«Birinshi el (memleket), iaǵni osylai dep atalýǵa laiyq» óte eski zamanda Kaspii teńiziniń shyǵys jaǵynda dúniege kelgen. Bul halyq ǵylymdy, ónerdi jáne basqa da igilikterdi dúniege ákelgeni úshin de úlken qurmetke laiyq... Olar tótenshe baqytty boldy, sebebi olar óte bilimdi edi», ...«keiin jattyń shabýylyna ushyrap, adamzattyń uly tsivilizatsiiasyn qara túnek basty» (Jorj Lýi Leklerk (Biýffon) HÚIII ǵasyr. «Kádimgi tarih»).
Adamzattyń eń alǵashqy uly mádenietiniń aishyqty aiǵaǵy retinde saqtalyp búgingi kúnge jetken eń ejelgi «Avesta» jazbasy da bizdiń atalarymyzdyń arasynda, iaǵni atap aitqanda búgingi Qazaq dalasynda dúniege kelgen. Ol jaily B.Q. Albani óziniń «Qazaqiia» atty eńbeginde:
«Orta Aziiada yqylym zamannan beri adamzat urpaǵynyń sharlaǵan izi jatqanmen onyń jazba derekteri b.z.b. 7-6 ǵasyrlarǵa jatady. Osy dáýirden bizge jetken birden-bir kóne jazba-tarihi eskertkish - «Avesta». Bul zoroastrizm dini ýaǵyzynyń jinaǵy - Orta Aziia, Aýǵanstan, Iran, Azerbaijan, Qazaqstan halyqtaryna ortaq mura. Úndistandaǵy parsylar kúni búginge deiin dini ýaǵyz retinde paidalanyp kele jatyr. Qoljazba jiyrma bir kitaptan turady, munyń bizge tórtten bir bóligi ǵana jetti, eki kóshirme nusqasy saqtalǵan (60 bet).
Qazirgi ǵalymdardyń kópshiligi «Avestany» b.z.d. 1-myń jyldyqtyń 1-shi jartysynda Orta Aziiada ne Soltústik-Batys Aýǵanstan men Soltústik-Shyǵys Iranǵa kórshi aimaqtardyń birinde paida boldy dep esepteidi». Bul pikirge toqtala kelip, ótken ǵasyrdyń 40-jyldarynda S.P.Tolstov «Avestanyń» paida bolǵan jeri Ortalyq Aziia, anyǵyraq aitqanda Horezmde dúniege kelgen degen pikir aitqan. Bul ǵalymnyń ǵylymi tujyrymynyń durys ekenin, keiingi jyldarda Ortalyq Aziiadan derekter dáleldeidi.
Qazaqstan arheologtary keń kólemde obalardy (qorǵandardy) zerttep «Avestada» jazylǵan sol kezdiń salty boiynsha jerlengen adamdardyń qańqalary, qosa jerlengen marqumnyń dúnieleri tabyldy. Sol kezdiń qonystaryn qazǵanda qoladan, temirden, qysh buiymdarǵa basylǵan svastika tańbasy bar jádigerler tabylýda. Soǵan qaraǵanda, ertedegi túrikterdiń abalary osy ariister bolýy múmkin» dep joramal jasaidy (Alash jornaly №1 (22), 2009).
«Horezm» Qazaq dalasynyń bir pushpaǵy Mańǵystaýdan bastaý alady. Ejelgi Qazaqtar Horezmdi Qarazym dep ataǵan. Qazirgi Túrikpen jerindegi ejelgi patshalyq Horezm dep atalsa, Manqystaýda Qarazym degen jer men osy attas atty kóne áýlie (qorym) bar. Jer betindegi barlyq Qaralardyń tegi Mańǵystaýdaǵy Túpqaraǵannan (Qaraǵantúpten, Qaralardyń túbinen) bastaý alady. Sol Qaralardyń báriniń atalary Qaraman Atanyń molasy da osy Mańǵystaýda. Bul qorym Mańqystaýdaǵy eń ejelgi qorymdardyń qataryna jatady.
«Tarih ǵylymy belgili bir máseleni zertteýdi, ol aldymen, derekter jinaýdan bastaidy. Derekter tarihi bolmysty shyndyq turǵysynan oqyp-úirenýge baǵyt beredi. Ejelgi Qazaqstan tarihy jóninde jazbasha derektemeler kóne parsy, kóne grek, latyn, qytai tilderinde bizge kelip jetti. Bul jazbasha derektemeler mazmuny men sipaty jaǵynan san alýan.
Basty derektemelerdiń biri Zoroastrizmniń kieli «Avesta»1 degen kitap ataýymen belgili. Ahýra Mazda Qudaiyna arnalǵan «Avesta» jyrlarynyń avtory Zaratýshtra («Kári túieshi» degen maǵyna beredi) delinedi. Zaratýshtra Kaspii teńiziniń shyǵys-soltústigin qonystanǵan arii taipasynyń Spitama rýynan shyqqan.
Shamamen alǵanda, adamzat tarihyndaǵy tuńǵysh paiǵambar, abyz Zaratýshtra, bizdiń zamanymyzǵa deiin IX ǵasyrda ómir súrdi. Tabiǵi darynynyń arqasynda ariilerdiń batyr uldary jaily jyrlap, otyz jasynda jańa dindi oilap tabady. Qazaqstan, Ortalyq Aziia, Iran, Ázirbaijan, Aýǵanstan jerinde taralǵan Zaratýshtra iliminiń qasietti jazbalar jinaǵy bizdiń zamanymyzǵa deiin III ǵasyrynda hatqa túsken 21 kitaptan turady. «Avestanyń» saqtalǵan bóliginde Qudai atyna aitylatyn ánurandar (gimnder) bar.
Basynda aiǵa, kúnge, otqa, sýǵa tabynatyn ariiler onyń dini ýaǵyzdaryn qabyldai qoimady. Ásirese týrlar qatty qarsylyq kórsetken. Zaratýshtra basqa jaqtarǵa qonys aýdaryp, óz ilimin kórshi elderge taratady. Osylaisha zoroastrizm dini dúniege keldi. Zaratýshtra ýaǵyzdarynyń Qazaqstannyń ejelgi turǵyndarynyń tarihyn, mádenietin tanyp bilýde mańyzy zor. Onda shyǵys irandyq kóshpeli taipalar «týrlar» degen jinaq ataýmen beriledi. Sonymen qatar «Avestada» «sairimder», «dahtar» degen taipalar týraly da aitylady.
Týrlar (Túrikter, Turandyqtar M.Q.) men ariiler (Arystar M.Q.)) arasyndaǵy shym-shytyryq oqiǵalar Ámýdariia men Syrdariia, Kaspii men Aral, Edil men Kama óńirlerinde órbidi. Bul «ánurandaǵy» keiipkerler dońǵalaqty arbalarǵa mingen. Olardyń qarýlary — sadaq pen jebe, naiza, aibalta, kásibi — mal ósirý (ógiz, jylqy jáne túie), tamaǵy — et pen sút, Qudaiǵa qurbandyqqa shalýǵa jylqy, siyr, qoi ákeletindigi baiandalǵan.
«Avestadaǵy» Qudai ánurandary Ortalyq Aziia men onyń soltústiginde japsarlas jatqan Qazaqstannyń baqtashy-eginshi taipalarynyń rýhani ómiri týraly qundy material beredi. Ariilerdiń Qudaiǵa qurbandyq shalyp, onyń atyna madaqtaý aitatyn jerleri arheologiialyq derektermen de rastalyp otyr» (Kóne parsy derekteri. «Ejelgi Qazaqstan tarihy jazba derekterde»).
«Kóneniń kónesi, bizdiń zamanymyzdan burynǵy ekinshi myń jyldyqpen birinshi myń jyldyq arasynda dúniege kelgen paiǵambar Zaratýshtra negizin qalaǵan zoroastrizm dininiń qasietti jazbasy – Avesta. Bul Avesta tilinde jazylǵan qasietti kitapty - ósiet jyrdy qolǵa alǵanda, ziialy adamzat tamaǵyn jerge qoiady. Olai etpeiinshe, bizdiń jyl qaiyrýmyzdan myń jyl buryn adam balasyn jaqsylyqqa, qaiyrymdylyqqa baýlyǵan bolyp keledi. Aýyzsha taraǵan degenim: kóne irandyqtar jazýy shaitan Anhra-Mannyń isi, onymen qasietti sózdi qorlaýǵa bolmaidy dep, Avesta jyryn qazaqtyń batyrlar jyry siiaqty, jattap aityp, atadan balaǵa qaldyryp kelgen. Osynyń ózi túrki tilinde ǵana saqtalǵandyqtan, sol Zaratýshtramyzda Saq tuqymy bizdiń arǵy tegimiz emes pe, degen oi týyndaidy. Sol ýaǵyz-ósiet sóz myń jyl ótkennen keiin ǵana hatqa túsken.
Irandyqtar zaratýshtra sóziniń tórkinin izdep, Avestadaǵy mal-jan, jer-sý, el ataýlaryn tergei kele, «Atan túie» nemese «Kimniń nary qońsyz» degen balama izdeidi. Men aitar edim: Avesta - Ábes emes pe? Túrki elderine ábestik – jatty jatyrqaý, tárbieniń ábestigi degen uǵym bar ǵoi, iaǵni oǵash, ersi, óreskel ister - Avestada tergegen attar, tabý sózder barshylyq. Tarihshylar Zaratýshtrany Iran halqynyń shyǵys aimaǵyn mekendegen deidi, olai bolsa, onyń shyǵysymen túrki halyqtary shektespei me?» dep oi tolǵaidy B.Q.Albani. (176 bet).
