Tarihtan jetken mədeni qundylyqtarymyzdyń urpaq tərbiesinde alatyn orny orasan. Elbasy N.Nazarbaev bir sózinde: «Tarihsyz bolashaq joq. Uly dalada kúlli Eýraziia qurlyǵyn ýysyna ustaǵan talai alyp memleketter boldy. Alyp keńistikti en jailap, erkin bilep-tóstegen aibarly halyqtar ómir súrgen. Búgingi Qazaqstan sol babalardyń zańdy murageri», – dep arnaiy toqtalǵan bolatyn. Biz de ózimizdiń jas oqyrmandarymyzǵa qatparly tarihymyzdyń ashylmai qalǵan betterinen maǵlumat berýdi maqsat tutqan edik.
Halyqaralyq Qazaq-túrik ýniversiteti Túrkologiia ǵylymi-zertteý institýtynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeri Seisenbai Qudasov armian jazýly qypshaq eskertkishterin zerttep, ǵylymǵa ózindik úlesin qosqan ǵalym. Qazaq ǵylymy zerttep úlgermegen armian jáne armian jazýly qypshaq tilindegi qoljazbalardy zertteý nátijesinde 1 monografiia (1990), 3 kitap: ekeýi Memlekettik «Mádeni mura» baǵdarlamasy boiynsha (2000, 2010, 2013), armian-qypshaq eskertkishteri jáne túrki muralary boiynsha respýblikalyq jáne sheteldik ǵylymi basylymdarda qazaq, orys, qyrǵyz, túrik tilderinde 70-ten astam ǵylymi maqala jariialaǵan. Mine, Seisenbai aǵamen suhbattas bolýdyń sáti túsip, áńgimemizge kirisip te kettik…
– Ədebiet pen tarih shalǵai jatqan eki aýyl ma, əlde bir pushpaq pa? Əýeli osyny tarqatyp aitsańyz…
– Ózim til biliminiń mamany bolǵandyqtan aitarym, til sol tilde sóileitin halyqtyń tarihymen, etnografiiasymen, iaǵni ədet-ǵuryp, salt-dəstúrimen, dini-rýhani dúniesimen, dúnietanymymen, tirshilik etken ortasymen, sharýashylyǵymen bailanysty bolady. Osy atalǵan jəne atalmaǵan ózge de adamzat tirshiliginiń aiasyndaǵy ataýlar men uǵymdar tilde kórinis tabady. Sondai-aq, bir halyqtyń tarihi damý kezeńderindegi ózge halyqtarmen, ózge órkeniettermen túrli bailanystary da tildiń sózdik qorynda saqtalady. Jer-sý ataýlary men kisi attarynda, iaǵni onomastikalyq ataýlarda tarihi derekter molynan saqtalatyndyqtan olardy senimdi tarihi derekkóz retinde paidalanýǵa bolady. «Til – halyqtyń qazynasy» degen qanatty sózdiń aitylýy da sondyqtan. Mysaly, tilimizdegi «Barar jeriń Balqan taý, Ol bizdiń barǵan taý», «Ulyn – Urymǵa, qyzyn – Qyrymǵa» degen tirkesterde ata-babalarymyzdyń tarih kóshiniń bir kezeńinde basynan ótken oqiǵalary kórinis tapqan jəne ol sapar bir ret qana emes, qaitalanyp otyrǵanyn kórsetedi. Aldyńǵy tirkesti Shyńǵyshannyń Batysqa joryǵy kezinde Vengriiaǵa qonys aýdarǵan Qypshaq ordasynyń keiin Balqanǵa ótýimen bailanystyrýǵa bolatyn siiaqty. Al Urym degenimiz – Vizantiia, Qyrym – ortaǵasyrlarda qypshaqtardyń keńinen jailaǵan jeri. Batys Túrik qaǵanatynyń Vizantiiamen qarym-qatynasy jaiynda Estemi qaǵannyń 568 jyly Konstantinopolge elshi jibergeni tarihi derekterde hattalǵan. Batys Túrik qaǵanatynyń eli qazaq halqynyń negizin quraǵan rý-taipalar bolǵany məlim.
Qazirgi túrki tilderi qypshaq, oǵyz, qarluq tilderi dep atalatyn úsh úlken topqa kiretini belgili. Osynyń ishinde qypshaq tilderi tobyna jatatyn qazaq tiliniń qalyptasý, damý tarihyn zertteýde ortaǵasyrlyq qypshaq tilindegi jazba muralardyń alatyn orny erekshe. Orta ǵasyrlar qypshaq tilderiniń ishtei jiktelip, jergilikti erekshelikterine bailanysty ara-jiginiń ajyrai bastaǵan kezeńi bolatyn. Qypshaqtardyń tarihyn bilmeiinshe, ortaǵasyrlarda syna (rýna) jazýymen, arab, kóne gotika, armian əlipbilerimen hatqa túsip, búgingi kúnge deiin jetken qypshaq tilindegi jazba muralardyń tarihi, tildik, etnomədeni erekshelikterin bilý de múmkin emes. Sondyqtan da jazba muralar tilin zertteýmen ainalysatyn adamnyń tarihpen eriksiz bolsa da ainalysýyna týra keledi. Óitkeni, tarihi qypshaq tili men qazirgi qypshaq tilderiniń sabaqtastyǵy tek tildik materialdarmen ǵana emes, tarihi derektemelermen de negizdelýi tiis.
