.jpg)
Foto: ashyq derekkóz
Orys kino rejissery, stsenarist jáne tarih ǵalymy Aleksandr Sokýrov óziniń bir suhbatynda bylai deidi: «Kezindegi orys imperiiasy ásker qolbasshylarynyń imperatorǵa bergen esebiniń qujattaryn qarap otyryp, qatty shoshydym. Nege deseńiz, ol berilgen aqparattarda, olar jetekshilik etken áskerlerdiń, Sibir men qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda, sonymen qatar, Kavkaz óńirinde turǵylyqty halyqty qalai baǵyndyrǵandyǵy jáne sol turǵyndardyń qanshasy qalǵandyǵy anyq kórsetilgen. Keibir maǵlumattarda jergilikti turǵyndardyń eki júz myń, úsh júz myń, tipti, keide tórt júz myńǵa deiin qyrylǵandyǵy anyq kórsetilgen. Adam shoshyrlyq málimetter. Bul qujattar óte qupiia túrde, áskeri muraǵattarda saqtalǵan. Bulardy paidalanýǵa ońailyqpen qol jetkize almaisyń», - deidi.
Endi, qarańyz, bizdiń eldiń shekarasymen shektesetin Resei Federatsiiasy oblystarynyń kópshiligi, ejelgi qazaqtar qoiǵan ataýlar. Mysaly: Saratov (Sary taý), Tiýmen (Tómen - tómengi dala ) , Kýrgan (Qorǵan) , Omsk (Omby) , Cheliabinsk (Silám bi) , Irkýtsk (Úrkit), taǵy basqalar. Úńile qarasańyz, bul ólkelerdiń ataýlary qazaqsha. Sondai-aq, sol aýmaqtaǵy jer, sý, taý, sai ataýlary bári qazaqsha. Biraq, qazaqtar joqtyń qasy. Tipti, bolǵannyń ózinde, sany óte kem. Sonda, osydan birneshe ǵasyr buryn, Eýraziia qurlyǵyn (eki qurlyqty) bilep-tóstep turǵan sany kóp osy aýmaqtardaǵy jergilikti, kóshpeli qazaq halqy qaida ketken? Árine, ońbai qyrǵyn tapqan, biraq, ol aitylmaidy.
Kezinde, osydan talai jyl buryn ózim jumys jasaityn ákimdiktiń tapsyrmasymen, is saparmen sonaý Cheliabinsk oblysynyń, Troitsk qalasynda bolyp edim. Sol jaqta, úiinde bolǵanymda, kezdesken orys shaly Ivan Ilarionovich ákesiniń aitqan syryn maǵan áńgimelep bergen edi. Ony óz ýaqytynda «Sibir ólkesi kimdiki edi» degen taqyryppen jariialaǵan bolatynmyn. Sonda, orys shalynyń aitýy boiynsha, júzdegen qazaq aýyldarynyń qalai talqandalǵany jáne turǵyndarymen qosyp, qalai órtep jiberilgendigi aitylǵan bolatyn. Sondyqtan, joǵaryda orys tarihshy ǵalymynyń aitqan sózderi jáne óziniń qupiia muraǵattan kórgen, keltirgen sumdyq málimetteri shyndyqqa jaqyn keledi desek artyq aitpaǵandyq.
Tartariia – olar kimder?
Eger biz, dálirek aitar bolsaq, tatarlar dep óz ýaqytynda eýropalyqtar jáne orystar (nemese slaviandar) Uly dalany mekendegen kóshpeli qypshaq taipalaryn, iaǵni qazirgi qazaqtardy aitqan. Iaǵni aitqanda, slaviandardy qanshama ǵasyrlar boiy tyǵyryqqa tirep, qalalary men eldimekenderin tonap ketip otyrǵan, adamdaryn quldyqqa túsirgen kóshpeli rý-taipalardyń ataýy bolǵan.
Slaviandar bizdiń kóshpeli ata-babalarymyzdy kezinde «tatarlar» dep úkilegen. Naqtyraǵy, talqandaýshy, kúizelis ákelýshi dúlei kúsh degen sóz.