Óte durys pikir! Bul jazbany bizdiki dep tómendegidei sebeptermen batyl aita alamyz:
- Birinshiden, osy derekterdi jersindirer bolsaq: «Zaratýshtra Kaspii teńiziniń shyǵys-soltústigin qonystanǵan arii taipasynyń Spitama rýynan shyqqan» delinedi. Kaspiidiń shyǵys-soltústigi Qas bi men Aral teńizderi aralyǵyn alyp jatqan ulanǵaiyr aimaq, bastaýy búgingi Mańǵystaý ólkesi. Arii taipasy dep qazaqtyń úsh arysy aitylady. Ejelgi Spitama rýynyń búgingi urpaqtaryn bilý úshin, eshqashan jańylysyp kórmegen sóz túbirin kómekke shaqyramyz. Taptyq pa? Biz bul ataýdan búgingi qazaqtyń qarashańyraǵy (kenjesi) Bekarystan taraityn Jetirýdyń quramyndaǵy Tama atamyzdyń esimin (rýynyń ataýyn) kóremiz.
Túsinikteme: Tamalardyń negizgi jeri Aqtóbe, Oral oblystary, Resei Federatsiiasynyń Orynbor oblysy. Jezqazǵan oblysynyń Jańaarqa aýdanynda jáne Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda, sondai-aq Ońtústik Qazaqstannyń Sozaq aýdanynda tamalar shoǵyrlana ornalasqan.
Bular jaily málimetti Rashid Ad Dinniń Muńal (mońǵol) taipalarynyń ishindegi Enisei qyrǵyzdary arasyn mekendegen Tama (týma, týmete) bar degeninen kóremiz. Týma (Tama) qazirgi qyrǵyzdarda da, naimandar arasynda da bar. Qyrǵyzdyń sarý taipasy arasynda ahynai (aqynai) rýy bar, onyń tegi qazaqtardan shyqqan delinedi. Qazaqtyń tama rýynda da ahynai bólimshesi bar.
Tama rýynda Esengeldi, Jabal jáne Jógi degen úsh tarmaq bar. Rýlyq tańba belgisi: Qos álip, iaǵni qypshaqtardyń tańbasymen birdei. Tama rýy ertedegi qypshaqtardyń ejelgi jerinde, iaǵni Ońtústik Oralda, Jaiyq jáne Tobyl ózenderiniń joǵarǵy aǵysyn mekendep keledi.
HÚ-HÚ1 ǵasyrlarda batyr Shora bastaǵan tama taipasy Deshti-Qypshaqta, Qazan handyǵynyń, Noǵai ordasynyń saiasi ómirinde zor rol atqardy. Qazan qalasyn (qazirgi Tatarstan) orys basqynshylarynan qorǵaýda jan aiamai shaiqasty. «Shora batyr» jyry el arasyna keń taraǵan. Osynyń bári tamalardyń qypshaqtarmen etnikalyq jaǵynan týys ekenin kórsetedi. Tama rýynyń urany «Qarabýra». Qarabýra Áz áýlieni kúni keshege deiin búkil musylman balasynyń arasynda bilmegen jan bolmaǵan. Túieli aýyl, Qarabýra, Qaratúie-Manata, Býrabai (Borovoe) bári bir qainardan. Qazirgi qazaqtyń Uly Júzi, Aǵa arysynda Túie degen ataýdyń «avtorlyq» quqyǵy jatyr. Túieniń sóz túbiri (óz túbi) Úi (Úisin) bolatyny osydan.
- Arii taipasy (Arystar) – qazirgi Arystardyń atasy qazaqtyń úsh arysy (Aqarys, Janarys, Bekarys), Segiz arys Adai (Tázike, Qosai, Qunanorys (Rysqul), Aqpan, Balyqshy (Shybyntai), Buzaý, Tobysh, Muńal), Arap (Ar apa), Parsy t.t.. Qazaq dalasynyń ońtústigindegi Arys, Qazaqtyń Qap taýy (Kapqaz) syrty elindegi Araks, Ardon ózenderi ataýy t.t. iaǵni sóz túbirinde (óz túbinde) «Ar» degen sózi bar elder men toponomikalyq ataýlardyń bári solardan qalǵan. Qaraman Ata esimi túbiriniń de Ar bolatyny osydan.
- Týrlar – búgingi Túrik atalǵan halyqtardyń atasy. Mańǵystaýda solardan qalǵan Tur, Turan, Bel-Turan (naǵyz Turan) atty toponomikalyq ataýlar saqtalǵan. Bul ataýlar Túrik eliniń shyqqan tegin dáldep, aiqyndap kórsetip tur. Túriktiń tolyq maǵnasy Tur jigi, iaǵni Tur rýy degen maǵyna beredi. Aq Ketik – Aq Kete jigi (rýy), Bórik - Bóri jigi (rýy), Bórjigin – Bóri jiginiń (rýynyń) balasy t.t. bolyp kete beredi. Áigili Shyńǵys qaǵan rýynyń Bórjigin dep atalyp júrgeniniń syry. Mańǵystaýda osy attas mikrotoponim kúni búginde de bar.
- Sairim – bul taipadan Mańǵystaýda Saiqudyq, Saiqui, Saiyn, Saiótes, Saitanǵara atty mikrotoponimder bar. Ońtústik Qazaq jerindegi «Sairamda bar sansyz bap» delinetin Sairam qalasy da solardan qalǵan.
Sai-rim degenimizdegi ekinshi býynda turǵan Rimnen, Rim imperiiasynyń negizin kimderdiń qalaǵanyn aiqyn kóre alamyz. Qara: (21.04.2016 jyly «Novaia istoriia: Rim osnovali kazahi» «Karavan» (http://www.caravan.kz/news/novaya-istoriya-rim-osnovali-kazakhi-365506/), «GOMER – ADAETs, A RIMSKÝIý IMPERIIý OSNOVALI KAZAHI» «7 niýst. Kz»).
- Dahtar (Dai-dahtar) – búgingi Mańǵystaýlyq Qaz Adailardyń arǵy atalary ejelgi jazbalar da osylai atalǵan. Daidan – Adaidy, Dahtan – Aqpandardy (Saqtardy) aiqyn kóre alamyz. Eske ustaiyq! Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasynda sóz túbiri, iaǵni óz túbi eshqashan jańylysyp kórgen emes.
- Shýmerlerdiń ómir salty, kásibi, qarý-jaraǵynda, dini men dini ǵuryptarynda, tilinde qazaqtardan esh qandai aiyrmashylyqtary joq.
- «Avesta» jyry qazaqtyń Batyrlar jyry, shejire, ósiet, tolǵaýlary siiaqty jatqa aitylyp, urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kelgen. Qazaqtan ózge el shejire-tarihty jyrmen jazbaidy.
- Jyrdaǵy ataýlar qazaq tiline tán. Mysaly: myna bir derekke, Uranyń úshinshi áýletine, iaǵni Shýmer men Akkad (b.z.b. 2112-1997) patshalarynyń esimderin oqyp kóreiik: Ýr-Nam-mý, Shýlgi, Býrsýen, Shý-Sýen, Ibbi-Sýen. Osyndaǵy patshalar esimin búgingi qazaq elindegi Sýan taipasynyń ataýymen-Búr Sýan, Shý Sýan, Ibn-Sýan dep oqyp, odan ary qarai Dýdýdy-Dúlý-Dýlat, Iarlaǵandy-Jarlaǵan, Ýr-Babany-Ur Baba, Ýrýkty-Uryq, Ýrngardy-Urynǵar, Shý-Sýendy-Shý Sýan, Agýmdy-Aǵym, Býrna-Býrashty - Býra Borash, Kadamshan Ellildi-Qaz adam eli, Abad-shým-edindi-Adad Shý eli, Zababa-shým-iddindi-Zababa shý eli, Nur-Adadty-Nur Adad dep oqysaq shyndyqtan alshaq kete qoimaspyz. Odanda basqa, Qara – Asaba rýynan shyqqan Turan jaýyngeri, Qarapandar – Zoroastra dininiń dushpandary. Arvataspa (Arbataspa) – Vistaspanyń ákesi, Zaratýshtrany qorǵaýshy, qazaqta osyǵan uqsas Qazaraspa, espe, tereń espe (qudyq, Mańǵystaýda) degen sózder bar. Jamaspa – Vishtaspa patshanyń keńesshisi. Kersaspa – Iran batyry. Varna – el, Bolgariiada Varna qalasy bar, qazirgi Odessanyń ataýy da buryn Varna dep atalǵan, bul sózdiń qazaqshasy arna-sai degendi bildiredi, Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy úlken sý qoimasy Arnasai dep atalady. Asha – shyndyq (kúni búginde de bul sóz taza shyndyq degen maǵynada qoldanylady. Ar-Ti - tártip, shyndyq, ádilettilik, bul sózdiń túbiri arsyzdyqty tyi. Ashi – taǵdyr (jany ashidy, jany ashymaidy). Ashý – yza (ashýlaný, yzalaný). Atvid – Trattaonyń atasynyń esimi, «Shahnamada» - Atbin, qazaqshasy – Atbi. Vara – Asaban rýynan shyqqan jaýynger, Varanyń túbiri ar (aryn qorǵaýshylar), al As – Alshynnyń laqap aty emes pe? Sahnavaq – Iimanyń qaryndasynyń esimi, qazaqshasy – Saqypaýaq. Soǵdy, Soǵdiana – Zaravshan ózeniniń tómengi aǵysyndaǵy aimaq. Hara – ańyzdaǵy taý silemi, jerdi qorshap jatady, bul sózdiń de túbiri Ar, demek qorshap-qorǵaý desek, ekeýi de bir maǵynada bolyp shyǵady. Al, onyń qazaq jerine, onyń ishinde Manqystaýǵa qatysty toponomikalyq aiǵaqtamasy Manqystaýdyń jáne Syr óńiriniń Qarataý atty taýy. Arty osylai jalǵasyp kete beredi.
