شىعىس ەۋروپاداعى بابالاردىڭ ٸزٸ

تاريحتان جەتكەن مəدەني قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ۇرپاق تəربيەسٸندە الاتىن ورنى وراسان. ەلباسى ن.نازارباەۆ بٸر سٶزٸندە: «تاريحسىز بولاشاق جوق. ۇلى دالادا كٷللٸ ەۋرازييا قۇرلىعىن ۋىسىنا ۇستاعان تالاي الىپ مەملەكەتتەر بولدى. الىپ كەڭٸستٸكتٸ ەن جايلاپ, ەركٸن بيلەپ-تٶستەگەن ايبارلى حالىقتار ٶمٸر سٷرگەن. بٷگٸنگٸ قازاقستان سول بابالاردىڭ زاڭدى مۇراگەرٸ», – دەپ ارنايى توقتالعان بولاتىن. بٸز دە ٶزٸمٸزدٸڭ جاس وقىرماندارىمىزعا قاتپارلى تاريحىمىزدىڭ اشىلماي قالعان بەتتەرٸنەن ماعلۇمات بەرۋدٸ ماقسات تۇتقان ەدٸك.

حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ تٷركولوگييا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرٸ سەيسەنباي قۇداسوۆ ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸن زەرتتەپ, عىلىمعا ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوسقان عالىم. قازاق عىلىمى زەرتتەپ ٷلگەرمەگەن ارميان جەنە ارميان جازۋلى قىپشاق تٸلٸندەگٸ قولجازبالاردى زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە 1 مونوگرافييا (1990), 3 كٸتاپ: ەكەۋٸ مەملەكەتتٸك «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى بويىنشا (2000, 2010, 2013), ارميان-قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ جەنە تٷركٸ مۇرالارى بويىنشا رەسپۋبليكالىق جەنە شەتەلدٸك عىلىمي باسىلىمداردا قازاق, ورىس, قىرعىز, تٷرٸك تٸلدەرٸندە 70-تەن استام عىلىمي ماقالا جارييالاعان. مٸنە, سەيسەنباي اعامەن سۇحباتتاس بولۋدىڭ سەتٸ تٷسٸپ, ەڭگٸمەمٸزگە كٸرٸسٸپ تە كەتتٸك…

– Əدەبيەت پەن تاريح شالعاي جاتقان ەكٸ اۋىل ما, əلدە بٸر پۇشپاق پا? Əۋەلٸ وسىنى تارقاتىپ ايتساڭىز…

– ٶزٸم تٸل بٸلٸمٸنٸڭ مامانى بولعاندىقتان ايتارىم, تٸل سول تٸلدە سٶيلەيتٸن حالىقتىڭ تاريحىمەن, ەتنوگرافيياسىمەن, ياعني əدەت-عۇرىپ, سالت-دəستٷرٸمەن, دٸني-رۋحاني دٷنيەسٸمەن, دٷنيەتانىمىمەن, تٸرشٸلٸك ەتكەن ورتاسىمەن, شارۋاشىلىعىمەن بايلانىستى بولادى. وسى اتالعان جəنە اتالماعان ٶزگە  دە ادامزات تٸرشٸلٸگٸنٸڭ اياسىنداعى اتاۋلار مەن ۇعىمدار تٸلدە كٶرٸنٸس تابادى. سونداي-اق, بٸر حالىقتىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭدەرٸندەگٸ ٶزگە حالىقتارمەن, ٶزگە ٶركەنيەتتەرمەن تٷرلٸ بايلانىستارى دا تٸلدٸڭ سٶزدٸك قورىندا ساقتالادى. جەر-سۋ اتاۋلارى مەن كٸسٸ اتتارىندا, ياعني ونوماستيكالىق اتاۋلاردا تاريحي دەرەكتەر مولىنان ساقتالاتىندىقتان ولاردى سەنٸمدٸ تاريحي دەرەككٶز رەتٸندە پايدالانۋعا بولادى. «تٸل – حالىقتىڭ قازىناسى» دەگەن قاناتتى سٶزدٸڭ ايتىلۋى دا سوندىقتان. مىسالى, تٸلٸمٸزدەگٸ «بارار جەرٸڭ بالقان تاۋ, ول بٸزدٸڭ بارعان تاۋ», «ۇلىن – ۇرىمعا, قىزىن – قىرىمعا» دەگەن تٸركەستەردە اتا-بابالارىمىزدىڭ تاريح كٶشٸنٸڭ بٸر كەزەڭٸندە باسىنان ٶتكەن وقيعالارى كٶرٸنٸس تاپقان جəنە ول ساپار بٸر رەت قانا ەمەس, قايتالانىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. الدىڭعى تٸركەستٸ شىڭعىسحاننىڭ باتىسقا جورىعى كەزٸندە ۆەنگريياعا قونىس اۋدارعان قىپشاق ورداسىنىڭ كەيٸن بالقانعا ٶتۋٸمەن بايلانىستىرۋعا بولاتىن سيياقتى. ال ۇرىم دەگەنٸمٸز – ۆيزانتييا, قىرىم – ورتاعاسىرلاردا قىپشاقتاردىڭ كەڭٸنەن جايلاعان جەرٸ. باتىس تٷرٸك قاعاناتىنىڭ ۆيزانتييامەن قارىم-قاتىناسى جايىندا ەستەمي قاعاننىڭ 568 جىلى كونستانتينوپولگە ەلشٸ جٸبەرگەنٸ تاريحي دەرەكتەردە حاتتالعان. باتىس تٷرٸك قاعاناتىنىڭ ەلٸ قازاق حالقىنىڭ نەگٸزٸن قۇراعان رۋ-تايپالار بولعانى مəلٸم.

قازٸرگٸ تٷركٸ تٸلدەرٸ قىپشاق, وعىز, قارلۇق تٸلدەرٸ دەپ اتالاتىن ٷش ٷلكەن توپقا كٸرەتٸنٸ بەلگٸلٸ. وسىنىڭ ٸشٸندە قىپشاق تٸلدەرٸ توبىنا جاتاتىن قازاق تٸلٸنٸڭ قالىپتاسۋ, دامۋ تاريحىن زەرتتەۋدە ورتاعاسىرلىق قىپشاق تٸلٸندەگٸ جازبا مۇرالاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ورتا عاسىرلار قىپشاق تٸلدەرٸنٸڭ ٸشتەي جٸكتەلٸپ, جەرگٸلٸكتٸ ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى ارا-جٸگٸنٸڭ  اجىراي باستاعان كەزەڭٸ بولاتىن. قىپشاقتاردىڭ تاريحىن بٸلمەيٸنشە, ورتاعاسىرلاردا سىنا (رۋنا) جازۋىمەن, اراب, كٶنە گوتيكا, ارميان əلٸپبيلەرٸمەن حاتقا تٷسٸپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن جەتكەن قىپشاق تٸلٸندەگٸ جازبا مۇرالاردىڭ تاريحي, تٸلدٸك, ەتنومəدەني ەرەكشەلٸكتەرٸن بٸلۋ دە مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان دا جازبا مۇرالار تٸلٸن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ادامنىڭ تاريحپەن ەرٸكسٸز بولسا دا اينالىسۋىنا تۋرا كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, تاريحي قىپشاق تٸلٸ مەن قازٸرگٸ قىپشاق تٸلدەرٸنٸڭ ساباقتاستىعى تەك تٸلدٸك ماتەريالدارمەن عانا ەمەس, تاريحي دەرەكتەمەلەرمەن دە نەگٸزدەلۋٸ تيٸس.

