.jpg)
فوتو: اشىق دەرەككٶز
ورىس كينو رەجيسسەرى, ستسەناريست جەنە تاريح عالىمى الەكساندر سوكۋروۆ ٶزٸنٸڭ بٸر سۇحباتىندا بىلاي دەيدٸ: «كەزٸندەگٸ ورىس يمپەريياسى ەسكەر قولباسشىلارىنىڭ يمپەراتورعا بەرگەن ەسەبٸنٸڭ قۇجاتتارىن قاراپ وتىرىپ, قاتتى شوشىدىم. نەگە دەسەڭٸز, ول بەرٸلگەن اقپاراتتاردا, ولار جەتەكشٸلٸك ەتكەن ەسكەرلەردٸڭ, سٸبٸر مەن قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىندا, سونىمەن قاتار, كاۆكاز ٶڭٸرٸندە تۇرعىلىقتى حالىقتى قالاي باعىندىرعاندىعى جەنە سول تۇرعىنداردىڭ قانشاسى قالعاندىعى انىق كٶرسەتٸلگەن. كەيبٸر ماعلۇماتتاردا جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ ەكٸ جٷز مىڭ, ٷش جٷز مىڭ, تٸپتٸ, كەيدە تٶرت جٷز مىڭعا دەيٸن قىرىلعاندىعى انىق كٶرسەتٸلگەن. ادام شوشىرلىق مەلٸمەتتەر. بۇل قۇجاتتار ٶتە قۇپييا تٷردە, ەسكەري مۇراعاتتاردا ساقتالعان. بۇلاردى پايدالانۋعا وڭايلىقپەن قول جەتكٸزە المايسىڭ», - دەيدٸ.
ەندٸ, قاراڭىز, بٸزدٸڭ ەلدٸڭ شەكاراسىمەن شەكتەسەتٸن رەسەي فەدەراتسيياسى وبلىستارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ, ەجەلگٸ قازاقتار قويعان اتاۋلار. مىسالى: ساراتوۆ (سارى تاۋ), تيۋمەن (تٶمەن - تٶمەنگٸ دالا ) , كۋرگان (قورعان) , ومسك (ومبى) , چەليابينسك (سٸلەم بي) , يركۋتسك (ٷركٸت), تاعى باسقالار. ٷڭٸلە قاراساڭىز, بۇل ٶلكەلەردٸڭ اتاۋلارى قازاقشا. سونداي-اق, سول اۋماقتاعى جەر, سۋ, تاۋ, ساي اتاۋلارى بەرٸ قازاقشا. بٸراق, قازاقتار جوقتىڭ قاسى. تٸپتٸ, بولعاننىڭ ٶزٸندە, سانى ٶتە كەم. سوندا, وسىدان بٸرنەشە عاسىر بۇرىن, ەۋرازييا قۇرلىعىن (ەكٸ قۇرلىقتى) بيلەپ-تٶستەپ تۇرعان سانى كٶپ وسى اۋماقتارداعى جەرگٸلٸكتٸ, كٶشپەلٸ قازاق حالقى قايدا كەتكەن? ەرينە, وڭباي قىرعىن تاپقان, بٸراق, ول ايتىلمايدى.