- «Avestada» Besqonaq jaily derekter bar. Muny «Avestanyń» jazylý tegi ejelgi Qazaq dalasynda ekendiginiń bultartpas aiǵaǵy deýge ábden bolady. Atalalarymyzdan qalǵan sózde «Besqonaq degenimiz ótken jyldyń jańa jylǵa qonaq bes kúni» - delinedi.
- Qazaqtyń aptalyq kún sanaýy da «Avesta» da jazylǵan. Onda «sársenbiniń sátine», «sátti kún» degen uǵymdar kezdesedi.
- Olar ózderin «Qarabastylar» dep ataǵan. Mańǵystaýda Qaraqan, Qaraqańǵa, Qaraǵantúp (Qaraǵan túbek, Túpqaraǵan), Qaraman, Qarataý, Qarasý, Qarajal, Qaraaǵashty, Qarabas (Qaramandybas) atty áýlie-qorymdar men jer, sý, taý ataýlary kúni búginde de bar. Jergilikti halyqtyń (Adailardyń) sózinde osy qorymdardyń eń ejelgisi Qaraman Ata delinedi. Olardyń ózderin Qarabastylar dep ataýlary, shyqqan tegimiz Mańǵystaý degeni.
- «Avesta sóziniń tórkini, maǵynasy ǵylymda anyqtalmaǵan. Keibir ǵalymdar «madaqtaý» nemese «ósiet» dep ataidy. Al, Iran zertteýshileri «Kári atan sózinen shyqqan» desedi. Avestada sondai sóz tirkesteri bar» degenge kelsek, bul ataýlar, bul sózdiń negizgi maǵynasy emes. Onyń dál maǵynasy B.Q.Albani aitqandai «Ábestik jasama, teris piǵyldan ada bol», nemese «Ádep saqtaý» bolyp tabylady.
- Al, «kári atanǵa» kelsek, ol da Avestanyń qazirgi qazaqtardyń ata-babalarynyń arasynda dúniege kelgenine kepildik bere alady. Sebebi, tórt túlik maldy qolǵa úiretkenderdiń qazaq ekendigine eshkim de daýlaspaidy (Túieniń piri (atasy) Oisyl Qara, jylqy - Qambar ata, qoi - Shopan ata, siyr - Zeńgi baba, eshki - Seksek ata, egin men shyǵyrdyń atasy Áli Shynar).
Endi osylardyń ústine ejelgi bir zamandarda Qas bi (Kaspii) teńiziniń Ábes-kún dep atalǵanyn, Mańǵystaýdyń Beineý aýdany jerinde bir alqaptyń Atan (Jangeldinnen ońtústik-shyǵysta 31 km) dep kúni búginde de atalatynyn, olardan da basqa kári Mańǵystaýdaǵy Qaratúie -Manata, Túiesý, Túiebatqan, Túiemoiyn, Úlek, Qaraúlek atty jer-cý ataýlaryn qosyńyz.
- Bul jyrdyń bastapqy túp nusqasy búgingi biz sóilep júrgen, qazaqtyń Ana tilinde jyrlanyp, osy tilde jazylǵan. Otany búgingi Qazaq dalasy, dálirek aitsaq osy Uly Dalanyń bir pushpaǵy Mańǵystaý. Jyrdy meniki dep «menshiktep» otyrǵan irandyqtardyń ony túsinbei júrgen sebebi osy.
- Al, qazaq «ǵalymdarynyń» osy kezge deiin bul jyrdy túsinbei, bizdiki dep menshiktei almai júrgenderine kelsek, bul endi olardyń qazaqtyń Ana tiliniń, búkil álem elderi tilderiniń anasy ekendigin zerdelei almai júrgeninen, dep batyl tujyrym jasai alamyz. Bul Bizdiń Ana tilimizdiń qudiretin tanýǵa shamalarymyz jetpei, ózge (orys, arap, parsy, aǵylshyn) tilderge tabynǵandyǵymyzdyń saldary.
- Irandyqtar men Úndilikterdiń bul jyrdy jáne onyń keiipkerlerin meniki (meniń atam) degeni, olardyń óz shyqqan tekteriniń Qazaq ekendigin moiyndaǵandary.
- «Avestada» jazylǵan salt boiynsha jerlengen adamdar qabiri Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany jerindegi Taýshyq kentine jaqyn, teńiz jaǵasynda ornalasqan Shaqpaq ata qorymynda kúni búginge deiin saqtalǵan.
- Olardyń ustanǵan dinderi de ejelgi qazaqtardyń dinderimen birdei. Islamǵa deiin qazaqtarda Táńirge tabynǵan bolatyn. Olardyń jazbalarynda aitylatyn «svastika (kires)» tańbasy, Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorymdarda: ásirese Qaraman ata, Shopan Ata, Qusym Ata qorymdarynda bar. Shaqpaq ata meshiti kres beinesinde salynǵan. Sheńber ishine salynǵan kres beineli alyp qurylystar Mańǵystaýda kóptep kezdesedi. Qazaqtyń kiiz úiiniń shańyraǵy da osy tańbanyń keskinin beredi emes pe?
- «Avestanyń» bizdiń ata-babalarymyzdyń arasynda dúniege kelgeniniń basty dáleli, bundaǵy bas qudai Ahýra-Mazdanyń esimi Mazda dep atalady. Al, Mazdanyń sóz túbiri búkil qazaqtyń túp atasy «Az», «Áz áýlie» atamyzdyń esimi emes pe? Demek, Mazda qysqartylǵan sóz. Bul sózdiń quramy, Man, Az, Ad, iaǵni Man Áz Ata. Óitpegende she? Búkil adamzat óz tirshiliginiń, óz mádenietiniń bastaýyn Manqystaýdan, iaǵni ejelgi MAD (Ma Adai) patshalyǵynan alady emes pe?! Manqystaýdyń qara oiynan qyrǵa (Ústirtke) kóteriler jerde Man Ata, qyrdyń ústinde Áz áýlieniń molasy kúni búginde de bar.
- Búgingi Iran tarihy óz tekteriniń MAD, iaǵni Man Adai patshalyǵynan taraitynyn kámil moiyndaidy. Meniń bul tujyrymyma tarih ǵylymdarynyń doktory, Tegerandaǵy Sháhid Beheshte atyndaǵy ýniversitettiń professory Riza Shabanidiń «Iran tarihy» atty kitaby tolyq kýálik ete alady (Almaty: «Zerde» baspasy, 2002 jyl).
- Kei derekterde Avesta «Saksanid Avestasy» dep te atalady. Avestanyń Saqtardiki, iaǵni Qaz Saqtardiki ekenin osy sózdiń ózinen-aq anyq ańǵarýǵa bolsa kerek-ti.
- Al «Ahýra» dep júrgenderi bizdiń aqyrǵy (sońǵy) degen sózimiz. Mysaly, biz kúni búginde de Muhammed paiǵambardy aqyrǵy paiǵambar dep ataimyz. Sol siiaqty, kezinde Áz áýlie atamyzdy da Aqyrǵy qudai dep ataǵan. Ejelgi qazaqtar arasynda, tipti kúni búginde de «atamzaman jáne aqyrzaman» degen sózder qoldanysta júr.
- Zaratýshtrany ol kezeńderde de, tipti kúni búginde de qazaqtyń sózdik qoryndaǵy Qudaidyń, Táńirdiń balama esimi retinde qoldanylatyn Jaratýshy dep túsinsek, shyndyǵy osy bolar. Bundai sóz «Avestanyń» jyr joldarynda bar:
«Jaratýshymyn – Jarylqaýshymyn,
Qorǵaýshymyn, Bárin bilýshimin.
Meniń atym – Bárin joiýshy,
Meniń atym – Bárin jaratýshy.
Danalardyń danasymyn,
Qudirettiniń Qudirettisi meniń atym» (Avesta. Shamamen 3,5 myń jyl buryn jazylǵan) (S.Elýbai «Qiiamet – Qaiym ǵasyry» 2 bet).
Zaratýshtra men Jaratýshynyń «aratýsh» degen sóz túbirleri de osyny aityp turǵan joq pa? Al, «J» men «Z» dybysynyń qazaqtyń keibir sózderiniń ózge tildermen atalýynda osylai aýysyp aitylýy tabiǵi jaǵdai. Bundai aýysyp qoldaný óz tilimizde de kezdesedi. Mysaly, Áj ben Áz, Táj ben Táz, Tájik pen Tázike, Jebe men Zebe, Jebedei men Zebedei. Sóz túbiri (óz túbi) jańylyspaidy.