ورتا عاسىرلاردا قىپشاقتار تەك قازٸرگٸ قازاقستان اۋماعىن عانا مەكەندەپ قويماعانى, شىعىس ەۋروپا, ۆيزانتييا, قاپ تاۋىنىڭ ارعى-بەرگٸ بەتٸ مەن مىسىر, شام, تٸپتٸ, ٷندٸستانعا دەيٸن جەتكەندەرٸ بەلگٸلٸ. جەتٸپ قانا قويماي بيلٸك جٷرگٸزگەن, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتارمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ولاردىڭ ٶركەنيەتتەرٸنٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن قوسقان. بەيبارىس سۇلتاننىڭ مىسىردى بيلەگەن ۋاقىتىندا əر اپتانىڭ سəرسەنبٸ كٷنٸ «قىمىز كٷنٸ» بولىپ بەلگٸلەنٸپ, قىمىزحانالاردا (بۇل جەردە ارابتاردىڭ جىلقىنىڭ ەتٸ مەن سٷتٸن پايدالانبايتىنىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك) قىمىز تاراتىلاتىنىن اراب تاريحشىلارى جازىپ كەتكەن. مəملٷك سۇلتاندارى اراب تٸلٸن بٸلە تۇرا رەسمي كەزدەسۋلەردە, ديپلوماتييالىق قۇجاتتاردا قىپشاق تٸلٸن پايدالانعاندارى دا تاريحتان بەلگٸلٸ. قىپشاق تٸلٸندەگٸ جازبا مۇرالاردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ارابشا-قىپشاقشا سٶزدٸكتەر بولىپ كەلەتٸنٸ وسىنداي قاجەتتٸلٸكتەن تۋىنداعان.

سونىمەن قاتار, مادييار (ۆەنگەر), لاتىن, سلاۆيان, ارميان, گرۋزين تٸلدەرٸندە ساقتالعان جازبالاردان جەتكەن تٸلدٸك دەرەكتەردٸ زەرتتەۋ ٷشٸن دە سول كەزدەگٸ تاريحي وقيعالاردى, ول ەڭبەكتەردٸڭ جازىلۋىنىڭ العىشارتتارىن  تاريحي دەرەكتەرمەن دəيەكتەپ وتىرۋ كەرەك.

شەت جەردە, جات ورتادا جٷرسە دە ولار ٶزدەرٸنٸڭ اتا-بابالارىنىڭ تٸلٸن, سالت-دəستٷرٸ مەن əدەت-عۇرىپتارىن جوعالتپاي ساقتاۋعا تىرىسىپ قانا قويماي, ٶز بيلٸكتەرٸندەگٸ حالىقتارعا تاراتىپ تا وتىرعانىن تاريحي دەرەكتەر بولماسا بٸلمەگەن دە بولار ەدٸك. سوندىقتان دا تٸل تاريحى مەن ۇلت تاريحى ٶزارا بايلانىسىپ, استاسىپ جاتادى.

– تٷركولوگيياعا قالاي كەلدٸڭٸز? سول كەزگٸ ساياساتتىڭ عىلىمعا, سونىڭ ٸشٸندە بۇراتانا حالىقتار تاريحىنا كٶزقاراسى الالى بولا تۇرا عىلىممەن شۇعىلدانعان جاستاردىڭ ٶمٸرٸ قالاي بولىپ ەدٸ?

– ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرگەن جىلى (1979) قازكسر عا تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى جارييالاعان كونكۋرستان ٶتٸپ, عىلىم دوكتورى, قازكسر عا-نىڭ كوررەسپوندەنت-مٷشەسٸ احمەدي ىسقاقوۆ باسقاراتىن تٷسٸندٸرمە سٶزدٸك بٶلٸمٸنە كٸشٸ عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا قابىلداندىم.

ول كەزدە ينستيتۋتتا «جاس عالىمدار ۇيىمى» دەپ اتالاتىن, əر اپتانىڭ بەيسەنبٸ كٷندەرٸ عالىمداردىڭ قاتىسۋلارىمەن ٶتەتٸن جيىن بولاتىن. بايانداماشىعا عالىمدار سۇراق قويىپ, ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ, اقىل-كەڭەستەرٸن بەرٸپ وتىراتىن. ينستيتۋتقا سول كەزدە بٸرشاما جاستار قابىلدانعان ەدٸ, بٸرٸ لابورانت, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ كٸشٸ عىلىمي قىزمەتكەر دەگەندەي. ينستيتۋت ديرەكتورى اكادەميك Əبدۋəلي قايداروۆ əرقايسىمىزعا باياندامانىڭ تاقىرىپتارىن بەرٸپ, دايىن بولعاندارىنا سول جيىندا بايانداما جاساتاتىن. بۇل ٶزٸ جاس عالىمداردىڭ بٸلٸم دەڭگەيٸن تەكسەرۋدٸڭ جəنە كٸمنٸڭ نەگە يكەمٸ بارىن بٸلۋدٸڭ بٸر جولى ەدٸ. وسىنداي جيىننىڭ بٸرٸندە قازاق تٸلٸنەن مەن دە بايانداما جاسادىم. كەيٸنٸرەك Əبەكەڭ كابينەتٸنە شاقىرتىپ: «تٷركولوگييادا از زەرتتەلگەن ورتاعاسىرلىق ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانساڭ قايتەدٸ», – دەپ سۇرادى. مەن قينالسام دا تاقىرىپتى قاراپ كٶرۋگە كەلٸستٸم. سٶيتٸپ, زەرتتەۋ تاقىرىبىما بايلانىستى 1981 جىلى تٷركولوگييا جəنە قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحى بٶلٸمٸنە اۋىسىپ, ورتاعاسىرلىق ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانا باستادىم. اكادەميك ٸسمەت كەڭەسباەۆ باس-قاراتىن بۇل بٶلٸمدە Əبجان قۇرىشجانۇلى, قۇلمات ٶمٸرəليەۆ, باباش Əبٸلقاسىموۆ, Əرسەن يباتوۆ, ەسەت جۇبانوۆ,  بالقاش بافين, توقتار ارىنوۆ سيياقتى تٸل تاريحىنىڭ بەتكەۇستار ماماندارى جۇمىس ٸستەيتٸن.