Óz zamanynda irgesindegi «Tatar» dep jalpy túrde atalatyn kóshpeli qypshaq taipalarynan qanshama ǵasyr tepki kórip kelgen orta ǵasyrdaǵy orys eliniń kniazdyqtary ýaqyt óte kele birtindep jinaqtalyp, tutasa bastady. Bulai etpeiinshe qypshaqtarǵa bodan jurt bolyp qala beretinin anyq sezdi. Altyn Orda imperiiasyna úsh jarym ǵasyrdai baǵynyshty bolyp kelgen slaviandar ordanyń ishki tartysyn árdaiym paidalanyp, aqyryndap turǵyndarynyń sanyn ósirip, kúshin jinap, aýmaǵyn keneitip, bodandyqtan eptep bolsa da aryla bastady. Orystardyń serpilip, tolyq azattyq alyp ketýi, ásirese Samarqand bileýshisi Ámir Temirdiń tusynan bastalady. Temirdiń Altyn Ordaǵa úsh ret soqqy berip, jeńiske jetýinen keiin ordalyqtar burynǵy kúsh- qýatynan aiyrylyp, tyǵyryqqa tirelgen edi. Sondai-aq, ishki taqqa talasta bulardy múlde álsiretip jibergen bolatyn. Aqyry orystar bostandyqqa shyǵyp, derbes el boldy. Endi birtindep ózderi kúsheiip, qypshaq- qazaqtarǵa qarasty jańa ólkelerdi jaýlap ala bastady.
Dúnie qashan da dóngelek degen osy ǵoi. Kezinde ózderi «tatarlar» dep ataityn (orystardyń túsiniginde qara kúsh) qypshaqtardy yǵystyrý jáne bularǵa qarsy joryqtar uiymdastyrý jiiledi. Kele-kele, kezindegi ulan baitaq Altyn Orda aýmaǵynan asyp, tipti, tutas qypshaq taipalarynyń basty tiregi bolyp sanalatyn Oral taýlary men Sibir aimaqtaryn, Altai taýly ólkelerin tartyp ala bastady.
Bul árine, bólek áńgime.
Bul kúngi tatarlar – olar talai ǵasyrlar boiy Kama Bolgarlary (nemese Býlgariia) dep kóneden atalyp kelgen. Bular Kama ózeniniń dalasynda tirshilik etken, qala soǵyp, bala oqytyp, qolónerin damytyp jáne egin sharýashylyǵymen ainalysqan, erteden ózindik bolmysy qalyptasqan qalalyq el-jurt.
Sondyqtan, qazirgi tatarlar – ejelgi Povoljelik býlgarlar.
Bul sózdiń shyǵý tarihy – Altyn Orda imperiiasynyń tusynda paida bolǵan. Qypshaq-qazaqtardyń uly sardary Batyldyń (orystar bul esimdi – Batyi, kári qurlyq eli – Batý dep jazǵan) kóne Rýs pen Eýropaǵa jasaǵan uly joryǵynan bastaý alǵan.
Osy sózimizdi tatar eliniń abroily da kórnekti azamaty Talgat Tadjýddinov ta maquldaidy (mýftii i sheih- ýl – islam, glava Tsentralnogo dýhovnogo ýpravleniia mýsýlman Rossii i evropeiskih stran SNG). Naqtyraq bolý úshin bul kisiniń orys tilinde aitqanyn mysal retinde keltire keteiik. «I tak ýj nas tatarami obzyvaiýt, hotia na samom dele my býlgary... A bolgary – (Respýblika Bolgariia) eto blijaishie rodstvenniki býlgar. Prosto odni ostalis na Kame, a drýgie ýshli dalshe, na Dýnai, i smeshalis s ostalnymi».
Sondyqtan, ejelgi zamandaǵy (Eýropa kartalaryndaǵy Tartariia imperiiasy) Tartariia memleketi – bul Uly daladaǵy kóshpeli qypshaq taipalary, dálirek aitqanda, qazirgi qazaq halqynyń ata-babalary. Osyny árdaiym este ustaǵan jón.
