التايدان اتىراۋعا دەيٸن سوزىلىپ جاتقان ۇلانعايىر جەردٸڭ بٸر بٶلشەگٸ شىعىس تٷركٸستان. نەگٸزٸندە ول ۇلى «قاھارلى التاي» ەدٸ! ادامزاتتىڭ التىن بەسٸگٸ سانالۋىنىڭ سىرى جەرٸ مەن ەلٸ باتىر...
ەتتەگەن-ايى! قايسىبٸر نايساپ قولداردىڭ شەكارانى بٶلشەكتەپ قاتە سىزعانىمەن, ىرىقسىز قۇيىرىعىن ٷزٸپ, ۇلى دەنەسٸنەن ايىرىلعان كٷيٸندە قانسىراپ جاتىر. شىعىستا قالعان باۋىرلاردىڭ قايعىسى مەن مۇڭىن, تۋلاعان ىستىق قانىن ەرتٸس ارقىلى سەزٸنۋگە بولادى. شىعىسى مەن باتىسىنا سالت اتتى كٸسٸ التى ايلىق جول جٷرۋگە تۋرا كەلەتٸن قايران التاي قايىرىلماس بولدى.
شىعىس تٷركٸستاننىڭ كٶكجالى وسپان باتىر قولباسشىلىق ەتەتٸن قازاق اتتى جاساۋىلدارى 1940 جىلى شىڭ شىساي ەسكەرٸنە قارسى ىشقىنتىداعى شايقاستا ورىستىڭ گەنەرالى رازبوروۆتى ٶلتٸرەدٸ. گەنەرالدارىنىڭ سٷيەگٸن سۇراعان ورىستارعا ىرىسحان: «سەندەر 1937 جىلى مەسكەۋگە اپارىپ ٶلتٸرگەن ەليحان بٶكەيحاننىڭ, احمەت بايتۇرسىننىڭ باسىن ەكەلٸپ بەرٸڭدەر. سوندا بٸز دە گەنەرالدارىڭنىڭ سٷيەگٸن قايتارامىز», - دەگەن جاۋاپ بەرەدٸ. شىعىس تٷركٸستان قازاقتارىنىڭ الاش ارىستارىنىڭ ٶمٸرٸنە قانىق ەكەنٸ وسىدان-اق بايقاۋعا بولادى. تاريح پاراقتارىنا ٷڭٸلسەڭٸز, قازاقتاردى بۇل جاقتا يتشەككەنگە ايداسا, ارعى بەتتە تارىم لاگەرٸنە اپارۋى, حان كەنەنٸڭ تاعدىرىن زۋقا, وسپان باتىرلاردىڭ قايتالاۋى, الاش ارىستارىنىڭ تاعدىرىن التايدىڭ اتتى جاساقتارىنىڭ قايتالاۋى, التايدىڭ ارعى بەتٸ مەن بەرگٸ بەتٸندەگٸ حالىق جاۋى مەن باندى اتاۋى تاعىلىپ اتىلىپ كەتكەندەر قانشا ما? تاڭجارىق جولدى ۇلى تاس بوساعاداعى ازاپتى قيناۋدان دٸمكاستانۋى قاجىعۇمار شابدانۇلىنىڭ ٶمٸر بويى تٷرمە دە وتىرۋى تاعىسىن-تاعىلار. بۇلار جەي سەيكەستٸك ەمەس, كوممۋنيستٸك جٷيەنٸڭ سالقىن ساياساتىنىڭ كەساپاتى.
1918 جىلى الاش يدەياسىن تاراتۋ ٷشٸن, شىڭجاڭعا احمەت بايتۇرسىنۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى, سالىق امانجولوۆ, رايىمجان مەرسەكوۆتەردٸڭ شەۋەشەك جەنە ٷرٸمجٸ قالالارىنا بارىپ قايتۋى تەگٸن ەمەس. بەرٸنٸڭ كٶكسەگەن مۇرات-ماقساتى شىعىس تٷركٸستان جەرٸن ازات ەتٸپ, قازاق دالاسىنا قوسۋ بولاتىن.
حالقىمىزدىڭ باعزىدان كەلە جاتقان سالت-دەستٷرٸ, تانىم-تٷسٸنٸگٸ تابيعاتتانۋدان باستاۋ الادى. نەگە دەيسٸز بە, كٶشپەندٸلەر ٶمٸرٸنٸڭ تۇتاس تاريحى تابيعاتپەن ەتەنە بٸتە قايناسىپ كەتكەن. سول ٷشٸن تاۋلاردان اسقاقتىقتى, سۋلاردان مٶلدٸرلٸكتٸ, دارحان دالادان كەڭدٸكتٸ ٷيرەندٸ. بٷگٸنگٸ ارايلى تاڭ بٸزگە ٶزدٸگٸنەن كەلە سالعان جوق. سان مىڭ باھادٷرلەردٸڭ تابان ەت, ماڭداي تەرٸنٸڭ جەمٸسٸمەن كەلدٸ. بۇل دالانى قاستەرلەپ, كٶزٸمٸزدٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ بەرٸمٸزگە ورتاق امانات.