زەرتتەي كەلە مەنٸڭ بٸلگەنٸم, ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸن زەرتتەۋ قازاقستاندا عانا ەمەس, əرٸسٸ əلەمدٸك تٷركولوگييادا, بەرٸسٸ كەڭەس وداعىندا كەنجەلەپ دامىپ كەلە جاتقان عىلىم سالاسى ەكەن. ول جىلدارى شەتەلدٸك باسىلىمدارعا قول جەتە بەرمەيتٸن, ال ت.ي.گرۋنيننٸڭ 1967 جىلى جارييالاعان, 1559-1567 جىلداردى قامتىعان, نەمٸستەرمەن سوعىس كەزٸندە جوعالىپ كەتكەن №4386 اكت كٸتابىنان باسقا دٷنيە از. ۋكراينادا ا.ن.گاركاۆەتس پەن يا.ر.داشكەۆيچتەردٸڭ, قازاندا ي.ابدۋلليننٸڭ ەڭبەكتەرٸ ەندٸ-ەندٸ جارىق كٶرە باستاعان كەزەڭ ەدٸ. وسى قيىن دا قىزىق تاقىرىپتى زەرتتەۋ تاپسىرىلعان مەنٸڭ الدىمدا ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ مəتٸندەرٸن وقىپ, تٸلٸنە تالداۋ جٷرگٸزۋ ٷشٸن الدىمەن ارميان əلٸپبيٸنٸڭ ورتا عاسىرلىق نۇسقاسىن يگەرۋ, ونىڭ قىپشاق تٸلٸنٸڭ سٶزدەرٸن بەلگٸلەۋدەگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ٶزٸندٸك جٷيەسٸن (ارميان تٸلٸ مەن تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ دىبىستىق قۇرامى سəيكەس كەلە بەرمەيتٸندٸكتەن, تاڭبالاردىڭ پوزيتسييالىق قولدانىس, قوسار تاڭبالارمەن بەلگٸلەۋ ەرەكشەلٸكتەرٸن), مəتٸندەردە كٶپ كەزدەسەتٸن سلاۆيان, ارميان سٶزدەرٸنٸڭ ماعىنالارىن انىقتاۋدان باسقا, سلاۆيان تٸلدەرٸنٸڭ əسەرٸنەن قۇرىلىمى بۇزىلعان سٶيلەمدەردٸڭ گرامماتيكالىق ەرەكشەلٸكتەرٸن دۇرىس ايقىنداۋ سيياقتى ايتۋعا جەڭٸل بولعانىمەن, ورىندالۋى قيىن مٸندەتتەر تۇردى.

ەڭ الدىمەن ماعان ارميان əلٸپبيٸن ٷيرەنۋ كەرەك بولدى. ارميانشا بٸلەتٸن ەشكٸم جوق, ارمەنيياعا ٸسساپارعا بارۋعا قول قىسقا. گرۋنيننٸڭ كٸتابىندا كەلتٸرٸلگەن ارميان əرٸپتەرٸن جاتتاۋعا كٸرٸسٸپ, ولاردى تەز-اق ٷيرەنٸپ الدىم. سٶيتٸپ, ارميان-قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ تٸلٸن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدارمەن – پولشادا ەدۆارد ترىيارسكي, ۋكراينادا ا.ن.گاركاۆەتس, تاتارستاندا ي.ابدۋلليندەرمەن حات جازىسىپ, عىلىمي بايلانىستار ورناتتىم. 1982 جىلى كيەۆ, قازان قالالا-رىندا ٸسساپاردا بولىپ, جوعارىدا اتالعان مامانداردان كەڭەس الدىم. كيەۆ ارحيۆٸندەگٸ ارميان-قىپشاق تٸلٸندەگٸ قولجازبالارمەن تانىستىم. مۇقاباسى بىلعارىمەن (كەيبٸرٸ كارتونمەن) تىستالعان, كٶلەمٸ نەگٸزٸنەن 27ح40 سم, قالىڭدىعى 200-300 پاراقتاي قىپشاق تٸلٸندەگٸ اكت كٸتاپتارىن قولىما ۇستاعاندا, كٶڭٸلٸم قوبالجىعانى راس, ٶيتكەنٸ بۇل وسىدان تٶرت جارىم عاسىر بۇرىنعى قىپشاقتاردىڭ قولىنان شىققان دٷنيەلەر ەدٸ. ٶز بەتٸمشە ٷيرەنگەن ارميان əلٸپبيٸنٸڭ باسپالىق نۇسقاسى جايىنا قالدى, əرتٷرلٸ قولتاڭبالارمەن جازىلعان كٸتاپتاردى وقۋ ٷشٸن باسىنان باستاۋ كەرەك بولدى. سول جولى الەكساندر نيكولاەۆيچ گاركاۆەتسپەن دوستاسىپ, ول ۇستاز, مەن شəكٸرت بولىپ, بٸر اپتا سول كٸسٸنٸڭ ٷيٸندە تۇرىپ, اكت كٸتاپتارىنىڭ بٸراز پاراقتارىنىڭ كٶشٸرمەلەرٸن الىپ, ولجالى قايتتىم دا, كەلە سالىپ تٷپنۇسقالاردى وقۋمەن شۇعىلداندىم. نəتيجەسٸ جامان بولعان جوق, ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸن تٷپنۇسقادان وقيتىن دەڭگەيگە جەتتٸم.

1984 جىلى ۋكراينانىڭ كيەۆتەگٸ ورتالىق-تاريحي ارحيۆٸنە التى ايعا ٸسساپارعا جٸبەرٸلدٸم. ول جەردە ساقتاۋلى تۇرعان 1572 جىلدىڭ 19 ناۋرىزى مەن 1663 جىلدىڭ 13 تامىزىنا دەيٸن تٷرلٸ ٸس قاعازدارى تٸركەلٸپ وتىرعان قىپشاق تٸلٸندە جازىلعان كامەنەتس-پودولسكٸ ۆويتى سوتىنىڭ 28 اكت كٸتابىمەن (كٶلەمٸ 15438 بەت) تولىق تانىسىپ, زەرتتەدٸم. اكت كٸتاپتارىندا تٸركەلٸپ وتىرعان قۇجاتتاردا كەڭسە قاعازدارى ستيلٸنە تəن شتامپتار, سٶز ورالىمدارى, əر دوكۋمەنتتٸڭ داتاسى مەن بيلەردٸڭ اتى-جٶندەرٸ, مازمۇنداس تەكستەردەگٸ قايتالاۋلار كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. سوندىقتان دا بۇل قۇجاتتاردى بٸر عاسىر بويى حاتقا تٷسٸپ, ٶزٸنٸڭ فۋنكتسيونالدى ستيلدەرٸ قالىپتاسقان قىپشاق تٸلٸنٸڭ ٸس-قاعازدارى ستيلٸنٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە باعالاۋىمىز كەرەك.

– ارميان جازۋلى قىپشاق تٸلٸندەگٸ جازبالار قاي دəۋٸردٸڭ ەسكەرتكٸشتەرٸ?

– قولدا بار دەرەكتەر بويىنشا, حٸV عاسىردا قازٸرگٸ ۋكراينا, مولدوۆا, رۋمىنييا جەرلەرٸنە قونىس تەۋٸپ, قاۋىم (وبششينا) بولىپ ٶمٸر سٷرگەن, حريستيان دٸنٸنٸڭ ارميان-گريگوريان بۇتاعىن تۇتىنىپ, قىپشاق تٸلٸندە  سٶيلەگەن ەتنيكالىق توپتىڭ ارميان əلٸپبيٸمەن قىپشاق تٸلٸندە جازىپ قالدىرعان, سيپاتى جاعىنان əرتٷرلٸ, كٶلەمٸ مول مۇرالارى – ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ.

قىپشاق تٸلٸنٸڭ XVI-XVII عاسىرلارداعى سيپاتىنان مول ماعلۇمات بەرەتٸن, əزٸرگە بەلگٸلٸ جازبا دەرەكتەر, نەگٸزٸنەن, قازٸرگٸ ۋكراينانىڭ كامەنەتس-پودولسك, لۆوۆ قالالارىندا ارميان əلٸپبيٸمەن قىپشاق تٸلٸندە حاتقا تٷسٸرٸلگەن, سيپاتى جاعىنان əرتٷرلٸ, كٶلەمٸ مول جازبالار تٷركٸتانۋ عىلىمىندا «ارميان-قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ» دەگەن شارتتى اتاۋمەن بەلگٸلٸ.