- Al, Anhra Man perige kelsek, bul jerde Anhra Man jaǵymsyz keiipker retinde kórinedi. An – tiri jan, pende. Eń alǵashqy adamdar. An men Ańnyń maǵynalary bir-birine jaqyn. Adamdardyń «kisi kiik» atanǵan kezeńi. Ekinshi maǵynasy An – Ana (áiel). Árine solai, peri áiel bolmai, er adam bolýshy ma edi? Al, Mannyń atyn Manqystaý (Mandardyń qystaýy) kúni búginde de ustap otyrǵan joq pa?
- «Avestanyń» - Ábespe degen sózden shyqqanyna qazirgi Kaspii teńiziniń sol kezderi «Ábeskún teńizi» dep atalǵany tolyqtai dálel bola alady. Búgingi Bashqurt elinde Asha, Arti, Shýche qalalary bolsa, joǵaryda kórsetkenimdei Qazaq dalasynda da Shý ózeni men Kókshetaýda Shýche qalasy bar.
Zaratýshtra - Irannyń Shyǵysyndaǵy kóshpendi eldiń urpaǵy ári onyń dinin qabyldaǵan Shyǵys Irannyń patshasy Kavi-Vishtaspy; ǵalymdar bul aimaqty búgingi Aýǵanstan men Orta Aziia jeri dep sanaidy.
Zaratýshtra – dúniege kelgende, kúlip týǵan bala. Mundai oqiǵa adamzat tarihynda bolmaǵan. El aýzyndaǵy ańyzǵa qaraǵanda, ol 77 jasynda namaz oqyp otyryp, onyń dinine qarsy bolǵan adamnyń qolynan qaza tabady.
Saksanid (Saq) Avestasy jiyrma bir kitaptan quralyp, «nask» atalypty, sonyń bizge bir kitaby, al sol zamanda jazylǵan avestalyq ósiettiń tórtten bir bóligi ǵana jetip otyr.
Bizdiń jyl sanaýymyzdyń jetinshi, segizinshi ǵasyrlarynda Iran men Orta Aziiada islam dini qabyldanyp, Zaratýshtranyń ornyn basty. Bul dinge tabynýshylar qýǵynǵa ushyrap, Úndistanǵa jer aýdy, osy zamanda ol dindi ustaityndar Ibra atalady. Biz bul ataýdan Ibrahim (Ybyraiym) paiǵambardyń esimin kóremiz. Ybyraiym Atamyz jaily derekter Mańǵystaýdyń shejire-dastandarynda kóptep saqtalǵan.
Bul jaǵdai Cúgir jyraý Begendikulynyń (894-1974) «Shejire jyr» dastanynda bylaisha sýretteledi:
«Ybyraiym, Kenǵan eki aýyl
Aljasyp dinge talasqan,
Kenǵannyń bir áýleti
Ishe bergen araq-sharaptan.
Ybyraiymnyń áýleti
Kelemesin qaiyryp
Aqan taýdyń etegi (Aq taý, Aq Man taýynyń M.Q.)
Arapa bizge bolsyn dep (Ardyń apasy (anasy) bolsyn dep M.Q.)
Alty taqta araptan (Qazirgi Arap jurty (Arabiia) M.Q.)
Áji baryp dám tatty
Áji bilimdi bulaqtan.
On segiz myń ǵalamdy
Sonda Súleimenge suratqan.
Musylman, kápir birigip
Aralasyp júrgende
Qulshylyq úshin Qudaiǵa
Muhambetke úmbet bolǵanda
Bir dindegi halyqpyz,
Atamyz Ánes sahaba,
Musylmannyń balasy
Júz jiyrma bes tańbaly
Osy otyrǵan kópshilik
Sol Ánestiń aýmaǵy («Jyr dariia», 448-449 better). Qasietti Quranda Ybyraiym atamyzdyń esimi Ibrahim dep beriledi. «Negizinen Allah Adam men Nuhty jáne Ibrahim men Imrannyń juraǵatyn álemderge ardaqty qyldy» (3.Ali Imran-33). Araq-sharap ishe beretin aýyldyń urpaqtary da (Evropalyqtar) álige deiin araq ishýlerin qoia almai keledi. Qaz Adai shejiresinde Bekarystyń eki balasy bar, úlkeni Alshyn, kishisi Kenshin deýshi edi ǵoi. Kenǵan, Kenshin bári bir aýyl. Olardyń da shyqqan jeri Mańǵystaý, ol búgingi Kendirli shyǵanaǵy ataýymen saqtalǵan. Báriniń «Ken» degen bir túbirden bolatyny osydan. En, Ken, Kendirli, Kentaý, Kenish, Kenshi, Eń, En dala, Keń, Keń dala t.t. olardyń avtorlyq quqy.
Bizdiń babalarymyzdyń Jetiqaraqshyny Temirqazyqqa bailap qoiǵany siiaqty, Ahýra Mazda jeteýdiń birligin, iaǵni adam, mal, ot, jer, aspan, sý, ósimdik birligin saqtaýdy ýaǵyzdaidy. Munyń alǵashqy kezeńi – «Jaralý», iaǵni paida bolý. Ahýra-Mazda dúnieni jaratqanda, Anhra-Man peri búldiredi. Sonyń kesirinen ekinshi kezeń – qospa paida bolady. Bul – qazirgi biz ǵumyr keship jatqan dúnie, iaǵni qaiyrymdylyq pen jaýyzdyqtyń aralasýy. Al adam balasy qaiyrymdylyqty jaqtap, jaýyzdyqpen kúresý kerek, ol úshin Ahýra Mazdaǵa tabyný qajet. Bul jerde ózderiń kórip otyrǵandai, Aqyrǵy Man Áz ata (Ahýra Mazda) atalyq tekti bildirse, Anhra Man peri analyq tekti bildiredi. Búgingi qazaqtar (aziialyqtar) Man Áz atanyń urpaqtary bolsa, Amerika, Angliia, Frantsiia, Evropalyqtar (Ev, Eva, deva, devýshka, Evangelie, evgenika, Evrei) ózderin analyq tekten taratady.
Úshinshi kezeńde - «bóliný» paida bolyp, aqyry, dúnie jańarady, qaiyra qalpyna keledi, buǵan Zaratýshtranyń urpaqtary birinen soń biri yqpal jasaidy.
Aqyry, ár pende ádil sottyń aldynan ótetinin, dúnie salǵannan soń, jumaq pen tozaqta saraptalatynyn, ǵumyrlyq dúniede qaiyra birlesip, rýh pen tán qaita tirshilik quratyny aitylady. Zaratýshtranyń bul oiy basqa dini adamdarǵa yqpal etti. Zaratýshtra iliminde ár adamnyń sottan aqtalýy – onyń oiyna, sózine, isine bailanysty. Osy jaǵdaida Múńkir-Náńkir aldynda adam óz rýhy úshin ǵana emes, búkil dúnie - álem úshin jaýap beredi. Odan úlgi alǵan keiingi dinderdiń artyqshylyǵy da sonda.
Keiingi kezderde orys tilinde jazatyn túrki tildes halyqtardyń ókilderi orys tarihynyń jalǵandyǵyn, alty júz jyl jalǵan jazylǵanyn, Vizantiiada qurylǵan hristian dini, onyń kresi, shirkeýde salynǵan paiǵambar beineleri túrki tuqymy ekenin jii aita bastady. Sol hristian dininiń negizi osy Avestadan alynyp, bul din bizdiń ata-babalarymyzdyń arasynda duniege kelgen bolyp shyǵady.
Sol Zaratýshtranyń dinin grekter óz uǵymyna jaqyndatyp, Zoroastra ataýynda da úlken mán bar. Sebebi, Zaratýshtra ýaǵyzy hristiandyq dinge eki taraptan yqpal jasady. Birinshiden, ol Zaratýshtranyń oiyn muragerlik etti, ekinshiden Zoroastrizmnyń tikelei yqpaly alǵashqy hristiandyqtyń balǵyn shaǵynda áser etken edi. Iýdeilikterdiń Zaratýshtra jolyna túsýi – olardyń Kir patsha Vavilon tutqynynan bosaǵan shaqta, iaǵni b.z. burynǵy besinshi ǵasyr bolatyn. Sol zamanda Zaratýshtra jolyna túskenderdi «farsyshyldar» dep ataǵan. Zara men Zoronyń ekeýi de bir qainardan, sebebi, adamzattyń alǵashqy damý kezeńinde, qazirgi bizdiń Ar degen uǵymymyzdaǵy (iman, atameken, otbasy) Arymyzdyń syrty or qazylyp qorǵalǵan. Al, farsyshyldardy arystar, iaǵni aryn «kóziniń qarashyǵyndai» qorǵaityn arly uldar degenimiz durys. Qazaqtyń úsh arysy (Aq arys, Jan arys, Bek arys) jáne Qaz Adaidyń segiz nemeresiniń segiz arys Adai dep atalýy osynyń aidai aiǵaǵy.
Zaratýshtra (Zoroastra) atamyzdyń aty bizge búgingi kúnge Ashtarhan, Astrahan, Astrabad bolyp jetti. «Uzyn boily, aryq, súiekti quldy Astrabadqa jaqyn jerdegi jol boiynda tatarlar ustaidy» (V.G.Ian «Chingiz-han» Nýkýs. 1975. 262 bet). Qazaqtyń áigili hany Áz Jánibektiń Astrahan qalasyn salyp, ony ózine astana etip alýynyń basty sebebi de osy bolatyn.
