننىڭ جەبەسٸنٸڭ ساعىمعا ٸلٸنٸپ قالعانى جٶنٸندە ايتىلادى. («ارعىقازاق ميفولوگيياسى»). جەبە تاڭباسى «جەتەر جەرٸنە جەتەر» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. كٶنە گرەكتەردٸڭ ميفتەرٸندە جەبە جاھاندى ارالاتىپ شىعاتىن كٶلٸك رەتٸندە ايتىلادى. قازاقتاردا قالىڭدىقتىڭ كٶزٸن بايلاپ جەبەنٸ اتقىزىپ, جەبە قادالعان جەرگە وتاۋ تٸگەتٸن ٷردٸس بار. (قىز جٸبەك). بۇنى مەن جاقسى بٸلەمٸن, ٶيتكەنٸ, مەنٸڭ شەشەمنٸڭ جۇرتى جاعالبايلى, ەكەم مارقۇمنىڭ ناعاشى جۇرتى نوعايلى. قازاقتاردىڭ ۇعىمىندا, قالىڭدىقتىڭ جەبسٸنٸڭ جەتكەن جەرٸنەن جاڭا دٷنيە باستالادى.
مەنٸڭ العاشقى جازعاندارىمدا ادايلاردىڭ سوناۋ اراۆييادان باستاپ, التاي تاۋلارى ارقىلى سولتٷستٸك مۇزدى مۇحيتقا دەيٸن جەتكەندەرٸن ايتقان ەدٸم. «جەتەر جەرٸنە جەتەر» دەگەنٸمٸز وسى. بايات تايپاسىنان شىققان قورقىت اتا ەلەمنٸڭ تٶرت بۇرىشىن شارلاعان, وسىدان كەيٸن جەر كٸندٸگٸ سىرداريياعا كەلٸپ توقتاعان.
تٶرەلەر ۇستاناتىن شەجٸرە تٸزبەگٸندە شىڭعىس قاعاننىڭ توعىزىنشى اتاسى, بٶرٸجٸگٸت ەۋلەتٸن قۇرۋشى بودانجار دومباۋىل مەرگەنگە جازىلعان. جەبە تاڭبا دومباۋىل مەرگەندٸكٸ دە, بولۋى مٷمكٸن. (ساداقشى). جەبە تاڭبا ەركٸندٸكتٸڭ سيمۆولى. ەركٸن دەگەنٸمٸز قاز+عاق, ياعني قازاق. (قاز تۇرۋ).
ال ەندٸ, شىڭعىس قاعاننىڭ تاراق تاڭباسىنىڭ ٷش جٷزٸ – وعىز حاننىڭ ٷش ۇلىنا بەرگەن ٷش كٷمٸس ۇشتى جەبەنٸ بٸلدٸرٸپ تۇرعانداي. بۇل تاڭبا – «جەر بەتٸندەگٸ ەنشٸلٸك بيلٸككە يە» دەگەندٸ بٸلدٸرسە كەرەك. (ٷش قات).
قازاق اتاۋىنىڭ كاسپييگە جەنە قۇس تٶرەسٸ اققۋعا قاتىسى جٶنٸندە الدىڭعى ماقالامدا ايتىلدى. ەندٸ وسىنى بٸراز دامىتالىق. قازاق ميفولوگيياسىندا «اققۋ قىزدان تاراعان ۇرپاق مەسەلەسٸ» ايتىلادى. مەسەلەن, «قۇنانباي ايتتى» دەگەن اڭىزدا دومباۋىل مەرگەننٸڭ سۋدا اعىپ كەلە جاتقان ساندىقتى قوزى جاۋىرىن جەبەسٸمەن اتىپ قيراتىپ, ونىڭ ٸشٸنەن شىققان اققۋ قىزعا ٷيلەنٸپ, وسىدان تۋعان ۇلدىڭ قييات اتالعانى جٶنٸندە ايتىلادى. (بەرگٸ قييات). بۇل جەردەگٸ جەبە – سەبەپشٸ. قاراقالپاقتىڭ شەجٸرەسٸندە اققۋ قىزدىڭ كەنەگەس, ماڭعىتاي دەگەن ەكٸ ۇلدى تاۋىپ, ولاردى ماڭعىستاۋداعى ەكەلەرٸنە اپارىپ تاستاعانى ايتىلادى. كٶنە تٷرٸكتەردٸڭ اڭىزىندا نادۋلۋشا دەگەن اققۋ كٸسٸنٸڭ ەل بيلەگەنٸ ايتىلادى. ت.س.س. ەلەمدەگٸ حالىقتاردىڭ ميفولوگيياسىن جەتە زەرتتەگەن سەرٸكبول مارقۇم: «و باستا ادامدار اراسىندا, ولاردى باسقارعان, استام تەكتٸ «اققۋ رۋى» بولعان, ۋاقىت ٶتە وسى تاپ جويىلىپ كەتكەن. ياعني اققۋ-پاتشالار ەۋلەتٸ بولعان. وسىنداي اڭىز دەرەگٸ بٸزگە نە بەرە الادى? اققۋ تٶتەمٸنەن باسقا, اققۋ كەيٸپتٸ پاتشالار (بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا قاعاندار) ەۋلەتٸنٸڭ بولعانى. بۇل – اققۋ موتيۆٸن جيٸ پايدالانا بٸلگەن قازاق-تٷركٸ كەلتٸرٸمٸندە قايتادان, جاڭا قيسىندارمەن جول اشاتىن جەيت» دەيدٸ.