بٸزدٸڭ دəۋٸرٸمٸزگە جەتكەن جازبا ەسكەرتكٸشتەر حVٸ عاسىردىڭ 20-جىلدارى مەن حVٸٸ عاسىردىڭ اياعىن قامتيدى. ودان بۇرىنعى كەزەڭدە جازىلعاندارى جوعالعان, əزٸرشە تاعدىرلارى بەلگٸسٸز. دەگەنمەن, كەيٸنگٸ كەزدەردە تابىلىپ جاتقان قولجازبا كٸتاپتارعا قاراعاندا بۇل مول مۇرانىڭ ەرتە دəۋٸرٸنەن حابار بەرەتٸن جازبالاردىڭ بٸر جەرلەردە ساقتالىپ, تابىلىپ قالۋى دا مٷمكٸن. ولاي دەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ, 2012 جىلى ۋكرايناعا بارعان ٸسساپارىمىزدا, كامەنەتس-پودولسك ارميان ۆويتتىعى سوتىنىڭ 1572-1663 جىلداردى قامتيتىن قىپشاق تٸلٸندەگٸ 28 اكت كٸتابى مەن اندرەي توروسوۆيچتٸڭ «فيلوسوفيياتاسىنىڭ قۇپيياسى» (1631) اتتى شىعارماسى ساقتالعان كيەۆتەگٸ ۋكراينا مەملەكەتتٸك تاريحي مۇراعاتىنىڭ ديرەكتورى ي.كيسيل مىرزادان بەلورۋسسييادان تاعى بٸر اكت كٸتابىنىڭ تابىلعانىن, بٸراق ونىڭ XIX عاسىردا ۋكراين تٸلٸندە جازىلعان ەڭبەك ەكەنٸن بٸلدٸك. ارميان-قىپشاقتاردىڭ جازبا مۇرالارى ولاردىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي-əلەۋمەتتٸك, مəدەني ٶمٸرٸنەن مول  ماعلۇمات بەرەتٸن, جانرى مەن ستيلٸ جاعىنان əرتٷرلٸ, كٶلەمٸ ٷلكەن جادىعاتتار. وسى سالاداعى كەيٸنگٸ زەرتتەۋلەردە بۇل جازبا مۇرالار: 1) تاريحي جازبالار; 2) قۇقىق كودەكستەرٸ مەن اكت قۇجاتتارى; 3) فيلولوگييالىق ەڭبەكتەر; 4) دٸني əدەبيەتتەر; 5) كٶركەم شىعارمالار; 6) جاراتىلىستانۋ-عىلىمي əدە-بيەتتەر دەپ التى توپقا بٶلٸنٸپ قاراستىرىلىپ جٷر.

ارميان-قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ ۋكراينانىڭ كيەۆ, لۆوۆ قالالارىنداعى مۇراعاتتارىندا, ارمەنييانىڭ ەرەۆان قالاسىنداعى كٶنە قولجازبالار كٸتاپحاناسى ماتەناداران قورىندا, مəسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ كٸتاپحانالارىندا, سونداي-اق, پولشا, فرانتسييا, رۋمىنييا, نيدەرلاندى, يتالييا, اۆسترييا ەلدەرٸندەگٸ مۇراجايلار مەن مۇراعاتتاردا, جەكە ادامداردىڭ قولدارىندا ساقتالعان.بۇل مۇرالار ارمەنييادا ەمەس, نەگٸزٸنەن, قازٸرگٸ ۋكراينانىڭ كامەنەتس-پودولسك, لۆوۆ قالالارىندا جازىلعان. ماتەناداراندا ساقتاۋلى «قىپشاق تٸلٸنٸڭ گرامماتيكاسى», ارميانشا-قىپشاقشا سٶزدٸكتەر, جىل قايىرۋ, دٸني ەڭبەكتەر ۋكراينا جەرٸندە جازىلىپ, ارمەنيياعا كەيٸننەن əكەلٸنگەن دٷنيەلەر. قىپشاق تٸلٸندە سٶيلەپ, حريستيان دٸنٸنٸڭ ارميان-گريگوريان بۇتاعىن تۇتىنعان, قاۋىم (كولونييا) بولىپ ٶمٸر سٷرگەن بۇل ەتنيكالىق توپتىڭ ارمياندار əلدە قىپشاقتار ەكەندٸگٸ عىلىمدا باسى اشىق قالىپ كەلەدٸ. وسى مəسەلەگە بايلانىستى پٸكٸرتالاستاردا: «ەگەر ولار قىپشاقتار بولسا, وندا حريستيان دٸنٸن قابىلداعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ۇلتتىق, رۋلىق مەنتاليتەتتەرٸن جوعالتۋعا نە سەبەپ بولدى? ارميانداردىڭ əلەمنٸڭ جارتىسىن بيلەگەن قىپشاقتارعا دٸني, ساياسي əسەرٸ ونداي دəرەجەدە بولا الماعان, سوندىقتان ولار قىپشاقتار ەمەس, قىرىمدا اسسيميلياتسييالانعان ارمياندار», – دەگەن پٸكٸرلەرمەن قاتار, لينگۆيستيكالىق, ياعني تٸلدٸك تۇرعىدان زەرتتەۋشٸلەر تاراپىنان: «بٸر حالىقتىڭ تٸلٸن ەكٸنشٸ بٸر حالىقتىڭ ارميان-قىپشاقتار سيياقتى تەرەڭ مەڭگەرۋٸ مٷمكٸن ەمەس, سوندىقتان ولار قىپشاقتار بولۋى كەرەك», – دەگەن پٸكٸرلەر بار. بۇنداي پٸكٸر قايشىلىقتارى تٷيٸنٸ قيىن بۇل مəسەلەنٸ əلٸ دە تٷبەگەيلٸ تٷردە, جان-جاقتى – ەتنولينگۆيستيكالىق, ەكسترالينگۆيستيكالىق, تاريحي-ەت-نوگرافييالىق تۇرعىدان زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.

– اۋدارما جاساۋ, ەسكٸشە ارميان جازۋى مەن قازٸرگٸ قازاق گرام-ماتيكاسىنىڭ ايىرماشىلىقتارىن جٸكتەپ كەستە قۇراستىرۋ, ارميان تٸلٸنە سٸڭٸپ كەتكەن قىپشاق سٶزدەرٸن قوپارۋ قالاي جٷردٸ? قالاي ەڭبەكتەنگەنٸڭٸزدٸ سٶز ەتٸڭٸز…

– Əرينە, قازٸرگٸ قازاق تٸلٸمەن جازبا مۇرالار تٸلٸ تٷگەلٸمەن سəيكەس كەلەدٸ دەسەك قاتەلەسكەن بولار ەدٸك. تٸل دە زامان كٶشٸنە ٸلەسٸپ داميدى, جاڭا ۇعىمدار مەن اتاۋلار پايدا بولادى, سٶزدٸڭ لەكسيكالىق ماعىناسى كەڭەيەدٸ نەمەسە تارىلادى, تٸپتٸ, قولدانىستان شىعىپ, ارحايزمگە اينالادى. ال گرامماتيكالىق قۇرىلىسىنا كەلەر بولساق, قۇرىلىمى  باسقا تٸلدٸك ورتانىڭ قىپشاق تٸلٸنٸڭ سٶيلەم جٷيەسٸنە əسەرٸ كٷشتٸ بولعانىن كٶرەمٸز. سونداي-اق, دٸني مəتٸندەردە كٶنە ارميان تٸلٸنەن, ال قۇقىقتىق, اكت قۇجاتتارىندا سلاۆيان, لاتىن تٸلدەرٸنەن ەنگەن سٶزدەر كٶپ كەزدە-سەدٸ. سوندىقتان, سٶزدٸكپەن بولسا دا, ارميان, لاتىن, پولياك تٸلدەرٸنەن حاباردار بولماسا بولمايدى.