Orta ǵasyrlarda qypshaqtar tek qazirgi Qazaqstan aýmaǵyn ǵana mekendep qoimaǵany, Shyǵys Eýropa, Vizantiia, Qap taýynyń arǵy-bergi beti men Mysyr, Sham, tipti, Úndistanǵa deiin jetkenderi belgili. Jetip qana qoimai bilik júrgizgen, jergilikti halyqtarmen qoian-qoltyq aralasyp, olardyń órkenietteriniń damýyna óz úlesterin qosqan. Beibarys sultannyń Mysyrdy bilegen ýaqytynda ər aptanyń sərsenbi kúni «Qymyz kúni» bolyp belgilenip, qymyzhanalarda (bul jerde arabtardyń jylqynyń eti men sútin paidalanbaitynyn aita ketýimiz kerek) qymyz taratylatynyn arab tarihshylary jazyp ketken. Məmlúk sultandary arab tilin bile tura resmi kezdesýlerde, diplomatiialyq qujattarda qypshaq tilin paidalanǵandary da tarihtan belgili. Qypshaq tilindegi jazba muralardyń kópshiliginiń arabsha-qypshaqsha sózdikter bolyp keletini osyndai qajettilikten týyndaǵan.
Sonymen qatar, madiiar (venger), latyn, slavian, armian, grýzin tilderinde saqtalǵan jazbalardan jetken tildik derekterdi zertteý úshin de sol kezdegi tarihi oqiǵalardy, ol eńbekterdiń jazylýynyń alǵysharttaryn tarihi derektermen dəiektep otyrý kerek.
Shet jerde, jat ortada júrse de olar ózderiniń ata-babalarynyń tilin, salt-dəstúri men ədet-ǵuryptaryn joǵaltpai saqtaýǵa tyrysyp qana qoimai, óz bilikterindegi halyqtarǵa taratyp ta otyrǵanyn tarihi derekter bolmasa bilmegen de bolar edik. Sondyqtan da til tarihy men ult tarihy ózara bailanysyp, astasyp jatady.
– Túrkologiiaǵa qalai keldińiz? Sol kezgi saiasattyń ǵylymǵa, sonyń ishinde buratana halyqtar tarihyna kózqarasy alaly bola tura ǵylymmen shuǵyldanǵan jastardyń ómiri qalai bolyp edi?
– Ýniversitetti bitirgen jyly (1979) QazKSR ǴA Til bilimi institýty jariialaǵan konkýrstan ótip, ǵylym doktory, QazKSR ǴA-nyń korrespondent-múshesi Ahmedi Ysqaqov basqaratyn Túsindirme sózdik bólimine kishi ǵylymi qyzmetker bolyp jumysqa qabyldandym.
Ol kezde Institýtta «Jas ǵalymdar uiymy» dep atalatyn, ər aptanyń beisenbi kúnderi ǵalymdardyń qatysýlarymen ótetin jiyn bolatyn. Baiandamashyǵa ǵalymdar suraq qoiyp, óz pikirlerin bildirip, aqyl-keńesterin berip otyratyn. Institýtqa sol kezde birshama jastar qabyldanǵan edi, biri laborant, endi bireýleri kishi ǵylymi qyzmetker degendei. Institýt direktory akademik Əbdýəli Qaidarov ərqaisymyzǵa baiandamanyń taqyryptaryn berip, daiyn bolǵandaryna sol jiynda baiandama jasatatyn. Bul ózi jas ǵalymdardyń bilim deńgeiin tekserýdiń jəne kimniń nege ikemi baryn bilýdiń bir joly edi. Osyndai jiynnyń birinde qazaq tilinen men de baiandama jasadym. Keiinirek Əbekeń kabinetine shaqyrtyp: «Túrkologiiada az zerttelgen ortaǵasyrlyq armian jazýly qypshaq eskertkishterin zertteýmen shuǵyldansań qaitedi», – dep surady. Men qinalsam da taqyrypty qarap kórýge kelistim. Sóitip, zertteý taqyrybyma bailanysty 1981 jyly Túrkologiia jəne qazaq tiliniń tarihy bólimine aýysyp, ortaǵasyrlyq armian jazýly qypshaq eskertkishterin zertteýmen shuǵyldana bastadym. Akademik Ismet Keńesbaev bas-qaratyn bul bólimde Əbjan Quryshjanuly, Qulmat Ómirəliev, Babash Əbilqasymov, Ərsen Ibatov, Eset Jubanov, Balqash Bafin, Toqtar Arynov siiaqty til tarihynyń betkeustar mamandary jumys isteitin.