بٸر جارىم عاسىردىڭ كۋەسٸ بولعان, الاش وردا يدەياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاپ, ۇلت مۇراتىن ۇلىقتاعان قازاقتىڭ جامپوز وعلانى; ەليحان نۇرمۇحامەدۇلىنىڭ تۇتاس عۇمىرناماسى مەن ەڭبەكتەرٸ تەۋەلسٸز ەلدٸڭ التىن ارقاۋى, باعا جەتپەس جاقۇتى بولاتىنىنا ەشكٸمنٸڭ تالاسى جوق!
ۇلتىمىزدا «ۋىزىنا جارىعان»-دەگەن سٶز بەكەر ايتىلماسا كەرەك; ارعى اتاسى شىڭعىسحاننىڭ ٷلكەن ۇلى جوشىدان تارايتىن تٶرە تۇقىمى بولىپ كەلەتٸن ەليحاننىڭ بور كەمٸك, بوس بەلبەۋ بولۋىنىڭ قاقىسى جوق ەدٸ. بٷگٸن دە, بەرٸمٸز ەلەڭدەپ قاڭسىعى مەن تاڭسىعىنا قۇشتار بوپ جٷرگەن باتىستىڭ جىلىمىق مٷڭكٸمە ساياساتىن الاشتىقتار ەرتە سەزدٸ, ەرٸ سوعان قارەكەت جاسادى. اۋىپ كەلگەن كٸرمە تاعىلاردىڭ بابالاردىڭ قانى, انالاردىڭ تەرٸ سٸڭگەن جۋساندى دالاسىن باستىرماۋعا قارەكەت جاساپ باقتى. «مەڭگٸلٸك ەل» بولىپ قالۋدىڭ قامىن عاسىر بۇرىن سولار ويلادى. ۇلتىنىڭ ەرتەڭٸنە الاڭداپ تٸلٸن, دٸلٸن, عۇرپىن جوعالتپاۋدىڭ جولىن ٸزدەدٸ. كٶشپەندٸ حالىقتىڭ كٶكٸرەگٸنە سەۋلە بٸلٸم ارقىلى جاناتىنىن, بولاشاقتاعى تەكە-تٸرەس عىلىم ارقىلى بولاتىنىن اڭعاردى. سٶيتە تۇرا, ارىستار قازاق ەدەبيەتٸن دە قارلىعاشتاي قاناتىمەن جان سالا قورعادى. ابايدى ورىس حالقىنا تانىتۋ كەرەك ەكەنٸن ەليحان العاش قولعا الدى. بۇل قادامعا بارۋىنىڭ سىرى ۇلتىمىزدىڭ قاستەرلٸ سٶز ٶنەرٸنٸڭ حيكمەتٸن مۇجىقتارعا كٶرسەتۋ ەدٸ...
ولار, ۇلتىنا ادال پەرزەنت بولىپ, ساتىلماعاندىقتارى ٷشٸن اتىلدى. بٸز جاھاندانىپ بارا جاتقان زاماننىڭ تۇنباسىنا شىم باتىپ قۇلاپ كەتپەۋ ٷشٸن, ٶتكەن تاريحىمىزدى ەستەن شىعارماي ٸلگەرلەۋگە مٸندەتتٸمٸز. ولاردىڭ بٸزدٸڭ كٶشٸمٸزدٸڭ جەزبۇيداسىن قولىمىزعا ۇستاتقان قاسيەتتٸلەر.
ەليحاننىڭ اتاسى جەڭگٸردٸڭ سىرتقا شىعارىپ بالا وقىتۋى, ورمان وتىرعىزىپ, مال نەسٸلٸن ساپالاندىرىپ جاقسارتۋدى قولعا الۋى. بٷگٸنگٸ تەحنيكاسى مەن مٷمكٸندٸگٸ قولايلى, قاتىناسى ورايلى زاماندا جاڭعىرتا الماساق بٸزگە سىن. شيرەك عاسىر تولعان تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ تويلاعان تۇستا, ۇلت زييالىلارى مەن ماقتانىشتارىنا باعا بەرمەسەك, تەڭٸزگە لاقتىرىلعان قۇيتتاي تاس قۇرلى قاۋقارىمىز قالماس.
ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى تٷرلٸ ساياسي قىزمەتتەرگە جەگٸلە جٷرٸپ, قازاق ۇلتىنىڭ گەنەتيكالىق كودٸ مەن جادىسى تۋرالى تولعاندى. ۇلتىنىڭ بەيقام سەتٸن پايدالانىپ ساناسىن جاۋلاپ كەتۋگە اسىققانداردىڭ, جىمىسقى ويىن ٸسكە اسىرۋىنا بٶگەت بولا الدى. بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ قادٸرٸنە جەتۋ ٷشٸن, ٶتكەنٸمٸزدٸ ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. رۋحاني جاڭعىرۋ ٷشٸن بويىمىزدان الاش رۋحى ٶشپەسٸن!
كٶگەداي شەمەرحان,