وسىعان قيسىن رەتٸندە قوسارىمىز, ەرگەنە قوڭنان شىققان قوڭقىرات, حونكيرات, قوڭىرات دەگەندٸ ماڭعولدا حۋن+ارات دەيدٸ ەكەن. حۋن – اققۋ, ارات – تايپا, ياعني, اققۋ تايپاسى. ال ەندٸ, اققۋدىڭ بولسا, ەرينە, كاسپيي بويىن ەستە جوق ەرتە زامانداردان بەرٸ جايلاپ, جەر جاھاندى شارلاعان اداي تايپاسىنا قاتىسى بار ەكەنٸن ايتپاسا دا, تٷسٸنٸكتٸ. قازٸرگٸ ماڭعىستاۋداعى شايىر اۋىلىنىڭ ماڭىندا قاڭعىرقاز دەگەن ەۋليە جاتىر. باسىنا قارا اعاش وتىرعىزىلعان. ادايدىڭ بەكەت اتاسى وسى قاڭعىرقازدىڭ ايان-پٸرٸ بولعان دەسەدٸ. سەرٸكبول بولسا, وسى قاڭعىرقازدىڭ ٶزٸنٸڭ بەكەت اتانىڭ ايان-پٸرٸ بولۋىنىڭ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتقان. مەنٸڭشە, بۇل ميفولوگييالىق قاڭعىرقاز دەگەنٸمٸز, جەر-جاھاندى شارلاعان, ياعني, قاڭعىرعان اققۋ ەلٸ ادايلاردىڭ ەكٸنشٸ بٸر اتاۋى بولسا كەرەك. قوجىربايۇلى دا, ادايلاردىڭ قانشاما جەرلەرگە كەتٸپ قالسا دا, تاريحي وتاندارىنا قايتىپ كەلٸپ وتىرعاندارىن ايتادى.
بۇل جەردە ەندٸ, شىڭعىس دەگەن سٶزدٸ تالدالىق. شىڭعىس قاعان اداي بولسا, وندا, شىڭعىس دەگەنٸمٸز تٷركٸ تٸلٸندەگٸ تەڭٸز, ياعني, تەڭگٸز بولسا كەرەك. مەسەلەن, كەزٸندەگٸ بٶرٸ تەگٸن دەگەن تٷركٸ سٶزٸ بۇرمالانىپ بورچيگين, ودان قازاقشالانىپ بٶرجٸگٸن اتالىپ كەتكەن. ياعني, «تەگٸن» سٶزٸ «چيگين» بولىپ كەتكەن. وسى تۇرعىدان قاراعاندا تەڭگٸز, تەنگيز دەگەندەگٸ تەڭ – چين بولىپ ايتىلىپ كەتكەن بولسا كەرەك. ياعني, تەڭگٸز دەگەنٸمٸز چين+گيز, كەيٸن قازاقتار شىڭعىس دەپ اتاپ كەتكەن. مەن جوعارىدا ادامنىڭ ساناسىنان گەندٸك اقپاراتتى الاتىن ەلتٸ (باقسى) جٶنٸندە بەكەر ايتقانىم جوق. تەمەجاندى تەڭگٸز دەپ, قوڭقىراتتىق كٶكشە باقسى وسىنداي اقپارات الىپ اتاعان. (اقيقات ميف). ياعني, كٶكشە باقسى قۇلاعىنا كٶك تەڭٸرٸنٸڭ ايتقانى بويىنشا سٶيلەگەن. كٶك تەٸڭٸرٸ, ياعني, تەمەجاننىڭ بويىنان الىنىپ تۇرعان گەندٸك اقپارات بولسا, كٶكشە باقسىعا تەمەجاننىڭ تەگٸنٸڭ تاريحي وتانى — كٷنباتىس تەڭگٸزدٸ ايتقان.