Zerttei kele meniń bilgenim, armian jazýly qypshaq eskertkishterin zertteý Qazaqstanda ǵana emes, ərisi əlemdik túrkologiiada, berisi Keńes Odaǵynda kenjelep damyp kele jatqan ǵylym salasy eken. Ol jyldary sheteldik basylymdarǵa qol jete bermeitin, al T.I.Grýninniń 1967 jyly jariialaǵan, 1559-1567 jyldardy qamtyǵan, nemistermen soǵys kezinde joǵalyp ketken №4386 akt kitabynan basqa dúnie az. Ýkrainada A.N.Garkavets pen Ia.R.Dashkevichterdiń, Qazanda I.Abdýllinniń eńbekteri endi-endi jaryq kóre bastaǵan kezeń edi. Osy qiyn da qyzyq taqyrypty zertteý tapsyrylǵan meniń aldymda armian jazýly qypshaq eskertkishteriniń mətinderin oqyp, tiline taldaý júrgizý úshin aldymen armian əlipbiiniń orta ǵasyrlyq nusqasyn igerý, onyń qypshaq tiliniń sózderin belgileýdegi erekshelikteri men ózindik júiesin (armian tili men túrki tilderiniń dybystyq quramy səikes kele bermeitindikten, tańbalardyń pozitsiialyq qoldanys, qosar tańbalarmen belgileý erekshelikterin), mətinderde kóp kezdesetin slavian, armian sózderiniń maǵynalaryn anyqtaýdan basqa, slavian tilderiniń əserinen qurylymy buzylǵan sóilemderdiń grammatikalyq erekshelikterin durys aiqyndaý siiaqty aitýǵa jeńil bolǵanymen, oryndalýy qiyn mindetter turdy.
Eń aldymen maǵan armian əlipbiin úirený kerek boldy. Armiansha biletin eshkim joq, Armeniiaǵa issaparǵa barýǵa qol qysqa. Grýninniń kitabynda keltirilgen armian əripterin jattaýǵa kirisip, olardy tez-aq úirenip aldym. Sóitip, armian-qypshaq eskertkishteriniń tilin zerttep júrgen ǵalymdarmen – Polshada Edvard Tryiarski, Ýkrainada A.N.Garkavets, Tatarstanda I.Abdýllindermen hat jazysyp, ǵylymi bailanystar ornattym. 1982 jyly Kiev, Qazan qalala-rynda issaparda bolyp, joǵaryda atalǵan mamandardan keńes aldym. Kiev arhivindegi armian-qypshaq tilindegi qoljazbalarmen tanystym. Muqabasy bylǵarymen (keibiri kartonmen) tystalǵan, kólemi negizinen 27h40 sm, qalyńdyǵy 200-300 paraqtai qypshaq tilindegi akt kitaptaryn qolyma ustaǵanda, kóńilim qobaljyǵany ras, óitkeni bul osydan tórt jarym ǵasyr burynǵy qypshaqtardyń qolynan shyqqan dúnieler edi. Óz betimshe úirengen armian əlipbiiniń baspalyq nusqasy jaiyna qaldy, ərtúrli qoltańbalarmen jazylǵan kitaptardy oqý úshin basynan bastaý kerek boldy. Sol joly Aleksandr Nikolaevich Garkavetspen dostasyp, ol ustaz, men shəkirt bolyp, bir apta sol kisiniń úiinde turyp, akt kitaptarynyń biraz paraqtarynyń kóshirmelerin alyp, oljaly qaittym da, kele salyp túpnusqalardy oqýmen shuǵyldandym. Nətijesi jaman bolǵan joq, armian jazýly qypshaq eskertkishterin túpnusqadan oqityn deńgeige jettim.
1984 jyly Ýkrainanyń Kievtegi Ortalyq-tarihi arhivine alty aiǵa issaparǵa jiberildim. Ol jerde saqtaýly turǵan 1572 jyldyń 19 naýryzy men 1663 jyldyń 13 tamyzyna deiin túrli is qaǵazdary tirkelip otyrǵan qypshaq tilinde jazylǵan Kamenets-Podolski voity sotynyń 28 akt kitabymen (kólemi 15438 bet) tolyq tanysyp, zerttedim. Akt kitaptarynda tirkelip otyrǵan qujattarda keńse qaǵazdary stiline tən shtamptar, sóz oralymdary, ər dokýmenttiń datasy men bilerdiń aty-jónderi, mazmundas teksterdegi qaitalaýlar kóptep kezdesedi. Sondyqtan da bul qujattardy bir ǵasyr boiy hatqa túsip, óziniń fýnktsionaldy stilderi qalyptasqan qypshaq tiliniń is-qaǵazdary stiliniń úlgisi retinde baǵalaýymyz kerek.
– Armian jazýly qypshaq tilindegi jazbalar qai dəýirdiń eskertkishteri?
– Qolda bar derekter boiynsha, HIV ǵasyrda qazirgi Ýkraina, Moldova, Rýmyniia jerlerine qonys teýip, qaýym (obshina) bolyp ómir súrgen, hristian dininiń armian-grigorian butaǵyn tutynyp, qypshaq tilinde sóilegen etnikalyq toptyń armian əlipbiimen qypshaq tilinde jazyp qaldyrǵan, sipaty jaǵynan ərtúrli, kólemi mol muralary – armian jazýly qypshaq eskertkishteri.
Qypshaq tiliniń XVI-XVII ǵasyrlardaǵy sipatynan mol maǵlumat beretin, əzirge belgili jazba derekter, negizinen, qazirgi Ýkrainanyń Kamenets-Podolsk, Lvov qalalarynda armian əlipbiimen qypshaq tilinde hatqa túsirilgen, sipaty jaǵynan ərtúrli, kólemi mol jazbalar túrkitaný ǵylymynda «armian-qypshaq eskertkishteri» degen shartty ataýmen belgili.