Sonymen, bizdiń jyl qaiyrýmyzdan buryn jasaǵan Saq babalarymyzdyń kóne jazýda atalýyn, búginge deiin túrki tildes halyqtarda saqtalyp otyrǵanyn, olardyń elinde Zaratýshtra esimdi paiǵambar shyǵyp, «Ábespe» atty qasietti kitap qaldyryp, adamzattyń alǵashqy dininiń irgesin qalaǵanyna kózimiz jetti-aý deimin.
«Shýmerdiń izine túsken-taǵy da arheolog emes, frantsýz elshisi Ernest de Sarzek degen adam. Ol 1877 jyly Ońtústik Qosózenniń bir tóbesin qazǵanda, bazalttyq, iaǵni janartaýdyń tasynan jasalǵan músin tapty. Basynda milyǵyna túsire, qulaǵyn jaýyp kigen qazaq bórki, kózi «tostaǵandai», qyr muryn, qolyn qýsyryp, tizesine synaly jazýlardy jaiyp salyp, jalań aiaq otyr. Jazýdy oqyp qaraǵanda, bul beine-bizdiń jyl qaiyrýymyzdan 23-24 ǵasyr burynǵy Lagasha qalasyndaǵy shýmer patshasy Gýde beinesi eken, qazir Parijde saqtalýda.
...Bizdiń zamanymyzdyń jiyrmasynshy jyldary aǵylshyn arheologi Leonar Výlli shýmer patshasy Shýbadtyń tabyt músinin tabady. Patshaiymdy saltanatty jasalǵan bas kiimi – tájimen, altyn alqasymen, eki kúńimen birge jerlepti. Býlli El-Ýbaid tóbesin qazǵanda, Ýranyń tuńǵysh áýletiniń patshasy Mesanepadtyń uly Aannepadtyń esimi jazylǵan aq ashýtasqa qashalǵan qalaqsha tańbaly tas tabylǵan. Bul dúniejúzilik topansýdan keiingi úshinshi áýlettiń tizimindegi patsha kórinedi (252 bet).
...Seisem ata qorymy ornalasqan aimaqqa jaqyn jerdegi «Úshtaǵan óńirindegi Jabaǵyly Saz aýylynan (Úshtaǵannan 30 km jerde) shyǵysqa qarai 3-4 km júrgende, tumsyǵy batysqa qarap turǵan qum jaldyń boiyndaǵy kieli oryn, ol «Shashty Áziz» dep atalady, al odan 1,5 km jerdegi jalattyń ústinde «Baba Túkti» áýlieniń mekeni bar. ...Izdenister Baba Túkti Shashty Ázizdiń kún tekti obraz ekendigin kórsetedi. Ol tipti baǵzy paiǵambar - Zaratýshtranyń ózgeriske ushyraǵan keipi de bolýy múmkin.
... Baba Túkti Shashty Ázizdiń kópke tanymal basqa bir ziraty Qarataýdyń soltústik-shyǵys jaǵynda, búgingi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Sholaqqorǵan aýdanynyń jerinde ornalasqan, Qyzylkóldiń jaǵasynda, burynǵy Qumkent qalasynyń ońtústigine qarai 1 km jerde delinedi. Búgingi karta boiynsha qarastyrsaq, Baba Túktiniń molasy turǵan jer Jambyl oblysynyń Baiqadam kentinen shyǵyp Sholaqqorǵanǵa aparatyn asfalt joldyń boiy mańynda. Osy bir esimdi eki áýlieniń arasynda qandai bailanys bolýy múmkin degen saýalǵa 14 ǵ-da Túrkistan óńirinen Aral-Kaspii óńirine sopy ýaǵyzshylary ákelgen «áýlieler eksporty» boldy degen paiymǵa den qoiar bolsaq jaýap berip kórýge bolady. Onda Baba Túkti Shashty Áziz áýliesi Sozaq óńirinen kelgen «Baba Túkti Shashty Áziz» dárýishter tobynyń osy ólkege jibergen ýaǵyzshylarynan qalǵan belgi de bolar, oljaǵyn dál aita qoiýdyń reti kele qoimas.
Qazaq tanymyndaǵy Baba Túkti Shashty Áziz Miftik sipatynda – eń sońǵy instantsiia, mysaly Baibóri bala surap áýlielerdiń barlyǵynda bolyp, Baba Túktige eń sońynan kelip túneidi, áýlie onyń tilegin qabyl etedi. Óitkeni ol – Mitra, ol ómir beredi (Alpamys dúniege keledi), ol esim beredi (Alpamystyń atyn qoiady), ol bilik beredi (Alpamys Jidelibaisynnyń qojasy). Baba Túkti «Mitra» óz tegin umytsa da qyzmetin umytpaǵan, Baba Túktiniń boiynda «kún men shart táńiriniń» fýnktsiiasynyń negizgileri saqtalǵan, sondai-aq ol er adamdardyń, jaýyngerlerdiń, jolaýshylardyń qamqorshysy, piri. Qazaq eposynda ol tek Alpamysqa ǵana emes, Oraq batyr men Qobylandyǵa kómektesedi jáne olardyń dúniege kelýine sebepshi bolady.
Baba Túkti jas kezinde Jylybulaqqa (nemese Syrdariiaǵa) shomylyp júrgen úsh qyzdy kórgen desedi, olar sý perisiniń qyzdary eken. Baba Túkti olardyń kiimderin jasyryp qoiady, sóitip úsh qyzdyń bireýin áieli bolýǵa kóndiredi. Qyz kúieýge shyǵar aldynda úsh shart qoiady; birinshi – aiaq kiimin sheshken kezde qaramaý, ekinshi – shashy men tyrnaǵyna qaramaý; úshinshi – qoltyǵyna qaramaý, jigit bir kúni shartty buzady, qyz aqqýǵa ainalyp ushyp ketedi, artynan ishte qalǵan balany ákelip tastap ketedi. Bul bala keiin Edige degen (Parpariia) atpen belgili bolǵan. (S.Qondybai «Mańǵystaý men Ústirttiń kieli oryndary» Almaty. 2000 37-41 better).
Kelińiz, endi osy Serikbol baýyrymyzdyń tujyrymdary men boljamdaryna qoldaǵy derekterge sai saraptama jasap kórelik:
- Baba Túkti Shashty Áziz – atamyzdyń azan shaqyryp qoiǵan aty emesi aiqyn. Bul keiin qoiylǵan laqap esim dep tujyrymdaýǵa tolyqtai negiz bar.
- Úlkenderdiń aitýynsha, shejire deregi Baba Túktini balasy, Shashty Ázizdi atasy deidi. Qai jaǵynan alyp qaraǵanda da: birinshiden óz atymen teginiń qosylyp aitylýy, ekinshiden ekeýine eki jerden toponomikalyq ataý berilýi, úshinshiden Áz-iz esimindegi «iz» jalǵaýlyǵynyń Áz atasynyń izin jalǵastyrýshy, balasy, urpaǵy degen maǵyna beretindigi bul tujyrymdy bizge taza shyndyq dep qabyldaýǵa májbúr etedi.
- Baba – qazirgi sózdik qorymyzda «óte eski zamanda» degendi bildiredi. Bastaýyn «qaýym basynda» analar turǵan zamannan alady. Búgingi orys halqynyń áiel adamdy «baba» deitinderi sodan qalǵan. Babanyń sóz túbiri (óz túbi) Aba (Apa). Afrikalyqtardyń da tegi osy. Arabtar men Ebreilerdiń de tegi osy. Olardyń atalarynyń aty Semit. Qazaq shejiresindegi ataýy Jabal (Jebel) Adai shejiresi boiynsha Semit Buzaýdan taraidy. Slavian halyqtary degenimizdegi, bul ataýdyń da ózderińiz kórip otyrǵandai sóz túbiri (óz túbi) Av (ab, ap). Bári analyq tekke jatady. Ejelgi qazaqtardyń «Ata-baba» dep ekeýin qosaqtap ataityndarynyń syry osy. Qazir bular bizde Ata-Ana dep atalady.
- Al, shyndyǵynda Baba Túktini - Jabal Nuq dep túsinsek durysy osy bolar. Baba men Jabaldyń, Túkti men Nuqtyń túbirles bolatyny tek qana osyny bildiredi. Ejelgi jazbalarda, Mańǵystaýlyq aqyn-jyraýlardyń dastandarynda Nuq qaýymynyń ataýyn Jabal Nuq dep ataǵandary kezdesedi.
- Ázizdiń sóz túbiri sirá búgingi Qazaq eliniń negizin qalaǵan Áz atamyzdyń aty. Sonymen qatar Áz – asa bilimdi, danyshpan adam, al Áziz sózi – janyńa eń jaqyn, aiaýly adam degen maǵyna da qoldanylady. Búgingi sózdik qorymyzdaǵy Áz Naýryz, Áz Túrik, Áz Jánibek, Áz Zahir (Sultan Beibarys), Áz Táýkeler osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy. Bul esim olarǵa halyqtyń qoiǵan laqap (madaq) esimi. Joǵaryda kórsetilgen tegine Áz atasynyń esimi qosylǵan uly tulǵalar, Áz (qazaq) Atalaryna laiyq boldy degen sóz. Jer betinde qazaqtyń qaǵanynan asqan laýazym bolmaǵany siiaqty, budan asqan «madaq ta» bolmaǵan.