ارميان əلٸپبيٸنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ, اراب جازۋىنداي ەمەس, داۋىستى, داۋىسسىز دىبىستار تولىق تاڭبالانىپ وتىرادى. قىپشاق تٸلٸنٸڭ ٶزٸندٸك دىبىستارىن بەلگٸلەۋ ٷشٸن دىبىستىق جاعىنان ۇقساس, كەيدە قوسار əرٸپتەر قولدانىلىپ وتىرعان. قىپشاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸك قۇرامى ٶتە باي, سينونيمدەر مەن تەڭەۋلەر كەڭٸنەن قولدانىلىپ وتىرعانىنا بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن: «تەڭرٸدəن اۆاز كەلدٸ, يەمگە كەتمəك ويىم بار – تəڭٸردەن əۋەز كەلدٸ, يەمە (و دٷنيەگە) كەتپەك ويىم بار». وسىنداي ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرەتٸن بولساق, اۋدارما ەمەس, قىپشاق تٸلٸنەن قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ قالپىنا تٷسٸرۋ دەگەنٸمٸز دۇرىستاۋ بولار.

ال ەندٸ ارمياندار مەن قىپشاقتاردىڭ بايلانىسىنا كەلسەك, وڭتٷستٸك كاۆكازعا سىر بويىنىڭ قىپشاقتارى سەلجٷكتەردٸڭ قۇرامىندا (حٸ ع. وڭتٷستٸك ارقىلى بارعان. ال شارۋحاننىڭ ۇلى ارتىق حان باستاعان دون ٶزەنٸنٸڭ بويىن جايلاعان 40000 ٷيلٸ قىپشاق (200000-داي ادام) گرۋزين پاتشاسى داۆيدتٸڭ شاقىرۋىمەن 1118 جىلى داريال اسۋى ارقىلى قاپ تاۋىنىڭ ارعى بەتٸنە ٶتٸپ, كٷيەۋگە سٷيەۋ بولعانى «داۆيد پاتشانىڭ تاريحى» اتتى گرۋزين جىلناماسىندا جازىلعان. گرۋزييانىڭ ەگەمەندٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ كٶزدەگەن داۆيد پاتشا سول كەزدەگٸ ٷلكەن ساياسي جəنە əسكەري كٷش بولعان قىپشاقتارعا ارقا سٷيەۋ ماقساتىندا, 1109 جىلى ارميان əيەلٸنەن اجىراسىپ ارتىق حاننىڭ قىزى گۋراندوحت/تۋراندوحتقا ٷيلەنگەن بولاتىن. قىپشاق əسكەرٸنٸڭ كٷشٸمەن داۆيد پاتشا گرۋزييا مەن ارمەنييانى سەلجٷكتەردەن تازارتىپ, ارمەنييانى قولاستىنا قاراتادى. داۆيد پاتشانىڭ ۇرپاقتارى دا – ۇلى گريگوريي مەن تامار پاتشايىم – əكەسٸنٸڭ سالعان ٸزٸمەن قىپشاقتاردان قول ٷزبەي, ٷنەمٸ بايلانىستا بولادى. سول كەزەڭدەردە قىپشاقتار تولقىن-تولقىن بولىپ وڭتٷستٸك كاۆكازعا ٶتەدٸ. سوندا تۇرىپ قالعان قىپشاقتاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ حريستيان دٸنٸن قابىلداعاندارى جايىندا گرۋزين تاريحشىلارى جازىپ قالدىرعان. تامار پاتشايىمنىڭ (1166-1213 جج.) ەل بيلەگەن كەزٸندە قۇتلۇ ارسلان, شيابەر, اپريدون, قۇباسار سيياقتى قىپشاقتار بيلٸككە ارالاسىپ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردە بولادى.

تامار پاتشايىمنىڭ əسكەري قولباسشىسى اعايىندى əمٸرسىپاسالار زاكارييا مەن اتابەك يۆانە ارمەنييانى سەلجٷكتەردەن ازات ەتۋدە ٷلكەن ەڭبەك سٸڭٸرگەن. جاۋدان بوساتىلعان ٶڭٸرلەردەن جەر ساتىپ الىپ, وندا قونىستار مەن شٸركەۋلەر سالدىرعانى جايىندا ارميان تاريحشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرٸ مەن ەپيگرافييالىق ەسكەرتكٸشتەردە ناقتى دەرەكتەمەلەر كەلتٸرٸلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندە اتاۋىن ساقتاعانى عىپچاح (1946 جىلدان ھاريچ) اۋىلى مەن 1206 جىلى سالىنعان عىپچاكاۆانك (عىپچاق+اۆانگ (موناستىر) شٸركەۋٸ.

ارمەنييا رەسپۋبليكاسىنىڭ تٷركييامەن شەكتەسەتٸن شيراق وبلىسىندا ارتيك (ارتىق) دەگەن اۋدان بار. اۋدان ورتالىعى ارتيك (قازٸرگٸ اتاۋى) قالاسىنىڭ كٷنشىعىسىندا 2-2,5 شاقىرىمداي جەردە, تاۋدىڭ باۋرايىنا قونىس تەپكەن قىپشاق دەگەن شاعىن اۋىل بار. اۋىلدىڭ اتىن 1946 جىلى ھاريچ دەپ رەسمي تٷردە ٶزگەرتكەنٸمەن, جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندار كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن بۇرىنعىشا عىپچاع دەپ اتايتىندارىن كٶردٸك. بۇل وسى جەرگە قونىس تەپكەن قىپشاقتار جايىنداعى ناقتى مىسالدىڭ كٶرٸنٸسٸ. تۋف تاسىنان قالانعان موناستىردىڭ قابىرعاسىندا əر كەزەڭدە قاشالىپ جازىلعان جازۋلاردىڭ اراسىنان قىپشاقتار جايىندا دەرەكتەر كەزدەسٸپ وتىرادى. ەڭ سوڭعى دەرەك 1696 جىلى جازىلعان ەكەن. سونىڭ بٸرٸندە حۋپاسارانداردان جٷزٸم ساتىپ الىنعانى ايتىلعان. ياعني, ارتىق حاننىڭ قوسىنىمەن گرۋزيياعا كەلگەن قىپشاقتاردىڭ ارمەنيياعا دا قونىستانعانىن كٶرەمٸز. بۇل ويىمىزدى سوڭعى جىلدارى ارمەنييانىڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ بولىپ قىزمەت اتقارعان, قازاق-ارميان حالىقتارىنىڭ تاريحي-مəدەني بايلانىستارى جايىندا ەڭبەكتەر جارييالاپ جٷرگەن ە.حۋرشۋدياننىڭ «حۋپسارەنتس» – «حۋپساردان شىققاندار», ياعني əمٸرسىپاسالار بولعان قۋباساردىڭ ۇرپاقتارى دەگەن پٸكٸرٸ دəلەلدەي تٷسەدٸ.