Bizdiń dəýirimizge jetken jazba eskertkishter HVI ǵasyrdyń 20-jyldary men HVII ǵasyrdyń aiaǵyn qamtidy. Odan burynǵy kezeńde jazylǵandary joǵalǵan, əzirshe taǵdyrlary belgisiz. Degenmen, keiingi kezderde tabylyp jatqan qoljazba kitaptarǵa qaraǵanda bul mol muranyń erte dəýirinen habar beretin jazbalardyń bir jerlerde saqtalyp, tabylyp qalýy da múmkin. Olai deýimizdiń sebebi, 2012 jyly Ýkrainaǵa barǵan issaparymyzda, Kamenets-Podolsk Armian voittyǵy sotynyń 1572-1663 jyldardy qamtityn qypshaq tilindegi 28 akt kitaby men Andrei Torosovichtiń «Filosofiiatasynyń qupiiasy» (1631) atty shyǵarmasy saqtalǵan Kievtegi Ýkraina memlekettik tarihi muraǵatynyń direktory I.Kisil myrzadan Belorýssiiadan taǵy bir akt kitabynyń tabylǵanyn, biraq onyń XIX ǵasyrda ýkrain tilinde jazylǵan eńbek ekenin bildik. Armian-qypshaqtardyń jazba muralary olardyń ekonomikalyq, saiasi-əleýmettik, mədeni ómirinen mol maǵlumat beretin, janry men stili jaǵynan ərtúrli, kólemi úlken jadyǵattar. Osy saladaǵy keiingi zertteýlerde bul jazba muralar: 1) tarihi jazbalar; 2) quqyq kodeksteri men akt qujattary; 3) filologiialyq eńbekter; 4) dini ədebietter; 5) kórkem shyǵarmalar; 6) jaratylystaný-ǵylymi əde-bietter dep alty topqa bólinip qarastyrylyp júr.
Armian-qypshaq eskertkishteri Ýkrainanyń Kiev, Lvov qalalaryndaǵy muraǵattarynda, Armeniianyń Erevan qalasyndaǵy kóne qoljazbalar kitaphanasy Matenadaran qorynda, Məskeý, Sankt-Peterbýrg kitaphanalarynda, sondai-aq, Polsha, Frantsiia, Rýmyniia, Niderlandy, Italiia, Avstriia elderindegi murajailar men muraǵattarda, jeke adamdardyń qoldarynda saqtalǵan.Bul muralar Armeniiada emes, negizinen, qazirgi Ýkrainanyń Kamenets-Podolsk, Lvov qalalarynda jazylǵan. Matenadaranda saqtaýly «Qypshaq tiliniń grammatikasy», armiansha-qypshaqsha sózdikter, jyl qaiyrý, dini eńbekter Ýkraina jerinde jazylyp, Armeniiaǵa keiinnen əkelingen dúnieler. Qypshaq tilinde sóilep, hristian dininiń armian-grigorian butaǵyn tutynǵan, qaýym (koloniia) bolyp ómir súrgen bul etnikalyq toptyń armiandar əlde qypshaqtar ekendigi ǵylymda basy ashyq qalyp keledi. Osy məselege bailanysty pikirtalastarda: «Eger olar qypshaqtar bolsa, onda hristian dinin qabyldaǵan kúnniń ózinde ulttyq, rýlyq mentalitetterin joǵaltýǵa ne sebep boldy? Armiandardyń əlemniń jartysyn bilegen qypshaqtarǵa dini, saiasi əseri ondai dərejede bola almaǵan, sondyqtan olar qypshaqtar emes, Qyrymda assimiliatsiialanǵan armiandar», – degen pikirlermen qatar, lingvistikalyq, iaǵni tildik turǵydan zertteýshiler tarapynan: «Bir halyqtyń tilin ekinshi bir halyqtyń armian-qypshaqtar siiaqty tereń meńgerýi múmkin emes, sondyqtan olar qypshaqtar bolýy kerek», – degen pikirler bar. Bundai pikir qaishylyqtary túiini qiyn bul məseleni əli de túbegeili túrde, jan-jaqty – etnolingvistikalyq, ekstralingvistikalyq, tarihi-et-nografiialyq turǵydan zertteýdi qajet etedi.
– Aýdarma jasaý, eskishe armian jazýy men qazirgi qazaq gram-matikasynyń aiyrmashylyqtaryn jiktep keste qurastyrý, armian tiline sińip ketken qypshaq sózderin qoparý qalai júrdi? Qalai eńbektengenińizdi sóz etińiz…
– Ərine, qazirgi qazaq tilimen jazba muralar tili túgelimen səikes keledi desek qatelesken bolar edik. Til de zaman kóshine ilesip damidy, jańa uǵymdar men ataýlar paida bolady, sózdiń leksikalyq maǵynasy keńeiedi nemese tarylady, tipti, qoldanystan shyǵyp, arhaizmge ainalady. Al grammatikalyq qurylysyna keler bolsaq, qurylymy basqa tildik ortanyń qypshaq tiliniń sóilem júiesine əseri kúshti bolǵanyn kóremiz. Sondai-aq, dini mətinderde kóne armian tilinen, al quqyqtyq, akt qujattarynda slavian, latyn tilderinen engen sózder kóp kezde-sedi. Sondyqtan, sózdikpen bolsa da, armian, latyn, poliak tilderinen habardar bolmasa bolmaidy.