- Bul kúnderi búkil álem qoldanatyn, Qazaqtyń ata-tegin ataý, jazý qaǵidasynda Atasynyń aty birinshi, óz aty ekinshi bolyp (mysaly, Qarakerei Qabanbai, Qanjyǵaly Bógenbai, Shapyrashty Naýryzbai, Eskeldi Súgir, nemese Temir baba, Qańǵa baba t.t.) atalatynyn saralasaq, bul jerde Baba sózi birinshi bolyp atalyp tur. Biz bul ataýdan:
«Túrkistanda túmen bab,
Sizderden medet tileimin.
Sairamdaǵy sansyz bab,
Otyrardaǵy otyz bap,
Eń úlkeni Arystan bab,
Sizderden medet tileimin» dep, Qazaq baqsylarynyń jyrlarynda aitylatyndai Baptardyń da teginiń kimder ekenin aiqyn kóremiz.
- Baba Túkti Shashty Áziz bul jerde bas qudaidyń beinesinde sýretteledi. Basqa áýlielerden tilegi oryndalmai, osy áýliege kelip túnegende tilekteri qabyl bolady. Bul jaǵdai Avestadaǵy Ahýra Mazdanyń (Aqyrǵy Qudaidyń) missiiasyna tolyqtai sáikes keledi.
- Baba Túkti Shashty Áziz esimi qalai bolǵan kúnde de Áz atamyzdyń atymen tikelei bailanysty. Eger biz Áz-iz sóziniń quramyn saralasaq, Ázimiz - sirá Áz áýlie atamyz, al izimiz - Áz atamyzdyń izimen júrip, ony jalǵastyrýshy, Áz atamyzdyń urpaǵy degendi bildiredi.
- Bul jerde Baba Túkti Shashty Ázizdiń – Aqyrǵy Qudaimen sáikes kelmeitin jeri, onyń ákesiniń aty da Keremet Áziz delinetini. Demek, Baba Túkti Shashty Áziz - Áz atamyzdyń tikelei urpaǵy. Al Keremet Ázizdi - Áz atamyzdyń laqap aty deýge bolar. Sebebi, Keremet - asa uly, asa erekshe, adam tańdanarlyq, eń joǵary degendi bildiredi.
- Baba Túkti Shashty Ázizdiń dúniege kelgen, ómir súrgen jeri (Syrdariiaǵa shomylady), molasy da qazaq dalasynda Mańǵystaý oblysy, Mańǵystaý aýdany, Sazdy óńirinde. Syr óńiri (Nuq atamyzdyń kemesi qalǵan aimaq) men Saryarqa Mandardyń jaz jailaýy bolsa, Manqystaý Mandardyń qys qystaýy.
... Adaidyń Ata mekeni
«Kóldeneń jatqan Mańǵystaý
Qar jatpaityn oi edi,
Saryarqany jaz jailap
Qystygúni bolǵanda
Kúnde jiyn toi edi» (Zákáriia Saǵyndyquly (1890-1930) «Jyr-dariia. Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary». Aqtaý-1995 408 bet).
«Salamat bolyń Saryarqa
Mańǵystaý týǵan shańyraǵym» (Súgir Begendikuly (1894-1974) «Jyr-dariia» Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary». Aqtaý-1995 425 bet).
«Rýym Adai Alshynda
Er Beket bolad urany,
Tyńdaǵanǵa nasihat
Sóz bazaryn quraly,
Oiyl, Qiyl, Jem, Saǵyz
Saryarqany jaz jailap,
Mańǵystaýdyń úsh túbek
Qysqy meken turaǵy» (Uzaqbai jyraý Qazjanuly (1897-1973) «Jyr-dariia» Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary». Aqtaý-1995. 528 bet).
Sol Shýmerlerdiń búgingi urpaqtary qazirgi Qazaqtar ekendiginiń aidai aiǵaǵy bizdiń búgingi sózdik qorymyzda ataýy bir-aq dybystan turatyn «Ý» (syryn bilmegen adamǵa ziiandy, bilgen janǵa dári retinde qoldanylatyn ýly zat, qasqyr men ittiń ulýy); Eki dybystan turatyn, búkil ǵalamnyń (tabiǵattyń) eń kóp mólsherin quraityn suiyqtyq ataýlary Sý, Bý, Shý, nemese osy sýǵa bailanysty Jý, Jýý; El men jerdi qorǵaýdaǵy, ar men namystyń eń biik simvoly Tý men Jalaý, Qalyń, óte kóp degen maǵyna beretin Ný (ný orman); Sýdaǵy balyqty qarmaq nemese shanyshqymen bir-birlep ustaityndai emes, tonnalap ustaityn Aý, Qaratpa sózder Áý, Eý, Oý; Óte joǵary jyldamdyqty bildiretin Zý; Ata-tegińdi bildiretin Rý, Qazdyń balamasy Qý (Qýmandar); Úsh dybystan turatyn Taý, Saý, Baý (baý-baqsha, jip), Qýý, Býý, Jýý, Týý, Arý, Orý t.t; Alaý, Ataý, Sulý, Torý, Jorý, Qorý, Qarý, Solý, Adgý, Adlý t.t; Jalaý, Taraý, Qaraý, Quraý, Qudai, Qurai (Quraiysh) t.t. bolyp tabylady. Demek, eń alǵash ýdy oilap taýyp, onyń dámin tatyp, oǵan ý dep at qoiǵandar, Adam ata urpaqtarynyń ósip-ónip, Ata urpaqtaryna, iaǵni rýǵa bólinýi, alǵashqy rýlyq tańbany jasap, iaǵni rýna jazbasyn dúniege ákelgender, alǵash tý kótergender, bútkil jer betindegi tirshiliktiń negizgi kózi sý ekendigin tanyǵandar, ýaqyt óte kele bir-birinen alystap ketken rýlardyń bastaryn biriktirip Qý, Qýman dep ataǵandar osylar. Endi osyǵan Ur (Ýr) men Urandy (Ýran) qosyńyz. Sonda, bizderdiń búgingi sózdik qorymyzdaǵy Ur, Ura, Uran degenimiz Shýmerlerdiń alǵashqy patshalarynyń esimderinen alynǵan bolyp shyǵady. Qurannyń da sóz túbiriniń Uran bolatyny osy. Sóz túbiri (óz túbi) jańylyspaidy.
Endigi sózdi O.Sýleimenovtyń «AZiIa» atty eńbegine bereiik: «Shýmerler jáne túrkiler. Baba túrkiler (prototiýrki) ejelgi Aldyńǵy Aziianyń «tsivilizatsiia qazanynda qainap» bolǵan soń bizdiń dáýirimizge deiingi birinshi myńjyldyq basynda semitterdiń quqailyǵynan yǵysyp, keibir shýmerlik sózderdi ala ketip, eń sońǵy zamandarǵa deiin saqtap qalǵan demekpiz. ...Dingir – Qudai. Dengir, tengir, tengri... táńir. ...Ekeýiniń maǵynalary da birdei. ...Tilderdiń damýy qudaidyń esimi – aspandy týdyrǵanda ol qudaidyń shýmerlik atymen sáikes bolyp shyǵyp otyr. ...Túrki men Shýmer obalarynyń syrtqy belgileriniń bir-birine uqsas kelýin kezdeisoqtyq dep tanýǵa bolmaidy. Jáne de mundai sáikestik – tym jii ushyrasady (183-184 better).
...Shýmer sózderin toptyq júiesi boiynsha rettep alyp, túrki ataýlarynyń sáikes toptarymen salystyrǵanda «Qudai» men «Adam» klasy boiynsha sáikestikterdiń molyraq ushyrasatynyn baiqadym (220 bet).
...Meniń paiymdaýymsha, túrki tilderi shýmer jáne mongol tilderimen mádeni týystyqqa eń kóne zamanda tústi, al túrki tilderiniń mádeni týystyǵy keiingi dáýirlerde qalyptasty. Keiingi mádeni yqpal eń kóne mádeni yqpaldyń nátijesin birjola qurtyp jibermegen, ony sál búrkeńkirep, artqa qarai ysyryńqyrap qana, ústemelep, biriniń qabatyna biri jamala bergen, biraq, qaitalap aitaiyn, birin-biri múlde joiyp jibermegen. Tildiń osy kópqatparly qasieti qazaqtyń «Alla-Táńiri» ataýynan kórinedi: sońǵy túrki kóshpelileri qudai-taǵalany (qudai aty esh burmalanbaidy, din ataýlary kez-kelgen sózdikte leksikanyń eń tózimdi tobyn quraidy) «Alla-Táńiri» dep atady (O.Sýleimenov «Az i Ia» Almaty. 1992. 220 bet).
O.Súleimenovtyń «túrki tilderi shýmer jáne monǵol tilderimen mádeni týystyqqa eń kóne zamanda tústi, al túrki tilderiniń mádeni týystyǵy keiingi dáýirlerde qalyptasty» degenine basqasha tujyrym usynamyn. Sebebi, osy kórsetilgen úsh tildiń úsheýiniń de negizinde, búgingi qazaqtyń Ana tili jatyr. Nuq paiǵambarǵa deiingilerde, soǵan sáikes onyń kemesindegi jandardyń bári de osy biz sóilep júrgen Qazaqtyń Ana tilinde sóilegen. Nuq paiǵambardyń kemesi toqtaǵan Qazyǵurt (Qazyq jurt) taýynyń ainalasyndaǵy jurttyń (qazyq jurttyń) tili esh bir eldiń tilimen býdandaspaǵan. Osyǵan sáikes kezinde búkil álemdi Qaǵan bilegen qaǵanattardyń barlyǵynyń da memlekettik tilderi Qazaqtyń Ana tili bolǵan. Sebebi, Qaǵan degen laýazym ataýynyń ózi taza qazaq sózi bolyp tabylady.