گرۋزييادا بيلٸك باسىندا بولعان قۋباساردىڭ ۇرپاقتارى  اتالارىنىڭ اتىمەن اتالۋىن زاڭدى قۇبىلىس, قازاققا تəن دٷنيە دەپ قاراساق, وندا اۋداننىڭ ارتىق اتاۋىن دا كەزٸندە ارتىق حانمەن دەشتٸ قىپشاقتان گرۋزيياعا ٶتٸپ, بٸر عاسىردان كەيٸن (əلدە ەرتەرەك?) ارمەنيياعا قونىس تەپكەن, قولباسشىسىنىڭ اتىمەن اتالىپ جٷرگەن ارتىق حاننىڭ قوسىنىمەن بايلانىستى قاراۋعا نەگٸز بار. ارمەنييانى مەكەن ەتكەن قىپشاقتاردىڭ ۋاقىت ٶتە كەلە تٷركيياعا قونىس اۋدارىپ, كەيٸننەن ۋكراينا جەرٸندەگٸ ارميان-قىپشاق قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا ەنۋلەرٸ دە əبدەن مٷمكٸن.

ارميان تٸلٸندەگٸ تۇرمىستىق اتاۋلار مەن كەيبٸر ەتنوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەردەن بەرٸسٸ قىپشاقي, əرٸسٸ جالپىتٷركٸلٸك بايلانىستاردى انىقتاۋعا بولادى. مىسالى, ارميان-داردىڭ 7 اتاعا دەيٸن قىز الىسپاۋى 11-12 عاسىرلاردان باستالىپتى. جٸگٸتكە قالىڭدىقتى اتا-اناسى تاڭداپ, قۇدا تٷسٸپ الىپ بەرۋ əلٸ كٷنگە شەيٸن ساقتالىپ كەلەدٸ ەكەن.

ارميان تٸلٸندەگٸ əرٸسٸ جالپىتٷركٸلٸك, بەرٸسٸ قىپشاق تٸلٸ ەلەمەنتتەرٸنە كەلەر بولساق, ول ارنايى زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ٶزەكتٸ تاقىرىپ. مىسالى, قويدى ارميانشا وچحار, حوي دەپ اتاۋى كٶنە ارميان جازبالارىندا  كٶرٸنٸس تاپقان. قورجىن مەن الاشانىڭ تٷر-تٷرٸ جاسالۋىمەن عانا ەمەس, اتالۋىمەن دە ۇقساس (حوردجۋن, الاچا), كات – سٷت (قاتىق سٶزٸمەن سالىستىرىڭىز), سۋدجۋك –جاڭعاقتىڭ دəندەرٸن ۇزىندىعى 60 سم-دەي ەتٸپ جٸپكە تٸزٸپ, قايناپ قويىتىلعان جٷزٸم شىرىنىنا مالىپ الىپ (قويۋ شىرىن جاڭعاق دəندەرٸنٸڭ سىرتىنا ٸشەكتەي جابىسىپ, اۋا جٸبەرمەيدٸ) جاسالعان تاعام تٷرٸ, حاش – اس, حاشلاما – قوي ەتٸنەن بۇقتىرىلىپ جاسالعان تاعام. سونىمەن بٸرگە مالشىلاردىڭ تاسقورىعى, سورپانى تومىرتقالاپ ٸشۋ, دالادا سٸرنە پٸسٸرۋ, شيكٸ ەتتەن باستىرما جاساۋ, ايراننان, قاتىقتان سورپا جاساۋ, قۇرت, ٸرٸمشٸك جاساۋ سيياقتى ەتنوگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەر ارميانداردى قىپشاقتارمەن  جاقىنداستىرا تٷسەدٸ, ياعني تۇرمىستىق دەڭگەيدەگٸ ٶزارا بايلانىستار بولىپ سانالادى. ال ونداي بايلانىستاردى عاسىرلار بويى ساقتاۋدىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقاندىعىنىڭ كۋəسٸ بولسا كەرەك.

ارميان انتروپونيمدەرٸندەگٸ تٷركٸلٸك قابات əر تٸلدٸ حالىقتاردىڭ ۇزاق ۋاقىتتار بويى ارالاس-قۇرالاس ٶمٸر سٷرٸپ, ساياسي-مəدەني ىقپالداستىقتا بولعاندىعىن كٶرسەتەدٸ. ەتنوانتروپونيمدەر جٷيەسٸن قۇرايتىن ابدال-يان, باياندۋر-يان, عازاح-يان, عازاح-ەس-يان, عازار-يان, الاش-كەرت-يان, بايلار-يان, سيياقتى اتاۋلاردا ەجەلگٸ تايپالار تۋرالى اقپاراتتار ساقتالعان. مىسالى, ابدال – ارميان تاريحي جازبالارىنداعى ەفتاليتتەردٸڭ اتاۋى; الاش, الاش-كەرت (الاش قالا) – بۇل سٶزدٸڭ قازاقتىڭ الاش اتاۋىمەن بايلانىسى بولۋى مٷمكٸن, الاش اتاۋى  ٶتە كٶنە جازبالاردان بەلگٸلٸ, ولاي بولسا الاش ەتنونيمٸ دە قازاق اتاۋى سيياقتى ەجەلدە پايدا بولىپ, مىڭجىلدىقتار بويى كاۆكازدا ونوماستيكالىق اتاۋلاردا, ال قازاقتاردىڭ تاريحي جادىندا ساقتالىپ, التىن وردادان بٶلٸنٸپ, ٶز الدىنا شاڭىراق كٶتەرگەن ەلدٸڭ اتاۋىنا اينالعان دەپ قاراۋىمىزعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ قازٸرگٸ قولدانىسىندا «اتام قازاق ايتقانداي», «التى الاش» دەگەندەي ۇعىمدار حالىقتىڭ تاريحي جادىندا ساقتالىپ كەلٸپ, تاريحي سانانىڭ ويانۋىنا بايلانىستى جاڭعىرعان الاش, قازاق سٶزدەرٸنٸڭ تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ت.اۆەتيسيان ارميان جالقى ەسٸمدەرٸنٸڭ قۇرامىنداعى عازاح/Kاساح اتاۋلارىنىڭ پايدا بولۋىن قازاق توپونيمٸمەن بايلانىستىرادى. ارمەنييانى ارنايى زەرتتەگەن پ.شوپەننٸڭ ايتۋىنشا, ون تٶرت رۋدان قۇرالعان قازاقتار قازٸرگٸ ارمەنييا جەرٸن, ونىڭ ٸشٸندە اتالعان ارتىق اۋدانىن مەكەندەگەن. سوندىقتان ارميان پاترونيمدەرٸندەگٸ قازاق اتاۋى تەك توپونيم عانا ەمەس, ەتنونيممەن دە بايلانىستى دەپ قاراۋىمىز كەرەك بولادى.

– عىلىمي ٸسساپارلارىڭىز تۋراسىندا…

– باسىندا ايتقانىمداي, ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشٸن زەرتتەۋ ماقساتىمەن ۋكراينا (كيەۆ, لۆوۆ 1982, 1984, 2012), ارمەنييا (ەرەۆان, 2005, 2006, 2011, 2012) ارحيۆتەرٸ مەن كٸتاپحانالارىندا جۇمىس جاسادىم.