وسىعان قوسارىمىز, ارقالى عۇلاما ەلكەي مارعۇلان اتامىزدىڭ: «تٷرٸكتەردٸڭ ارعى اتالارى كٷنباتىس تەڭٸزٸنٸڭ جوعارعى جاعىندا تۇراتىن. ولار عٷنداردىڭ بٸر ۇلى تايپاسى ەدٸ» دەپ ايتىپ كەتكەنٸ. ەلكەي مارعۇلان تيياناقسىز تۇجىرىم جاساماعان. بۇل جەردە ەرگەنە قوڭنان شىعىپ تٷرٸك قاعاناتىن قۇرعاندار جٶنٸندە ايتىلىپ تۇر. ال ەندٸ, كٷننٸڭ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ ارعى جاعىندا باتار كەزدەگٸ بٸر تاڭعاجايىپ كٶرٸنٸستٸ كٶرگەن دە, بار, كٶرمەگەن دە, بار. وسىمەن قاتار, تٷنگٸ كاسپييدەگٸ تولعان ايدىڭ جولى, ادايدىڭ ەنشٸ قىزى – اقسۇلۋى…
قازٸرگٸ زەرتەۋشٸلەر ارعى انا مەن ارۋ ۇرىققا قاتىستى ەكٸ قييات بولعان دەگەندٸ, جەنە دە, باياۋتتاردىڭ دا, ەرگەنە قوڭنان شىققاندارىن ايتادى. ولاي بولسا, بۇلار — زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ايتىپ جٷرگەن ەكٸنشٸ قيياتتارى.
نايمان شەجٸرەسٸندەگٸ كٷللٸ نايماننىڭ اناسى, ەۋليە كەلٸن اقسۇلۋ — ادايدىڭ قىزى ەدٸ. ادايلاردىڭ شەجٸرەلٸك اتالارى ەلتاي, نايمانداعى تەرٸستاڭبالى كەتبۇقانىڭ شەجٸرەلٸك اتاسى. بۇل ايتىلعاندار جالعان ميف پە, اقيقات ميف پە, ەلدە جاسىرىن ماعىنا ما?
مەنٸڭ توپشىلاۋىمدا بۇل جالعان ميفتەگٸ جاسىرىن ماعىنا, ەكٸ تايپانىڭ دا, شىققان تەگٸ قوڭقىراتتىق قازاقتار ەكەندەرٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. ياعني, بۇرىنعى سەگٸز-وعىز نايماندار بٸر بٶلەك تە, قازٸرگٸ, ياعني, قازاق حاندىعى قۇرىلعان تۇستان بەرگٸ نايمان مٷلدە بٶلەك. وسى جٶنٸندە مەنٸڭ «شىڭعىس حان قييات ەمەس» دەگەن ۆيدەولەكتسييامدا دەلەلٸمەن ايتىلعان. قازٸرگٸ نايماندار بٶرجٸگٸن ەۋلەتٸن قۇرعان بودانجارعا دەيٸنگٸ قيياتتار. نايمان اتاسى بەلگٸباي دەگەنٸمٸز, دومباۋىل مەرگەننٸڭ ۇلى بەلگٸمتايدان تاراعان, قىتاي دەرەكتەرٸندە اتالعان بەلگۋنۋت تايپاسى. وسىنى ارقالى عۇلاما ەلكەي مارعۇلان كەڭەس دەۋٸرٸندە اشىق ايتا الماسا دا, مەڭزەپ كەتكەن ەدٸ. ەرينە, قازٸرگٸ نايمانداردىڭ ٸشٸندە تازا نايماندارى قالعان. سونىمەن قاتار, ولار باسقا دا, تايپالاردىڭ ٸشٸنە سٸڭٸپ كەتكەن. تازا نايماندار – بايجٸگٸت, ايت, جاعالبايلى, ايتولى, سىبان, قوجامبەت, سەمٸز نايمان. تاريحي تۇلعا تٶلەگەتاي تازا نايمان بولعان. تاريحي دەرەكتە تٶلەگەتاي – تۇڭعا شٸك تٶلە قوجا نايمان دەپ اتالعان. ياعني, قىلىشتى قوجانىڭ قىزىن الىپ قوجا اتانعان, تەك قانا حانعا باعىنعان قولباسشى, ابىز, ەۋليە.