Eske ustaiyq! Qaǵan degen laýazym ataýy qazaqtan ózge birde-bir eldiń sózdik qorynda joq.
Shýmer tili, túrki tili, slavian taǵy basqa da tilderdiń qaisysy, qaisysynan buryn dúniege kelgenin, iaǵni barlyq álem elderi tilderiniń anasy qai til ekenin anyqtaý úshin biz myna jaǵdaiǵa kóńil bólýimiz kerek. Álem elderiniń bárinde de tilder tek qana úsh ataýmen, Ana tili, týǵan til (rodnoi iazyk), ary qarai árbir ulttyń ataýyna sáikes túrki tili, arab tili, qytai tili, aǵylshyn tili, orys tili t.t. bolyp jalǵasyp kete beredi. Barshamyzǵa belgili Qazaq ultynyń tili Ana tili dep atalady. Mine osy ataýlardan qai tildiń alǵashqy til ekenin aiyrýǵa bolady. Demek, Qazaqtyń Ana tili degen uǵymy, tek qana týǵan shesheńniń tili degendi emes, barlyq tilderdiń anasy degendi bildiredi. Áitpegende, qazaqtan ózge elder de óz tilderin týǵan (týysqan, rodnoi) til demei, olarda óz tilderin «Ana tili» dep ataǵan bolar edi. Olardyń bulai ataýǵa quqyqtary joq. Sebebi, bul «sanasynda sańlaýy» bar jandarǵa Man atamyzdyń, iaǵni Mańǵystaýlyqtardyń «avtorlyq» quqyǵyna jeńildetin aitqanda, «jiendik jasaý» bolyp shyǵar edi.
Tilimizdiń Ana tili degen ataýyndaǵy Man atamyzdyń esiminiń sóz túbiri «An» bolyp, Ana degen uǵymymyzdyń da bastaýynda da osy túbir tur. Bul sóz Adam (Man) atamyz osy biz sóilep júrgen qazirgi qazaqtyń Ana tilinde sóiledi degen maǵyna beredi.
Demek, Shýmer tili degenimiz búgingi Qazaqtyń Ana tili bolyp tabylady.
Qazaqtyń shejire-tarihynan habary bar jandardyń kóńilindegi kúmándy seiiltý úshin taǵy bir derek keltireiin:
Jaqynda qolyma «Asia TRAVEL» jýrnalynyń 2012 jyldyń basyndaǵy nomeri tústi. Nomerdiń 88-96 betterinde «Shýmerler, qudailardyń urpaǵy» degen atpen kólemdi zertteý maqala berilipti. Onda: «Budan 6000 jyldan ári de Tigr jáne Evfrat ózenderi aýmaǵyn alyp jatqan Mesopotamiia aimaǵynyń ońtústiginde ózderin Shýmer, nemese «Qarabastylar» dep ataǵan halyq paida boldy. Jazba tarih olardyń qaidan kelgeni jáne qai násilge jatatyny jóninde eshteńe aitpaidy. Belgilisi, olar sońǵy jyldary ǵana ǵylymǵa belgili bolǵandai óz zamanynda adamzat balasyna sansyz kóptegen ǵylymi jańalyqtardy syilaǵan. Erekshe atap ótýge turatyndarynyń qataryna: jazý, temirdi (qola, altyn, kúmis, mys) óńdeý, dóńgelek (arba) jáne qolóner buiymdaryn jasaý jatady. Sonymen qatar olardyń mádenieti artyna kóptegen qupiia men jumbaqtar qaldyrǵany sonshalyq, búgingi ǵalymdardyń olardy sheshetindei qaýqary álige deiin bolmai otyr. Buǵan olardyń shamasy eshqashan jetpeýi de múmkin» dep qorytyndylapty.
Meni tań qaldyrǵan dúnie osy jornaldyń 92 betinde bolyp shyqty. Onda kóne shýmerler qysh jazýyn kóptep paidalanǵan. Olar artyna sansyz kóp qysh kitaptar qaldyrǵan delinip, qysh kitaptyń bir betindegi syzba-beinelerdi keltirgen. Bunda segiz syzba-jazý, onyń jeteýi dóńgelek syzyq ishinde, al bireýi uzyny men eni eki túrli, tik burysh ishine salynǵan. Beineler ártúrli forma da, osylardyń ishinde úsh qus, úsh kres jáne úsh dombyranyń beinesi anyq baiqalady. Qazaqtyń qara dombyrasy, qaida da qara dombyra, ózgeler (aǵylshyn ǵalymy) ony «eskek» dep jazǵandarymen, kez-kelgen qazaq balasy ony keskinine (formasyna), ishegine, pernesine jáne qulaǵy men bet jaǵyndaǵy tesigine qarap-aq jazbai tanidy. Menińshe osy jalǵyz dombyra beinesiniń ózi-aq, shýmerlerdiń teginiń kimder ekenin tanýǵa jarap jatsa kerekti.
Endi osynyń ústine olardyń ózderin «Qarabastylar» dep ataǵandaryn qosyńyz. Qazaqtyń «Qarǵa boily Qaztýǵanynyń» syry mine osylai ashylady emes pe?! Bul Mańǵystaýdaǵy qaptaǵan qaralardyń anyq jalǵasy. Jetybai men Jańaózen qalasynyń ortasyndaǵy alqaptyń Qaramandybas (Qarabas) atalýynyń da syry osy ekenine kúmán bolmasa kerekti.
«Bizge jetken dini mátinder ishindegi eń eskileriniń biri «Avesta». Osydan 3,5 myń jyldai buryn Zaratýshtra (Zardósh) paiǵambar túzgen mátin. (M. Bois. «Zorastriitsy») Osy ǵalymnyń jazýynsha kóktem merekesi kúni tańerteń ózenge shomylyp jaǵaǵa shyǵa bergen Zaratýshtra qarsy aldynda kúndei jarqyrap turǵan qudiretti kóredi. Oqiǵa Kaspii teńiziniń teriskei shyǵysyndaǵy dalada túieli aýylda oryn alǵan. Bul jarqyrap turǵan Qudai Danalyq Iesi iaǵni eski parsy tilinde Ahýramazda eken. Ahýramazda Zárdóshke ýahi túsiredi. Ony Zárdósh kókiregine quiyp alady. Danalyq Iesi Zárdóshke álemniń aqiqatyn ashady. Zárdesh sol aqiqat jóninde ýaǵyz aita bastaidy. Zárdóshke aian etilgen aqiqat ne edi? Ol bylai. Qudai jalǵyz. Ol Danalyq Iesi. Ol meiirban, ádil, qudiretti. Adam jalǵyz Danalyq Iesine siynýy kerek. Kún saiyn 5 ret minájat etýi kerek. Dúnieni jaratqan sol Danalyq Iesi. Qudai dúnieni esh kemshiliksiz kemel jaratqan. Biraq Angramain Saitan Qudai jaratqannyń bárine qarsy shyqty. Bárine zalal keltirdi. Kókmaisa dalany qýraǵan shólge ainaldyrdy. Tushy teńizdi tuzdy kólge ainaldyrdy. Adamdy azǵyrdy. Bir-birimen jaýlastyryp qoidy. Ol saitannan korǵaný úshin Adam tek izgi oi, izgi sóz, izgi isterge berilýi kerek. Ahýramazda Qudai zulym Saitan Angramainmen Jer betinde aqyrzamanǵa sheiin aiqasady. Adam osy uzaq ta uly shaiqasta Qudai jaǵyna shyǵýy kerek. Qudai Saitandy zamanaqyr bastalǵanda jeńip shyǵady. Adamdardy tiriltedi. Qyl kópir arqyly júrgizedi. Otty ózennen ótkizedi. Osynaý Qiiametqaiym synaqtary arqyly jaqsylar men jamandar ajyratylady. Sońǵylardardyń barar jeri máńgilik azap bolsa, jaqsylardyń barar jeri máńgilik rahat meken bolmaq» (Smaǵul Elýbai «Qiiamet-Qaiym ǵasyry» 21 bet).
Túsinikteme: S.Elýbai dereginiń biz úshin qundylyǵy «Oqiǵa Kaspii teńiziniń teriskei shyǵysyndaǵy dalada túieli aýylda oryn alǵan» dep Zaratýshtra dininiń ejelgi Mańǵystaýlyqtardyń arasynda dúniege kelgendigin aishyqtap kórsetýi. Al, Mańǵystaýda Adam ata men Aýa ananyń «qarashańyraǵynyń» ieleri búgingi Qaz Adailar óz ata mekenderinde áli otyr.
Mátindegi «Eski parsy tili» dep otyrǵandary búgingi qazaqtyń Ana tili. Olar «Avesta» degen sózdiń ne maǵyna beretinin de bilmeidi. Sebebi, «Avesta» jyrmen jazylǵan jáne onyń máni men maǵynasy tek qana qazaqqa aian. Joǵaryda kórsetkenimdei jyrdaǵy oqiǵa bolǵan jerde, ondaǵy ataýlarda bári-bári qazaqi ataýlar.