Armian əlipbiiniń bir ereksheligi, arab jazýyndai emes, daýysty, daýyssyz dybystar tolyq tańbalanyp otyrady. Qypshaq tiliniń ózindik dybystaryn belgileý úshin dybystyq jaǵynan uqsas, keide qosar əripter qoldanylyp otyrǵan. Qypshaq tiliniń sózdik quramy óte bai, sinonimder men teńeýler keńinen qoldanylyp otyrǵanyna bir mysal keltire keteiin: «Teńridən avaz keldi, iemge ketmək oiym bar – təńirden əýez keldi, ieme (o dúniege) ketpek oiym bar». Osyndai erekshelikterin eskeretin bolsaq, aýdarma emes, qypshaq tilinen qazirgi qazaq tiliniń qalpyna túsirý degenimiz durystaý bolar.
Al endi armiandar men qypshaqtardyń bailanysyna kelsek, Ońtústik Kavkazǵa Syr boiynyń qypshaqtary Seljúkterdiń quramynda (HI ǵ. ońtústik arqyly barǵan. Al Sharýhannyń uly Artyq han bastaǵan Don ózeniniń boiyn jailaǵan 40000 úili qypshaq (200000-dai adam) Grýzin patshasy Davidtiń shaqyrýymen 1118 jyly Darial asýy arqyly Qap taýynyń arǵy betine ótip, kúieýge súieý bolǵany «David patshanyń tarihy» atty grýzin jylnamasynda jazylǵan. Grýziianyń egemendigin qalpyna keltirýdi kózdegen David patsha sol kezdegi úlken saiasi jəne əskeri kúsh bolǵan qypshaqtarǵa arqa súieý maqsatynda, 1109 jyly armian əielinen ajyrasyp Artyq hannyń qyzy Gýrandoht/Týrandohtqa úilengen bolatyn. Qypshaq əskeriniń kúshimen David patsha Grýziia men Armeniiany seljúkterden tazartyp, Armeniiany qolastyna qaratady. David patshanyń urpaqtary da – uly Grigorii men Tamar patshaiym – əkesiniń salǵan izimen qypshaqtardan qol úzbei, únemi bailanysta bolady. Sol kezeńderde qypshaqtar tolqyn-tolqyn bolyp Ońtústik Kavkazǵa ótedi. Sonda turyp qalǵan qypshaqtardyń bir bóligi hristian dinin qabyldaǵandary jaiynda grýzin tarihshylary jazyp qaldyrǵan. Tamar patshaiymnyń (1166-1213 jj.) el bilegen kezinde Qutlu Arslan, Shiaber, Apridon, Qubasar siiaqty qypshaqtar bilikke aralasyp, memlekettik qyzmetterde bolady.
Tamar patshaiymnyń əskeri qolbasshysy aǵaiyndy əmirsypasalar Zakariia men atabek Ivane Armeniiany seljúkterden azat etýde úlken eńbek sińirgen. Jaýdan bosatylǵan óńirlerden jer satyp alyp, onda qonystar men shirkeýler saldyrǵany jaiynda armian tarihshylarynyń eńbekteri men epigrafiialyq eskertkishterde naqty derektemeler keltirilgen. Solardyń ishinde ataýyn saqtaǵany Ǵypchah (1946 jyldan Harich) aýyly men 1206 jyly salynǵan Ǵypchakavank (ǵypchaq+avang (monastyr) shirkeýi.
Armeniia Respýblikasynyń Túrkiiamen shektesetin Shiraq oblysynda Artik (Artyq) degen aýdan bar. Aýdan ortalyǵy Artik (qazirgi ataýy) qalasynyń kúnshyǵysynda 2-2,5 shaqyrymdai jerde, taýdyń baýraiyna qonys tepken Qypshaq degen shaǵyn aýyl bar. Aýyldyń atyn 1946 jyly Harich dep resmi túrde ózgertkenimen, jergilikti turǵyndar kúni búginge deiin burynǵysha Ǵypchaǵ dep ataityndaryn kórdik. Bul osy jerge qonys tepken qypshaqtar jaiyndaǵy naqty mysaldyń kórinisi. Týf tasynan qalanǵan monastyrdyń qabyrǵasynda ər kezeńde qashalyp jazylǵan jazýlardyń arasynan qypshaqtar jaiynda derekter kezdesip otyrady. Eń sońǵy derek 1696 jyly jazylǵan eken. Sonyń birinde Hýpasarandardan júzim satyp alynǵany aitylǵan. Iaǵni, Artyq hannyń qosynymen Grýziiaǵa kelgen qypshaqtardyń Armeniiaǵa da qonystanǵanyn kóremiz. Bul oiymyzdy sońǵy jyldary Armeniianyń Qazaqstandaǵy elshisi bolyp qyzmet atqarǵan, qazaq-armian halyqtarynyń tarihi-mədeni bailanystary jaiynda eńbekter jariialap júrgen E.Hýrshýdiannyń «Hýpsarents» – «Hýpsardan shyqqandar», iaǵni əmirsypasalar bolǵan Qýbasardyń urpaqtary degen pikiri dəleldei túsedi.