جىلقى مالىن ايتقاندا الدىنا جان سالماعان, «جىلقى — باتىردىڭ جان سەرٸگٸ» دەگەن اقتامبەردٸ جىراۋ دا, قازاقتىڭ قارا تٸلٸ, حاس بيٸ اقتايلاق بي دە, «حالىق جايىن ايتۋعا, حان الدىندا تايسالمايتىن» قازاقتىڭ وراق اۋىز, وت تٸلدٸ اقىنى رينات زايىت تا تازا نايمان — سىباندار.
قازٸرگٸ تاڭدا كەيبٸرەۋلەر: «شىڭعىس حاننىڭ قازاق بولعانىنان قازاققا نە پايدا?» دەگەندٸ ايتادى. مەن بۇندايلاردى رۋحاني قايىرشىلار دەپ اتايمىن. رابيندرانات تاگوردىڭ: «ەربٸر ۇلتتىڭ بورىشى – ەلەم الدىندا ٶزٸنٸڭ ٷلتتىق بولمىسىن تانىتا بٸلۋ. ەگەر دە, حالىق ەلەم دامۋىنا ەشنەرسە قوسپاسا, بۇل ادامزات تاريحىندا ەشقاشان دا كەشٸرلمەس, ٶلٸمنەن دە زور ۇلتتىق قىلمىس رەتٸندە قارالۋى تيٸس» دەگەنٸ بار.
ال ەندٸ, جوعارعى رۋحاني قايىرشىلارعا قاتىستى سەرٸكبول قوندىباي مارقۇم: «ۋا, تەڭٸرٸم! قازاقتىڭ تابىسىنان بۇرىن نامىسىن قايتارىپ بەرە كٶر! تەڭٸرٸم, قازاقتى جەنە قازاقستاندى جارىلقا!» دەپ ايتىپ كەتكەن ەدٸ.
مٸنە, قۇرمەتتٸ وقىرمان قاۋىم! اللاھتىڭ قالاۋىمەن شىڭعىس قاعان بابامىز جٶنٸندەگٸ ەڭگٸمەمٸزدٸ تەمەمدەپ قالدىق. ەندٸ, قازٸرگٸ حالحا-ماڭعولدار جٶنٸندە بٸر-ەكٸ اۋىز سٶز ايتا كەتەلٸك. قىتاي دەرەكتەرٸندە ب.ز. 945-شٸ جىلى مەن-ۋ شي-ۆەي دەگەن تايپانىڭ اتى اتالادى. بۇلار ورمان حالقى, ٶركەنيەتٸ تٶمەن, رۋباسىلارى بيلٸكتەرٸن بالالارىنا قالدىرىپ وتىرعان, بالىق, اڭ اۋلاعان, شوشقانىڭ ەتٸن جانىنداي جاقسى كٶرٸپ, شوشقانى كٶپ اسىراعان حالىق ەكەن. مٸنە, وسىلاردى ورىس جەنە قىتاي عالىمدارى ماڭعولدار دەپ اتاعان. «ماڭعولدار جٶنٸندەگٸ ەڭ العاشقى دەرەك» دەيدٸ. شاتىستىڭ بەرٸ وسىدان كەتكەن. قىتاي تٸلٸن بٸلەتٸن قازاق عالىمدارى بۇلاردى «مەني» دەيدٸ. باشقۇرتتاردا «مەن» دەگەن رۋ بار. قازٸرگٸ ماڭعولدار وسى مەنيلەر. بۇلاردىڭ شىڭعىس حاننىڭ ماڭعولدارىنا ەشقانداي دا, قاتىستارى جوق. قىتايلاردىڭ دەرەگٸندە ايتىلعان «جابايى تاتارلارى» وسىلار. قيياتتار مەن بايىرقۋلار, قوڭقىراتتار بۇرحان تاۋى مەن كەرٶلەڭگە ەرگەنە قونىسى جاقتان كەلگەندەرٸندە بۇلار ارالارىندا بولماعان. مەنيلەردٸڭ وتاندارى وسى ماڭ بولعان, بولادى دا.