1993 جىلى قر ۇعا تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ قۇرامىندا قحر شۋار ۇلتتىق تٸل جəنە جازۋ كوميتەتٸنٸڭ شاقىرۋىمەن قۇلجا, ٷرٸمشٸ قالالارىندا عىلىمي ٸسساپاردا بولىپ, ورتاتٷركٸ جازبا مۇرالارىنىڭ قازاقستاندا زەرتتەلۋٸ جايىندا عىلىمي قىزمەتكەرلەرگە دəرٸس وقىعانىم بار.

ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ سالاسىنىڭ مامانى رەتٸندە قر مəدەنيەت, اقپارات جəنە سپورت مينيسترلٸگٸ اقپارات جəنە مۇراعات كوميتەتٸ تاراپىنان مەملەكەتتٸك «مəدەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا ارمەنييانىڭ م.ماشتوتس اتىنداعى ماتەناداران كٶنە قولجازبالار ينستيتۋتى مەن ار ۇلتتىق مۇراعاتى قورىندا ساقتالعان قازاقستان تاريحىنا قاتىستى ارميان دەرەكتەمەلەرٸن عىلىمي-ٸزدەۋ, انىقتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن 2005, 2006 جىلدارى ارمەنييا رەسپۋبليكاسىندا ارنايى ٸسساپاردا بولدىم.

مەسروپ ماشتوتس اتىنداعى ماتەناداران كٶنە قولجازبالار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ قورىندا 14 000 قولجازبا ساقتاۋلى, ونىڭ ٸشٸندە ارميانشا 11000 قول-جازبا, 3000 قولجازبا پارسى, اراب, شاعاتاي, وسمان جəنە باسقا تٸلدەردە جازىلعان, 8 قولجازبا – ارميان جازۋىمەن قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ (ولار ۋكراينانىڭ كامەنەتس-پودولسك جəنە لۆوۆ قالالارىندا جازىلىپ, ارمەنيياعا كەيٸننەن əكەلٸنگەن).

ماتەنادارانداعى كٶنە قولجازبالار جەر استىنداعى ارنايى زالدا ساقتالادى ەكەن, اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى 7 گرادۋس. قىزمەتكەرلەر اق حالات, قولدارىنا قولعاپ كيٸپ جۇمىس جاسايدى. وقۋعا بەرٸلگەن قولجازبانى قايتادان ورنىنا قويماستان بۇرىن ارنايى لابوراتورييادا تازالاۋدان ٶتكٸزەدٸ.

ارميان حالقىنىڭ كٸتاپقۇمارلىعى تاڭعالدىرادى, كٸتاپحانالاردا وتىرعاندار – كٸلەڭ جاستار. بٸر كٷنٸ (2005 جىلى) ماتەناداراننىڭ كٸتاپ كٶرمەسٸ زالىنا بالاباقشانىڭ جوعارى توبىنىڭ بالالارىن تəربيەشٸلەرٸ ەرتٸپ الىپ كەلٸپ, كٶنە كٸتاپتارمەن تانىستىرىپ جاتتى. جاس بالالارعا كٸتاپتاردىڭ قورعا كەلٸپ تٷسۋ تاريحىن, اۆتورلارىن تٷسٸندٸرگەن مۋزەي قىزمەتكەرٸ وسى مəدەني مۇرانىڭ ارميان دەگەن ۇلى حالىقتىڭ مۇراسى ەكەندٸگٸن, ال بالالار بولسا سول مۇرالارمەن ماقتانىپ, كٶزدەرٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋلارى كەرەكتٸگٸن ايتىپ بەرگەندە قاراپ تۇرعان بٸز تاڭعالدىق. ۇلتقا, ۇلت مəدەنيەتٸنە, ۇلتجاندىلىققا تəربيەلەۋدٸ بەسٸكتەن باستاۋدىڭ اسىل ٷلگٸسٸ وسى بولار دەپ ٸشتەي قىزىعا دا, قىزعانا قارادىق.

حالىقارالىق «تٷركٸ اكادەميياسى» تاراپىنان 2011, 2012 جىلدارى ارمەنيياعا, 2012 جىلى ۋكراينانىڭ كيەۆ, لۆوۆ قالالارىنا ارنايى عىلىمي ٸسساپارلار ۇيىمداستىرىلدى. فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مəملٷك قىپشاقتارى ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ مامانى, پروفەسسور ساندىباي بورانباەۆ ەكەۋمٸز قاتىسقان ٸسساپارلاردىڭ نəتيجەسٸندە ارمەنييا اۋماعىنداعى اراب جازۋلى ەپيگرافييا-ەپيتافييالىق ەسكەرتكٸشتەردٸڭ, كيەۆ, لۆوۆ قالالارىنىڭ مۇراعاتتارى مەن كٸتاپحانا قورىندا ساقتالعان ارميان جازۋلى قىپشاق تٸلٸندەگٸ كٶلەمٸ 17 000 بەتكە جۋىق جازبا مۇرالاردىڭ – ۋكراينانىڭ كيەۆ قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتٸك ارحيۆٸندە ساقتاۋلى كامەنەتس-پودولسك سوتىنىڭ قىپشاق تٸلٸندەگٸ 28 اكت كٸتابى مەن اندرەي توروسوۆيچتٸڭ «فيلوسوفييا تاسىنىڭ قۇپيياسى» اتتى الحيمييا, جاراتىلىستانۋ بويىنشا جٷرگٸزگەن ەكسپەريمەنتتەرٸ جازىلعان قولجازباسىنىڭ, لۆوۆتا ساقتالعان «ارميانشا-قىپشاقشا-پولياكشا سٶزدٸك», تٷرلٸ زاڭنامالىق-قۇقىقتىق قۇجاتتار مەن ٷيدٸڭ تٶبەسٸنە سالىنعان بٶرەنەدەگٸ ەپيگرافييالىق جازۋلاردىڭ تسيفرلىق فوتوكٶشٸرمەلەرٸ الىنىپ, قازاقستانعا əكەلٸندٸ. زەرتتەۋشٸلەرٸن كٷتٸپ جاتقان بۇل جəدٸگەرلەر قازاقستاننان باسقا ەشبٸر تٷركٸ ەلدەرٸندە جوق تەڭدەسسٸز مول قازىنا.

– اعا, ارحيۆتٸڭ يٸسٸن سۋرەتتەپ بەرە الاسىز با?

– ۋكراينانىڭ كيەۆ قالاسىنداعى ورتالىق مەملەكەتتٸك ارحيۆٸندە ميلليونداعان قۇجات ساقتالعان. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ اياق باسقانى سەزٸلمەيدٸ. كٶنە قولجازبانى اشقاندا مۇرنىڭا الدىمەن قاعازدى ٶڭدەگەن دəرٸنٸڭ يٸسٸ كەلەدٸ. ارحيۆكە كٸرگەندە بويىڭدى بٸرتٷرلٸ سەزٸم بيلەپ, مىڭجىلدىق تاريحپەن كەزدەسەردەي əسەردە بولاسىڭ. كٸتاپتىڭəر بەتٸن اشاردا ٷگٸتٸپ الار ما ەكەنمٸن دەگەن قورقىنىش ۇيالايتىنى دا راس. وقىعان سايىن تاريح قويناۋىنا سٷڭگٸپ, ٶزٸڭدٸ سول كەزدەگٸ وقيعالاردىڭ, سول ادامداردىڭ  اراسىندا جٷرگەندەي سەزٸنەسٸڭ.

–  «دانا حيكار سٶزٸنٸڭ» تٸلٸ» قالاي دٷنيەگە كەلدٸ?

