Altaidan Atyraýǵa deiin sozylyp jatqan ulanǵaiyr jerdiń bir bólshegi shyǵys Túrkistan. Negizinde ol uly «Qaharly Altai» edi! Adamzattyń altyn besigi sanalýynyń syry jeri men eli batyr...
Áttegen-aiy! Qaisybir naisap qoldardyń shekarany bólshektep qate syzǵanymen, yryqsyz quiyryǵyn úzip, uly denesinen aiyrylǵan kúiinde qansyrap jatyr. Shyǵysta qalǵan baýyrlardyń qaiǵysy men muńyn, týlaǵan ystyq qanyn Ertis arqyly sezinýge bolady. Shyǵysy men batysyna salt atty kisi alty ailyq jol júrýge týra keletin qairan Altai qaiyrylmas boldy.
Shyǵys Túrkistannyń kókjaly Ospan batyr qolbasshylyq etetin qazaq atty jasaýyldary 1940 jyly Shyń Shysai áskerine qarsy Yshqyntydaǵy shaiqasta orystyń generaly Razborovty óltiredi. Generaldarynyń súiegin suraǵan orystarǵa Yryshan: «Sender 1937 jyly Máskeýge aparyp óltirgen Álihan Bókeihannyń, Ahmet Baitursynnyń basyn ákelip berińder. Sonda biz de generaldaryńnyń súiegin qaitaramyz», - degen jaýap beredi. Shyǵys Túrkistan qazaqtarynyń Alash arystarynyń ómirine qanyq ekeni osydan-aq baiqaýǵa bolady. Tarih paraqtaryna úńilseńiz, qazaqtardy bul jaqta Itshekkenge aidasa, arǵy bette Tarym lagerine aparýy, han Keneniń taǵdyryn Zýqa, Ospan batyrlardyń qaitalaýy, Alash arystarynyń taǵdyryn Altaidyń atty jasaqtarynyń qaitalaýy, Altaidyń arǵy beti men bergi betindegi halyq jaýy men bandy ataýy taǵylyp atylyp ketkender qansha ma? Tańjaryq Joldy uly tas bosaǵadaǵy azapty qinaýdan dimkastanýy Qajyǵumar Shabdanulynyń ómir boiy túrme de otyrýy taǵysyn-taǵylar. Bular jái sáikestik emes, kommýnistik júieniń salqyn saiasatynyń kesapaty.
1918 jyly Alash ideiasyn taratý úshin, Shyńjańǵa Ahmet Baitursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Salyq Amanjolov, Raiymjan Mársekovterdiń Sháýeshek jáne Úrimji qalalaryna baryp qaitýy tegin emes. Báriniń kóksegen murat-maqsaty Shyǵys Túrkistan jerin azat etip, qazaq dalasyna qosý bolatyn.
Halqymyzdyń baǵzydan kele jatqan salt-dástúri, tanym-túsinigi tabiǵattanýdan bastaý alady. Nege deisiz be, kóshpendiler ómiriniń tutas tarihy tabiǵatpen etene bite qainasyp ketken. Sol úshin taýlardan asqaqtyqty, sýlardan móldirlikti, darhan daladan keńdikti úirendi. Búgingi araily tań bizge ózdiginen kele salǵan joq. San myń bahadúrlerdiń taban et, mańdai teriniń jemisimen keldi. Bul dalany qasterlep, kózimizdiń qarashyǵyndai qorǵaý bárimizge ortaq amanat.
Bir jarym ǵasyrdyń kýási bolǵan, Alash orda ideiasynyń negizin qalap, ult muratyn ulyqtaǵan qazaqtyń jampoz oǵlany; Álihan Nurmuhamedulynyń tutas ǵumyrnamasy men eńbekteri táýelsiz eldiń altyn arqaýy, baǵa jetpes jaquty bolatynyna eshkimniń talasy joq!
Ultymyzda «Ýyzyna jaryǵan»-degen sóz beker aitylmasa kerek; Arǵy atasy Shyńǵyshannyń úlken uly Joshydan taraityn tóre tuqymy bolyp keletin Álihannyń bor kemik, bos belbeý bolýynyń qaqysy joq edi. Búgin de, bárimiz eleńdep qańsyǵy men tańsyǵyna qushtar bop júrgen batystyń jylymyq múńkime saiasatyn Alashtyqtar erte sezdi, ári soǵan qareket jasady. Aýyp kelgen kirme taǵylardyń babalardyń qany, analardyń teri sińgen jýsandy dalasyn bastyrmaýǵa qareket jasap baqty. «Máńgilik el» bolyp qalýdyń qamyn ǵasyr buryn solar oilady. Ultynyń erteńine alańdap tilin, dilin, ǵurpyn joǵaltpaýdyń jolyn izdedi. Kóshpendi halyqtyń kókiregine sáýle bilim arqyly janatynyn, bolashaqtaǵy teke-tires ǵylym arqyly bolatynyn ańǵardy. Sóite tura, arystar qazaq ádebietin de qarlyǵashtai qanatymen jan sala qorǵady. Abaidy orys halqyna tanytý kerek ekenin Álihan alǵash qolǵa aldy. Bul qadamǵa barýynyń syry ultymyzdyń qasterli sóz óneriniń hikmetin mujyqtarǵa kórsetý edi...
Olar, ultyna adal perzent bolyp, satylmaǵandyqtary úshin atyldy. Biz jahandanyp bara jatqan zamannyń tunbasyna shym batyp qulap ketpeý úshin, ótken tarihymyzdy esten shyǵarmai ilgerleýge mindettimiz. Olardyń bizdiń kóshimizdiń jezbuidasyn qolymyzǵa ustatqan qasiettiler.
Álihannyń atasy Jáńgirdiń syrtqa shyǵaryp bala oqytýy, orman otyrǵyzyp, mal násilin sapalandyryp jaqsartýdy qolǵa alýy. Búgingi tehnikasy men múmkindigi qolaily, qatynasy oraily zamanda jańǵyrta almasaq bizge syn. Shirek ǵasyr tolǵan táýelsizdigimizdi toilaǵan tusta, ult ziialylary men maqtanyshtaryna baǵa bermesek, teńizge laqtyrylǵan quittai tas qurly qaýqarymyz qalmas.
Álihan Nurmuhameduly túrli saiasi qyzmetterge jegile júrip, qazaq ultynyń genetikalyq kodi men jadysy týraly tolǵandy. Ultynyń beiqam sátin paidalanyp sanasyn jaýlap ketýge asyqqandardyń, jymysqy oiyn iske asyrýyna bóget bola aldy. Búgingi kúnniń qadirine jetý úshin, ótkenimizdi esten shyǵarýǵa bolmaidy. Rýhani jańǵyrý úshin boiymyzdan Alash rýhy óshpesin!
Kógedai ShÁMERHAN,