مەنٸڭ ايتقاندارىمداعى ماڭعول دەگەندەرٸمٸز سۋ ساقتارى بولىپ تۇر. ياعني, شەجٸرەدەگٸ سوزاقتان (سۋ ساق) ماڭعول. الاي دا, انىعىراق ايتا الماي وتىرمىن. سوندىقتان دا, سەرٸكبول مارقۇمنىڭ ارۋاعىنان ايان كٷتەمٸن. الداعى كەلە جاتقان قاسيەتتٸ رامازان ايىندا بٸر حابار كەلەر…
جوعارعى فەرعانا القابىنىڭ ەرگەنە قوڭ ەكەنٸنە, تٸپتٸ مىڭ جەردەن تاريحشى-اكادەميك بولسا دا, دەل قازاقتا ەشكٸم دە, ەشقانداي دا, داۋ ايتا المايدى. مەن كٷللٸ تٷرٸك ەلەمٸنٸڭ وتانىن, سەرٸكبول مارقۇمنىڭ قاسيەتتٸ ارۋاعىنىڭ ايانى بويىنشا تاۋىپ, وسىنى تاريحي دەرەكپەن نەگٸزدەپ وتىرمىن. جوشى حاننىڭ مەركٸت ەمەس ەكەنٸن دە, مەن تاريحي دەرەكپەن نەگٸزدەپ وتىرمىن. ەندٸ ماڭعول اتاۋىنا كەلەتٸن بولساق, ورىسشا ايتقاندا: پو موەمۋ گلۋبوكومۋ ۋبەجدەنييۋ, گدە-تو, ۆ زاكروماح يستوريي سۋششەستۆۋەت نەكيي يستوريچەسكيي دوكۋمەنت, پوياسنيايۋششيي سۋت ي زناچەنيە تيۋركسكوگو سلوۆا مونگول. يا ۋۆەرەن, چتو ۆ ودين پرەكراسنىي دەن, دا بۋدەت منە زنامەنيە, ي يا ۋكاجۋ نا سەي دوكۋمەنت. ي سلەدۋيۋششايا مويا ستاتيا بۋدەت نازىۆاتسيا «مونگول».
ەرينە, سەرٸكبول قوندىبايدىڭ جازعاندارىن قارابايىر ادام ۇعا المايدى. «ارعىقازاق ميفولگويياسىن» تٷسٸنۋ ٷشٸن ٷلكەن تەجٸربيە, ٷلكەن دايىندىق كەرەك. قازاقتىڭ قاي تاريحىن ٸزدەسەڭ دە, وسى كٸتەپتٸڭ ٸشٸنەن تابا الاسىڭ. «باس دەسە, قۇلاق دەيدٸ» دەگەندەي, بٸر جەڭٸسبەك دەگەن تالدىقورعاندىق قۋ ماتاي مەنٸڭ جوشى حان جٶنٸندە جازعاندارىما كٶلباي تۋرالى ايتىپ كٶلگٸرسٸپ كوممەنت جازىپتى. بۇل جەمٸسبەك دەگەننٸڭ رۋحاني بايلىعى, سول باياعى, ەلباسى «قالماق», كەرٸم مەسٸموۆ «بۋحارسكيي ەۆرەي» دەگەندەردٸ ايتىپ, ەل اراسىندا ىلاڭ سالۋ. ٶزٸ اتادان — كەرٸممەن بٸر تۋىسقان. مەن قازاقستانداعى كٶپتەگەن شەجٸرەشٸلەردٸ تانيمىن. مىنانداي, ەلباسىنىڭ تٷبٸن «دەل» ايتىپ وتىرعان «عۇلامانى» كٶرگەن ەمەسپٸن, ەستٸدٸم. مەن ول ايتقانداي ٶتٸرٸكشٸ بولار ەدٸم, ەگەر دە, ايتقاندارىمدى تاريحي دەلەلدەرمەن نەگٸزدەمەسەم. جوعارىدا ايتالعانداردىڭ بەرٸنٸڭ دەلەلٸ رەتٸندە الپامىس جىرىن كەلتٸرەلٸك. الپامىستىڭ ەرگەنە قوڭنىن ماڭىنداعى جيدەلٸ بايسىندا جۇرگەنٸ بەلگٸلٸ. جىردا مىناداي سٶزدەر بار: «قاراقان تاۋدا قامالىم, قاراقان تاۋدا بابامىز».