–  «دانا حيكار سٶزٸنٸڭ» تٸلٸ» كٸتابىنىڭ جارىق كٶرۋٸنە حالقىمىزدىڭ بٸرتۋار ازاماتى, جٷرەگٸ قازاق دەپ سوققان ٶزبەكəلٸ جəنٸبەكوۆ اعامىزدىڭ تٸكەلەي ىقپالى بولدى. 1987 جىلى ينستي-تۋت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى باباش Əبٸلقاسىموۆ اعامىز مەنٸ شاقىرىپ الىپ, ٶزٸنٸڭ ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ يدەولوگييا بويىنشا حاتشىسى جəنٸبەكوۆ ٶتكٸزگەن جيىنعا قاتىسىپ كەلگەنٸن, سول جيىندا ٶزەكەڭنٸڭ تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىن سىناعانىن ايتتى. ٶزەكەڭ: «ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸ بار ەكەنٸن بٸلەمٸز, بٸراق قولىمىزدا بٸردە-بٸر جارييالانعان ەڭبەك جوق, نە بٸتٸرٸپ وتىرسىڭدار?» – دەپتٸ. «Əڭگٸمەنٸ ەستٸدٸڭ, ال ەندٸ ارميان-قىپشاقتان نە بەرەسٸڭ?» – دەپ بəكەڭ سۇراقتى تٶتەسٸنەن قويدى. مەن «ويلانايىن» دەدٸم, ول كٸسٸ «ويلانۋعا ۋاقىت جوق, جوسپارعا ەنگٸزۋٸمٸز كەرەك» دەدٸ. ويلانا كەلە, ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸنٸڭ ٸشٸندەگٸ كٶركەم اۋدارما – «دانا حيكار سٶزٸن» قازاق وقىرماندارىنا ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸم. ونداعى ويىم, بۇل شىعارمانىڭ سيۋجەتٸ كٶنە شىعىسقا كەڭٸنەن تارالعان, پايدا بولعان ۋاقىتى اسسيرييا-ۆاۆيلونييا دəۋٸرٸ, حريستيان دٸنٸ تۋرالى بٸردٸ-ەكٸلٸ جەر-دە ايتىلاتىندىعى –كەيٸننەن قوسىلعان قوسپا, جالپى يدەياسى – ادامگەرشٸلٸكتٸ, ادالدىق پەن ارامدىقتى, بالانى جاستاي تəربيەلەۋ, مورال, ياعني ديداكتيكا. سوندىقتان دا شىعارمانىڭ تەك تٸلشٸ قاۋىمىنا عانا ەمەس, əدەبيەتشٸلەر, پەداگوگتار ٷشٸن دە پايداسى بولار دەپ ويلادىم. ٶكٸنٸشكە قاراي, əدەبيەتشٸلەر بۇل تاقىرىپپەن اينالىسپادى. 1990 جىلى شىققان سول كٸتاپتى 2013 جىلى شىققان «Əدەبي جəدٸگەرلەر» سەريياسىنىڭ 20 تومدىعىنا سول قالپىندا ەنگٸزٸپتٸ. زەرتتەۋ جۇ-مىستارى ەندٸ قولعا الىناتىن بولار دەپ ويلايمىن.

– Əلەمدەگٸ جəنە قازاقستانداعى تٷركولوگييانىڭ قازٸرگٸ احۋالى قانداي?

– كەيٸنگٸ جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان عىلىمعا قاراجات بٶلٸنٸپ, بٸراز عىلىمي جوبالار جٷزەگە اسىرىلدى. مەملەكەتتٸك «مəدەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا دٷنيەجٷزٸ كٸتاپحانالارىندا ساقتالعان قازاقستان تاريحىنا, مəدەنيەتٸنە, تٸلٸنە قاتىستى ەڭبەكتەردٸڭ كٶشٸرمەلەرٸ جيناقتالدى. ەندٸگٸ مəسەلە سولاردى رەت-رەتٸمەن عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزۋ. ول ٷشٸن كٶنە تٸلدەردٸ مەڭگەرگەن ماماندار دايارلاۋ قاجەت. ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸنەن ماماندار دايارلاۋ ٷشٸن 2011 جىلى مەنٸ ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ شىمكەنتتەن ارنايى شاقىرتىپ, ماگيسترانتتارعا دəرٸس جٷرگٸزدٸردٸ. نəتيجەسٸ جامان بولعان جوق, تٶرت ماگيسترانت ارميان-قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸنەن ماگيسترلٸك ديپلوم جازىپ, سəتتٸ قورعادى. س.تٶرەبەكوۆا قازٸر وسى سالا بويىنشا دوكتورانتۋرادا بٸلٸم الۋدا. سٶيتٸپ ەلٸمٸزدە العاش رەت ورتاعاسىرلىق ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكٸشتەرٸنەن ارنايى ماماندار دايارلاندى.

دەسە دە, كٶڭٸلگە كٷدٸك ۇيالاتاتىن جاعدايلار دا جوق ەمەس, ول – ورتاعا-سىرلىق اراب جازۋلى, لاتىن جازۋلى ەسكەرتكٸشتەر بويىنشا ماماندار تاپشىلىعى. سونداي-اق, كٶنە پارسى, ورتا پارسى تٸلدەرٸنەن مامانداردى كٶپتەپ دايارلاساق تاريحىمىزعا قاتىستى پارسى تٸلٸندەگٸ كٶلەمٸ مول, قۇندى دەرەككٶزدەردٸ پايدالانعان بولار ەدٸك.

قازٸر تٷركييادا, ۋكراينادا تٷركولوگييا جاقسى دامىپ كەلەدٸ.قىرعىز عالىمدارى مەن əزٸربايجاندار قىپشاق دəۋٸرٸ ەسكەرتكٸشتەرٸنە نازار اۋدارا باستادى. جالپى ورتا عاسىر كەزەڭٸنٸڭ تٷركٸ تٸلدەرٸ مەن تاريحى ٷشٸن ماڭىزدى كەزەڭ بولعاندىعىن جوعارىدا ايتقانبىز. ەندٸگٸ ماقسات بابالاردان قالعان سول مۇرالاردى تٶكپەيشاشپاي ۇرپاققا امانات ەتٸپ قالدىرۋ.

– نەگە سەنەسٸز, نەنٸ ارماندايسىز, نەدەن قورقاسىز, تاپقان شىندىعىڭىز قايسى? ۇرپاق تəربيەسٸنە الاڭ كٶڭٸلٸڭٸز نە دەيدٸ?

– اللاعا سەنەمٸن. جاقسىلىقتى كٶپ كٶرسەم دەيمٸن. ٸزدەۋسٸز قالۋدان قورقام. عىلىمنىڭ كيەسٸ بار, عىلىمعا قييانات جاساۋعا بولمايدى, كيەسٸ سوعادى. قازاقى قالىپتى بۇزاتىن جاتجۇرتتىق تəربيەدەن اۋلاق بولساق, جاس ۇرپاقتى الدىمەن انا تٸلٸمٸز-دٸڭ ۋىزىنا جارىتىپ تəربيەلەسەك دەيمٸن. جاستاردىڭ ٶز حالقىنىڭ مول مəدەني مۇراسىن مەڭگەرگەنٸن قالار ەدٸم. اۋىز əدەبيەتٸن تەرەڭ بٸلمەي تۇرىپ تٸلشٸ بولامىن دەگەن بوس سٶز.

– Əڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!

ٷسەن تورتاي

«اق جەلكەن», №9

(قىركٷيەك, 2016)