كەزٸندە, وسىدان تالاي جىل بۇرىن ٶزٸم جۇمىس جاسايتىن ەكٸمدٸكتٸڭ تاپسىرماسىمەن, ٸس ساپارمەن سوناۋ چەليابينسك وبلىسىنىڭ, ترويتسك قالاسىندا بولىپ ەدٸم. سول جاقتا, ٷيٸندە بولعانىمدا, كەزدەسكەن ورىس شالى يۆان يلاريونوۆيچ ەكەسٸنٸڭ ايتقان سىرىن ماعان ەڭگٸمەلەپ بەرگەن ەدٸ. ونى ٶز ۋاقىتىندا «سٸبٸر ٶلكەسٸ كٸمدٸكٸ ەدٸ» دەگەن تاقىرىپپەن جارييالاعان بولاتىنمىن. سوندا, ورىس شالىنىڭ ايتۋى بويىنشا, جٷزدەگەن قازاق اۋىلدارىنىڭ قالاي تالقاندالعانى جەنە تۇرعىندارىمەن قوسىپ, قالاي ٶرتەپ جٸبەرٸلگەندٸگٸ ايتىلعان بولاتىن. سوندىقتان, جوعارىدا ورىس تاريحشى عالىمىنىڭ ايتقان سٶزدەرٸ جەنە ٶزٸنٸڭ قۇپييا مۇراعاتتان كٶرگەن, كەلتٸرگەن سۇمدىق مەلٸمەتتەرٸ شىندىققا جاقىن كەلەدٸ دەسەك ارتىق ايتپاعاندىق.
تارتارييا – ولار كٸمدەر?
ەگەر بٸز, دەلٸرەك ايتار بولساق, تاتارلار دەپ ٶز ۋاقىتىندا ەۋروپالىقتار جەنە ورىستار (نەمەسە سلاۆياندار) ۇلى دالانى مەكەندەگەن كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىن, ياعني قازٸرگٸ قازاقتاردى ايتقان. ياعني ايتقاندا, سلاۆيانداردى قانشاما عاسىرلار بويى تىعىرىققا تٸرەپ, قالالارى مەن ەلدٸمەكەندەرٸن توناپ كەتٸپ وتىرعان, ادامدارىن قۇلدىققا تٷسٸرگەن كٶشپەلٸ رۋ-تايپالاردىڭ اتاۋى بولعان.
سلاۆياندار بٸزدٸڭ كٶشپەلٸ اتا-بابالارىمىزدى كەزٸندە «تاتارلار» دەپ ٷكٸلەگەن. ناقتىراعى, تالقانداۋشى, كٷيزەلٸس ەكەلۋشٸ دٷلەي كٷش دەگەن سٶز.
ٶز زامانىندا ٸرگەسٸندەگٸ «تاتار» دەپ جالپى تٷردە اتالاتىن كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارىنان قانشاما عاسىر تەپكٸ كٶرٸپ كەلگەن ورتا عاسىرداعى ورىس ەلٸنٸڭ كنيازدىقتارى ۋاقىت ٶتە كەلە بٸرتٸندەپ جيناقتالىپ, تۇتاسا باستادى. بۇلاي ەتپەيٸنشە قىپشاقتارعا بودان جۇرت بولىپ قالا بەرەتٸنٸن انىق سەزدٸ. التىن وردا يمپەريياسىنا ٷش جارىم عاسىرداي باعىنىشتى بولىپ كەلگەن سلاۆياندار وردانىڭ ٸشكٸ تارتىسىن ەردايىم پايدالانىپ, اقىرىنداپ تۇرعىندارىنىڭ سانىن ٶسٸرٸپ, كٷشٸن جيناپ, اۋماعىن كەنەيتٸپ, بوداندىقتان ەپتەپ بولسا دا ارىلا باستادى. ورىستاردىڭ سەرپٸلٸپ, تولىق ازاتتىق الىپ كەتۋٸ, ەسٸرەسە سامارقاند بيلەۋشٸسٸ ەمٸر تەمٸردٸڭ تۇسىنان باستالادى. تەمٸردٸڭ التىن ورداعا ٷش رەت سوققى بەرٸپ, جەڭٸسكە جەتۋٸنەن كەيٸن وردالىقتار بۇرىنعى كٷش- قۋاتىنان ايىرىلىپ, تىعىرىققا تٸرەلگەن ەدٸ. سونداي-اق, ٸشكٸ تاققا تالاستا بۇلاردى مٷلدە ەلسٸرەتٸپ جٸبەرگەن بولاتىن. اقىرى ورىستار بوستاندىققا شىعىپ, دەربەس ەل بولدى. ەندٸ بٸرتٸندەپ ٶزدەرٸ كٷشەيٸپ, قىپشاق- قازاقتارعا قاراستى جاڭا ٶلكەلەردٸ جاۋلاپ الا باستادى.