وسى قاراقان دەگەندٸ سەرٸكبول «قارا قاڭع» دەپ تٷسٸندٸرگەن ەكەن. الاي دا, جوعارعى بيبٸ سادۋعاش حانىم ايتقانداي, ارى قاراي دامىتا الماي كەتكەن. بۇل جەردەگٸ قانع دەگەنٸمٸز – قونع, قييانع, قييان. دەمەك, «الپامىس» جىرىنداعى قامال ەرگەنە قوڭ. ورىس زەرتتەۋشٸلەرٸ قوڭىرات دەگەندٸ كونگ+ارات, ياعني, قييان تايپاسى دەپ تٷسٸندٸرگەن. قازاق تاريحشىلارى ايتىم ابراحمانوۆتار بولسا: «جوعارىدا ايتىلعان قييان دەگەن كٸسٸدەن تاراعان ۇرپاق كٶبەيٸپ, سان-سان رۋعا بٶلٸنگەندٸكتەن, ولاردى قييات دەپ اتاعان. وسى قيياتتان قوڭىرات تارايدى» دەگەن ەدٸ. مەن بولسام, الدىڭعى جازعاندارىمدا ەلكەي اتامىزدىڭ ايتقاندارىنا سٷيەنٸپ, قوڭىرات دەگەنٸمٸزدٸڭ قازاق اتاۋىنىڭ سينونيمٸ ەكەنٸن ايتقان ەدٸم. وسىدان شىعاتىن تۇجىرىم: ەرگەنە قوڭ دەگەنٸمٸز ەڭ الدىمەن ارعىقازاق قوڭعىراتتىڭ وتانى. سوندىقتان دا, اتالمىش جىردا «قاراقان تاۋدا قامالىم, قاراقان تاۋدا بابامىز» دەپ ايتىلعان. سەرٸكبول بولسا, قاراقانعا قاتىستى: «الا اتتى, الا تاي ,الا بيە, الاش – قارا اتتى – اق بوز اتتى» دەگەن ەكەن. بۇل جەردە اق بوز ات دەپ, ەرينە, جوعارىداعى اداي جىلقىسى ايتىلىپ تۇر. وسىمەن قاتار, سەرٸكبول جوعارىدا ايتىلعان يۋەچشجيلاردىڭ قازاق تاريحشىلارىنىڭ نازارىنان تىس قالعاندارىن ايتىپ: «…ناق وسى يۋەچجيلەر – تٷركٸ, قازاق تاريحىنىڭ ٷزدٸكسٸز تاريحىن قالپىنا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەڭ باستى تٸرەك-بۋىن بولىپ تابىلادى» دەگەن ەدٸ. مٸنە, ماڭعولدى وسى تٸرەك-بۋىننىڭ ماڭىنان ٸزدەۋ كەرەك. يە, قاسيەتتٸ قازاقتىڭ تاريحىن, ابىز تۇلعا شىڭعىس حاننىڭ تاريحىن سٶيلەۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن قاسيەت كەرەك. تٸلٸ مەن جاعىنا سٷيەنگەندەر — اداسقاندار!
اللاھ تاعالا سەرٸكبول مارقۇمنىڭ ارتىندا قالعان ۇرپاقتارى بولسا, ولارعا, جەنە دە, ونىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنا, قولداپ-قولپاشتاعان جاناشىرلارىنا, سونىڭ ٸشٸندە ەل تۇلعاسى, الشىننىڭ ۇلى يمانعالي تاسماعانبەتكە شاپاعاتىن جاۋدىرسىن! دەيمٸن.
ەۋمين, اللاھۋ اكبار!
قايرات زارىپحانۇلى دەۋكەەۆ. شەجٸرە جازۋشى.
ۇلت پورتالى