Grýziiada bilik basynda bolǵan Qýbasardyń urpaqtary atalarynyń atymen atalýyn zańdy qubylys, qazaqqa tən dúnie dep qarasaq, onda aýdannyń Artyq ataýyn da kezinde Artyq hanmen Deshti Qypshaqtan Grýziiaǵa ótip, bir ǵasyrdan keiin (əlde erterek?) Armeniiaǵa qonys tepken, qolbasshysynyń atymen atalyp júrgen Artyq hannyń qosynymen bailanysty qaraýǵa negiz bar. Armeniiany meken etken qypshaqtardyń ýaqyt óte kele Túrkiiaǵa qonys aýdaryp, keiinnen Ýkraina jerindegi armian-qypshaq qaýymdastyǵynyń quramyna enýleri de əbden múmkin.
Armian tilindegi turmystyq ataýlar men keibir etnografiialyq erekshelikterden berisi qypshaqi, ərisi jalpytúrkilik bailanystardy anyqtaýǵa bolady. Mysaly, armian-dardyń 7 ataǵa deiin qyz alyspaýy 11-12 ǵasyrlardan bastalypty. Jigitke qalyńdyqty ata-anasy tańdap, quda túsip alyp berý əli kúnge sheiin saqtalyp keledi eken.
Armian tilindegi ərisi jalpytúrkilik, berisi qypshaq tili elementterine keler bolsaq, ol arnaiy zertteýdi qajet etetin ózekti taqyryp. Mysaly, qoidy armiansha ochhar, hoi dep ataýy kóne armian jazbalarynda kórinis tapqan. Qorjyn men alashanyń túr-túri jasalýymen ǵana emes, atalýymen de uqsas (hordjýn, alacha), kat – sút (qatyq sózimen salystyryńyz), sýdjýk –jańǵaqtyń dənderin uzyndyǵy 60 sm-dei etip jipke tizip, qainap qoiytylǵan júzim shyrynyna malyp alyp (qoiý shyryn jańǵaq dənderiniń syrtyna ishektei jabysyp, aýa jibermeidi) jasalǵan taǵam túri, hash – as, hashlama – qoi etinen buqtyrylyp jasalǵan taǵam. Sonymen birge malshylardyń tasqoryǵy, sorpany tomyrtqalap ishý, dalada sirne pisirý, shiki etten bastyrma jasaý, airannan, qatyqtan sorpa jasaý, qurt, irimshik jasaý siiaqty etnografiialyq erekshelikter armiandardy qypshaqtarmen jaqyndastyra túsedi, iaǵni turmystyq deńgeidegi ózara bailanystar bolyp sanalady. Al ondai bailanystardy ǵasyrlar boiy saqtaýdyń tamyry tereńde jatqandyǵynyń kýəsi bolsa kerek.
Armian antroponimderindegi túrkilik qabat ər tildi halyqtardyń uzaq ýaqyttar boiy aralas-quralas ómir súrip, saiasi-mədeni yqpaldastyqta bolǵandyǵyn kórsetedi. Etnoantroponimder júiesin quraityn Abdal-ian, Baiandýr-ian, Ǵazah-ian, Ǵazah-es-ian, Ǵazar-ian, Alash-kert-ian, Bailar-ian, siiaqty ataýlarda ejelgi taipalar týraly aqparattar saqtalǵan. Mysaly, Abdal – armian tarihi jazbalaryndaǵy eftalitterdiń ataýy; Alash, Alash-kert (alash qala) – bul sózdiń qazaqtyń alash ataýymen bailanysy bolýy múmkin, alash ataýy óte kóne jazbalardan belgili, olai bolsa Alash etnonimi de qazaq ataýy siiaqty ejelde paida bolyp, myńjyldyqtar boiy Kavkazda onomastikalyq ataýlarda, al qazaqtardyń tarihi jadynda saqtalyp, Altyn Ordadan bólinip, óz aldyna shańyraq kótergen eldiń ataýyna ainalǵan dep qaraýymyzǵa múmkindik beredi. Qazaq tiliniń qazirgi qoldanysynda «atam qazaq aitqandai», «Alty alash» degendei uǵymdar halyqtyń tarihi jadynda saqtalyp kelip, tarihi sananyń oianýyna bailanysty jańǵyrǵan Alash, qazaq sózderiniń tarihi tamyry tereńde jatyr. T.Avetisian armian jalqy esimderiniń quramyndaǵy Ǵazah/Kasah ataýlarynyń paida bolýyn Qazaq toponimimen bailanystyrady. Armeniiany arnaiy zerttegen P.Shopenniń aitýynsha, on tórt rýdan quralǵan qazaqtar qazirgi Armeniia jerin, onyń ishinde atalǵan Artyq aýdanyn mekendegen. Sondyqtan armian patronimderindegi qazaq ataýy tek toponim ǵana emes, etnonimmen de bailanysty dep qaraýymyz kerek bolady.
– Ǵylymi issaparlaryńyz týrasynda…
– Basynda aitqanymdai, armian jazýly qypshaq eskertkishin zertteý maqsatymen Ýkraina (Kiev, Lvov 1982, 1984, 2012), Armeniia (Erevan, 2005, 2006, 2011, 2012) arhivteri men kitaphanalarynda jumys jasadym.
1993 jyly QR UǴA Til bilimi institýty ǵalymdarynyń quramynda QHR ShÝAR Ulttyq til jəne jazý komitetiniń shaqyrýymen Qulja, Úrimshi qalalarynda ǵylymi issaparda bolyp, ortatúrki jazba muralarynyń Qazaqstanda zerttelýi jaiynda ǵylymi qyzmetkerlerge dəris oqyǵanym bar.