دٷنيە قاشان دا دٶنگەلەك دەگەن وسى عوي. كەزٸندە ٶزدەرٸ «تاتارلار» دەپ اتايتىن (ورىستاردىڭ تٷسٸنٸگٸندە قارا كٷش) قىپشاقتاردى ىعىستىرۋ جەنە بۇلارعا قارسى جورىقتار ۇيىمداستىرۋ جيٸلەدٸ. كەلە-كەلە, كەزٸندەگٸ ۇلان بايتاق التىن وردا اۋماعىنان اسىپ, تٸپتٸ, تۇتاس قىپشاق تايپالارىنىڭ باستى تٸرەگٸ بولىپ سانالاتىن ورال تاۋلارى مەن سٸبٸر ايماقتارىن, التاي تاۋلى ٶلكەلەرٸن تارتىپ الا باستادى.
بۇل ەرينە, بٶلەك ەڭگٸمە.
بۇل كٷنگٸ تاتارلار – ولار تالاي عاسىرلار بويى كاما بولگارلارى (نەمەسە بۋلگارييا) دەپ كٶنەدەن اتالىپ كەلگەن. بۇلار كاما ٶزەنٸنٸڭ دالاسىندا تٸرشٸلٸك ەتكەن, قالا سوعىپ, بالا وقىتىپ, قولٶنەرٸن دامىتىپ جەنە ەگٸن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان, ەرتەدەن ٶزٸندٸك بولمىسى قالىپتاسقان قالالىق ەل-جۇرت.
سوندىقتان, قازٸرگٸ تاتارلار – ەجەلگٸ پوۆولجەلٸك بۋلگارلار.
بۇل سٶزدٸڭ شىعۋ تاريحى – التىن وردا يمپەريياسىنىڭ تۇسىندا پايدا بولعان. قىپشاق-قازاقتاردىڭ ۇلى ساردارى باتىلدىڭ (ورىستار بۇل ەسٸمدٸ – باتىي, كەرٸ قۇرلىق ەلٸ – باتۋ دەپ جازعان) كٶنە رۋس پەن ەۋروپاعا جاساعان ۇلى جورىعىنان باستاۋ العان.
وسى سٶزٸمٸزدٸ تاتار ەلٸنٸڭ ابرويلى دا كٶرنەكتٸ ازاماتى تالگات تادجۋددينوۆ تا ماقۇلدايدى (مۋفتيي ي شەيح- ۋل – يسلام, گلاۆا تسەنترالنوگو دۋحوۆنوگو ۋپراۆلەنييا مۋسۋلمان روسسيي ي ەۆروپەيسكيح ستران سنگ). ناقتىراق بولۋ ٷشٸن بۇل كٸسٸنٸڭ ورىس تٸلٸندە ايتقانىن مىسال رەتٸندە كەلتٸرە كەتەيٸك. «ي تاك ۋج ناس تاتارامي وبزىۆايۋت, حوتيا نا ساموم دەلە مى بۋلگارى... ا بولگارى – (رەسپۋبليكا بولگارييا) ەتو بليجايشيە رودستۆەننيكي بۋلگار. پروستو ودني وستاليس نا كامە, ا درۋگيە ۋشلي دالشە, نا دۋناي, ي سمەشاليس س وستالنىمي».
سوندىقتان, ەجەلگٸ زامانداعى (ەۋروپا كارتالارىنداعى تارتارييا يمپەريياسى) تارتارييا مەملەكەتٸ – بۇل ۇلى دالاداعى كٶشپەلٸ قىپشاق تايپالارى, دەلٸرەك ايتقاندا, قازٸرگٸ قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارى. وسىنى ەردايىم ەستە ۇستاعان جٶن.