Armian jazýly qypshaq eskertkishteri salasynyń mamany retinde QR Mədeniet, aqparat jəne sport ministrligi Aqparat jəne muraǵat komiteti tarapynan Memlekettik «Mədeni mura» baǵdarlamasynyń aiasynda Armeniianyń M.Mashtots atyndaǵy Matenadaran kóne qoljazbalar institýty men AR Ulttyq muraǵaty qorynda saqtalǵan Qazaqstan tarihyna qatysty armian derektemelerin ǵylymi-izdeý, anyqtaý jumystaryn júrgizý úshin 2005, 2006 jyldary Armeniia Respýblikasynda arnaiy issaparda boldym.
Mesrop Mashtots atyndaǵy Matenadaran Kóne qoljazbalar ǵylymi-zertteý institýtynyń qorynda 14 000 qoljazba saqtaýly, onyń ishinde armiansha 11000 qol-jazba, 3000 qoljazba parsy, arab, shaǵatai, osman jəne basqa tilderde jazylǵan, 8 qoljazba – armian jazýymen qypshaq eskertkishteri (olar Ýkrainanyń Kamenets-Podolsk jəne Lvov qalalarynda jazylyp, Armeniiaǵa keiinnen əkelingen).
Matenadarandaǵy kóne qoljazbalar jer astyndaǵy arnaiy zalda saqtalady eken, aýanyń temperatýrasy 7 gradýs. Qyzmetkerler aq halat, qoldaryna qolǵap kiip jumys jasaidy. Oqýǵa berilgen qoljazbany qaitadan ornyna qoimastan buryn arnaiy laboratoriiada tazalaýdan ótkizedi.
Armian halqynyń kitapqumarlyǵy tańǵaldyrady, kitaphanalarda otyrǵandar – kileń jastar. Bir kúni (2005 jyly) Matenadarannyń kitap kórmesi zalyna balabaqshanyń joǵary tobynyń balalaryn tərbieshileri ertip alyp kelip, kóne kitaptarmen tanystyryp jatty. Jas balalarǵa kitaptardyń qorǵa kelip túsý tarihyn, avtorlaryn túsindirgen mýzei qyzmetkeri osy mədeni muranyń armian degen uly halyqtyń murasy ekendigin, al balalar bolsa sol muralarmen maqtanyp, kózderiniń qarashyǵyndai saqtaýlary kerektigin aityp bergende qarap turǵan biz tańǵaldyq. Ultqa, ult mədenietine, ultjandylyqqa tərbieleýdi besikten bastaýdyń asyl úlgisi osy bolar dep ishtei qyzyǵa da, qyzǵana qaradyq.
Halyqaralyq «Túrki akademiiasy» tarapynan 2011, 2012 jyldary Armeniiaǵa, 2012 jyly Ýkrainanyń Kiev, Lvov qalalaryna arnaiy ǵylymi issaparlar uiymdastyryldy. Filologiia ǵylymdarynyń doktory, Məmlúk qypshaqtary eskertkishteriniń mamany, professor Sandybai Boranbaev ekeýmiz qatysqan issaparlardyń nətijesinde Armeniia aýmaǵyndaǵy arab jazýly epigrafiia-epitafiialyq eskertkishterdiń, Kiev, Lvov qalalarynyń muraǵattary men kitaphana qorynda saqtalǵan armian jazýly qypshaq tilindegi kólemi 17 000 betke jýyq jazba muralardyń – Ýkrainanyń Kiev qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik arhivinde saqtaýly Kamenets-Podolsk sotynyń qypshaq tilindegi 28 akt kitaby men Andrei Torosovichtiń «Filosofiia tasynyń qupiiasy» atty alhimiia, jaratylystaný boiynsha júrgizgen eksperimentteri jazylǵan qoljazbasynyń, Lvovta saqtalǵan «Armiansha-qypshaqsha-poliaksha sózdik», túrli zańnamalyq-quqyqtyq qujattar men úidiń tóbesine salynǵan bórenedegi epigrafiialyq jazýlardyń tsifrlyq fotokóshirmeleri alynyp, Qazaqstanǵa əkelindi. Zertteýshilerin kútip jatqan bul jədigerler Qazaqstannan basqa eshbir túrki elderinde joq teńdessiz mol qazyna.
– Aǵa, arhivtiń iisin sýrettep bere alasyz ba?
– Ýkrainanyń Kiev qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik arhivinde milliondaǵan qujat saqtalǵan. Arhiv qyzmetkerleriniń aiaq basqany sezilmeidi. Kóne qoljazbany ashqanda murnyńa aldymen qaǵazdy óńdegen dəriniń iisi keledi. Arhivke kirgende boiyńdy birtúrli sezim bilep, myńjyldyq tarihpen kezdeserdei əserde bolasyń. Kitaptyńər betin asharda úgitip alar ma ekenmin degen qorqynysh uialaityny da ras. Oqyǵan saiyn tarih qoinaýyna súńgip, ózińdi sol kezdegi oqiǵalardyń, sol adamdardyń arasynda júrgendei sezinesiń.
– «Dana Hikar sóziniń» tili» qalai dúniege keldi?
– «Dana Hikar sóziniń» tili» kitabynyń jaryq kórýine halqymyzdyń birtýar azamaty, júregi qazaq dep soqqan Ózbekəli Jənibekov aǵamyzdyń tikelei yqpaly boldy. 1987 jyly Insti-týt direktorynyń orynbasary Babash Əbilqasymov aǵamyz meni shaqyryp alyp, óziniń Ortalyq partiia komitetiniń ideologiia boiynsha hatshysy Jənibekov ótkizgen jiynǵa qatysyp kelgenin, sol jiynda Ózekeńniń Til bilimi institýtyn synaǵanyn aitty. Ózekeń: «Armian jazýly qypshaq eskertkishteri bar ekenin bilemiz, biraq qolymyzda birde-bir jariialanǵan eńbek joq, ne bitirip otyrsyńdar?» – depti. «Əńgimeni estidiń, al endi armian-qypshaqtan ne beresiń?» – dep Bəkeń suraqty tótesinen qoidy. Men «oilanaiyn» dedim, ol kisi «oilanýǵa ýaqyt joq, josparǵa engizýimiz kerek» dedi. Oilana kele, armian jazýly qypshaq eskertkishteriniń ishindegi kórkem aýdarma – «Dana Hikar sózin» qazaq oqyrmandaryna usynýdy jón kórdim. Ondaǵy oiym, bul shyǵarmanyń siýjeti Kóne Shyǵysqa keńinen taralǵan, paida bolǵan ýaqyty Assiriia-Vaviloniia dəýiri, hristian dini týraly birdi-ekili jer-de aitylatyndyǵy –keiinnen qosylǵan qospa, jalpy ideiasy – adamgershilikti, adaldyq pen aramdyqty, balany jastai tərbieleý, moral, iaǵni didaktika. Sondyqtan da shyǵarmanyń tek tilshi qaýymyna ǵana emes, ədebietshiler, pedagogtar úshin de paidasy bolar dep oiladym. Ókinishke qarai, ədebietshiler bul taqyryppen ainalyspady. 1990 jyly shyqqan sol kitapty 2013 jyly shyqqan «Ədebi jədigerler» seriiasynyń 20 tomdyǵyna sol qalpynda engizipti. Zertteý ju-mystary endi qolǵa alynatyn bolar dep oilaimyn.
– Əlemdegi jəne Qazaqstandaǵy túrkologiianyń qazirgi ahýaly qandai?
– Keiingi jyldary Memleket tarapynan ǵylymǵa qarajat bólinip, biraz ǵylymi jobalar júzege asyryldy. Memlekettik «Mədeni mura» baǵdarlamasynyń aiasynda dúniejúzi kitaphanalarynda saqtalǵan Qazaqstan tarihyna, mədenietine, tiline qatysty eńbekterdiń kóshirmeleri jinaqtaldy. Endigi məsele solardy ret-retimen ǵylymi ainalymǵa engizý. Ol úshin kóne tilderdi meńgergen mamandar daiarlaý qajet. Armian jazýly qypshaq eskertkishterinen mamandar daiarlaý úshin 2011 jyly meni L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti Shymkentten arnaiy shaqyrtyp, magistranttarǵa dəris júrgizdirdi. Nətijesi jaman bolǵan joq, tórt magistrant armian-qypshaq eskertkishterinen magistrlik diplom jazyp, sətti qorǵady. S.Tórebekova qazir osy sala boiynsha doktorantýrada bilim alýda. Sóitip elimizde alǵash ret ortaǵasyrlyq armian jazýly qypshaq eskertkishterinen arnaiy mamandar daiarlandy.
Dese de, kóńilge kúdik uialatatyn jaǵdailar da joq emes, ol – ortaǵa-syrlyq arab jazýly, latyn jazýly eskertkishter boiynsha mamandar tapshylyǵy. Sondai-aq, kóne parsy, orta parsy tilderinen mamandardy kóptep daiarlasaq tarihymyzǵa qatysty parsy tilindegi kólemi mol, qundy derekkózderdi paidalanǵan bolar edik.
Qazir Túrkiiada, Ýkrainada túrkologiia jaqsy damyp keledi.Qyrǵyz ǵalymdary men əzirbaijandar qypshaq dəýiri eskertkishterine nazar aýdara bastady. Jalpy orta ǵasyr kezeńiniń túrki tilderi men tarihy úshin mańyzdy kezeń bolǵandyǵyn joǵaryda aitqanbyz. Endigi maqsat babalardan qalǵan sol muralardy tókpeishashpai urpaqqa amanat etip qaldyrý.
– Nege senesiz, neni armandaisyz, neden qorqasyz, tapqan shyndyǵyńyz qaisy? Urpaq tərbiesine alań kóńilińiz ne deidi?
– Allaǵa senemin. Jaqsylyqty kóp kórsem deimin. Izdeýsiz qalýdan qorqam. Ǵylymnyń kiesi bar, ǵylymǵa qiianat jasaýǵa bolmaidy, kiesi soǵady. Qazaqy qalypty buzatyn jatjurttyq tərbieden aýlaq bolsaq, jas urpaqty aldymen ana tilimiz-diń ýyzyna jarytyp tərbielesek deimin. Jastardyń óz halqynyń mol mədeni murasyn meńgergenin qalar edim. Aýyz ədebietin tereń bilmei turyp tilshi bolamyn degen bos sóz.
– Əńgimeńizge rahmet!
Úsen TORTAI
«Aq jelken», №9
(qyrkúiek, 2016)
.jpeg)