«Ahýramazda Qudai zulym Saitan Angramainmen Jer betinde aqyrzamanǵa sheiin aiqasady». Bul aiqastyń basty keiipkerleriniń atyn atap, túsin tústeitin bolsaq, buny Adam ata men Evanyń urpaqtary desek durysy osy bolar. Aziialyqtar, iaǵni Az (Áz) atanyń urpaqtary ózderin atalyq tekten taratsa, Evropalyqtar (Evreiler, Evangelister), ózderin analyq tekten taratady. Evreiler evrei qyzdarynan týǵandardy, bizshe jienderiniń bárin ebrei dep esepteitinderi jáne olardyń únemi «genderlik» saiasatty jalaýlatyp, kez-kelgen jerge (oryndy-orynsyz) «demokratiiany» tyqpalap adamzattyń eń uly mádenietin azdyryp júrgenderiniń syry osy. Kimde-kim myń jerden basyn tasqa ursa da, áiel men erkek eshqashan teń bola almaidy. Sebebi, Uly Jaratýshy - Alla olarǵa ártúrli mindet júktegen. Durysy, Allanyń buiryǵyna qarsy shyqpai, er adam óz mindetin, áiel adam óz mindetterin atqarǵany jón.
Sol Qarabastardyń tegi Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresinde «Qazaq – Alash (Alshyn) – On eki Ata Baiuly - Adai – Kelimberdi – Muńal – Shoǵy – Jolai – Jolmanbet – Jarylǵap – Qarabas bolyp taratylady. Qarabastyń urpaqtary Aigóshek, Qangóshek, Nurbaýly, Bekberdi, Bógejan degen rý (Ata) attarymen Mańǵystaýda kúni búginde de ǵumyr keship jatyr». («Mańǵystaý entsiklopediiasy» Almaty. Atamura baspasy, 1997 jyl. 203 bet).
Qarabastardyń tegin Ybyrai ahýn Qulybaiuly bylaisha jyrlaǵan:
...«Sóz sóileiin Muńaldan.
Tobyshqa jedel syńardan,
Beket degen urannan
Kirshigi joq qylańnan,
Alashtan asqan shyǵannan
Segiz arys Adaidy,
Túgel aitpai tyna alman.
...Tórt balasy Muńaldyń
Áli menen Báiimbet,
Jaýly, Shoǵy bulardan.
Tórt arys Muńal bolǵaly
Jailaýyna sý alǵan,
Qystaýyna ný alǵan,
Jigitteri Muńaldyń,
Meiman kelse qýanǵan.
... Jarylǵaptan bes bala
Biri onyń Qarabas,
Qarabas tuqym kóbeiip
Eki arys mynaý Shoǵyǵa,
Bolyp edi shamalas.
Qarabastyń balasy
Aigóshek, Qangóshek, Bekberdi.
Nurbaýly men Bógejan,
Ketpegen aýzy tobadan
Qama, qundyz, altyn, zer.
Alyp kigen qaladan
Dosyna baldai tatymdy
Dushpanyna obadai
Bes Qarabas bolǵaly,
Panalady bularǵa
Qairat kúshi az adam» (Y.Qulybaiuly «Altyndy Orda qonǵan jer» Aqtóbe-1994. 132-133 better).
«Onyń bylai syrtynda
Ózen, Shynjyr belgili
Borsymuryn, Qarabas» (Óskenbai Qalmambetuly (1860-1925) «Jyr-dariia» Mańǵystaýdyń aqyn jyraýlary». Aqtaý-1995. 240 bet).
Bulardyń, iaǵni Qaralardyń shyqqan tegi Mańǵystaý, atalary Qaraman, molasy Jetibai – Shetpe tas jolynyń boiyndaǵy Beki aýlynyń tusynan Qaraqiia oiyna qarai 14 shaqyrym jerde. Mine osy atamyzdyń esimi Mańǵystaýda Túpqaraǵan (Qaraǵan túp, Qaraǵan túbek dep te atala beredi), iaǵni jer betindegi barlyq Qaralardyń túbi degen ataýmen búgingi kúnge deiin saqtalyp otyr. Aiybymyz, Túpqaraǵan aýdanynyń bas qalasyna ejelgi Aq Ketik ataýyn qaitara almai júrgenimiz.
Búkil álemdi moiyndatqan Shýmer - Shý eli (Shýmer, Shýjer – álemdi shýlatqan kóne halyq, kóne jurt, artyna mol mura qaldyrǵan) jaily, «Kádimgi tarih» atty fýndamentaldy ǵylymi eńbektiń avtory Jorj Lýi Leklerk (Biýffon) HÚIII ǵasyrda bylai dep jazypty: «Birinshi el (memleket), iaǵni osylai dep atalýǵa laiyq» óte eski zamanda Kaspii teńiziniń shyǵys jaǵynda dúniege kelgen. Bul halyq ǵylymdy, ónerdi jáne basqa da igilikterdi dúniege ákelgeni úshin de úlken qurmetke laiyq... Olar tótenshe baqytty boldy, sebebi olar óte bilimdi edi», «keiin jattyń shabýylyna ushyrap, adamzattyń uly tsivilizatsiiasyn qara túnek basty». Óte durys pikir. Bul meniń adamzattyń alǵashqy uly tsivilizatsiiasy Manqystaýdan bastaý aldy degen tujyrymymmen sáikes kelip turǵan joq pa?! Osydan júz jyldan keiin osyndai oidy egipettanýshy Kair Institýtynyń shyǵys arheologiiasynyń negizin qalaǵan Gaston Kamil Sharl (Maspero) Shýmerler bizge, iaǵni Mesopotamiiaǵa «aýa-raiy jumsaq, jeri shuraily Soltústik Aziia dalasynan keldi» dep jazypty. Amerika zertteýshileriniń sońǵy boljamy boiynsha «Shýmerler degenimiz «Keńgir» bolyp tabylady. Búkil jer betinde Keńgir atty aimaq tek qana Qazaqstannyń Jezqazǵan oblysynda. Túriktiń jazba dereginde (ÚI ǵasyr) Kengý dep kórsetilgen. Onyń qasynda Ulytaý ornalasqan. Oǵan jaqyn jerde óte eski zamandarda mys óndirilgen bai ken orny bar». («Turan» № 16. 17.04 2009 j. Dmitrii Dei «Belgisiz Torǵai»). Qazaqta mys, jez terminderi sinonim. Jezqazǵan aty osydan qalǵan.
Al shyndyǵynda, Keńgirdiń de, Kengýdiń de, Kenniń de, Manqystaýdaǵy Temir baba áýlie qorymy ornalasqan aimaqtaǵy Kendirliniń de tegi bir. Sonymen qatar Shý eliniń qazirgi qazaqtardyń arǵy tegi ekendigin dáleldeitin toponomikalyq aiǵaq – Shý ózeni bolyp tabylady. 1456-58 jyldary Shyńǵys qaǵannyń tuńǵyshy Joshydan taraityn tikelei urpaǵy Kerei men Jánibektiń Ábilqaiyr handyǵynan bólinip Qazaq handyǵyn qurǵan jeri osy Shý alqaby bolǵanynyń negizgi sebebi de osy bolatyn. Manqystaý oblysyna qarasty Kaspii jaǵalaýyndaǵy múiisterdiń biri kúni búginde de Sý (Shý) dep atalady.
Ken (Kenshin) adam aty, iaǵni atamyzdyń esimi. Shejire deregi Ken atamyzdyń tegin tómendegishe taratady. Qazaqtan - Bekarys (Kishi júz), Bekarystan – 2 bala Alshyn, Kenshin. Kenshinnen jeti bala Tama, Tabyn, Kerderi, Kereit, Ramazan, Jaǵalbaily, Tóleý. Búgingi 25 tańbaly Kishi júz eline qarasty 7 tańbaly «Jetirý» deitinderimiz osylar. Bular ejelgi grekter men Rim imperiiasynyń negizin qalaǵandar. Olardyń ózderiniń tegin «Etrýri» dep jazyp júrgenderi osy bizdiń Qazaqtyń Jeti rýy. Olar Qazaqtan enshi alyp bólinip shyqqandar, al bizdegi Jetrýlar qarashańyraqta qalǵandary. Búkil álem elderi osylaisha Qazaqtan bólinip otaý tikken.
Ejelde Baba Túkti Shashty Ázizdiń tolyq maǵynasy qazaqtyń bes jasar balasyna deiin belgili bolsa da, sońǵy orysqa bodan bolǵan úsh júz jyl muny umyttyrýǵa ainaldy. Mine sol ádilettilikti ornatyp, aqiqatty aitatyn kún de týdy. Ol úshin taǵy da osy esimderdiń sóz túbirin (óz túbin, iaǵni túp atasyn) kómekke shaqyramyz. Jaraidy tózimderińdi taýyspaiyn. Túkti degenimiz Nuq (Núk) paiǵambar atamyzdyń laqap esimi bolyp tabylady. Túktiniń sóz túbiri - Úk (Uq) iaǵni túp atasy Úkasha ata bolyp tabylady. Ózderińiz kórip otyrǵandai, Túktiń sóz túbiri «Úk», Shashtyń túbiri «Ash». Baba men Shash analyq tekti bildiredi. Al, Áziz - qazaqtyń túp atasy, iaǵni olardyń bári Áz áýlie atamyzdyń izin jalǵastyrýshylar dep otyr.
Nuq paiǵambardyń kemesiniń toqtaǵan Qazyǵurt (Qazyq jurt) taýy da, olardyń ǵumyr keshken jeri de, Atamyzdyń molasy da búgingi qazaq dalasynda. Ol Qarataýdyń kúngei betindegi, Ógiz (Oǵyz) taý shatqaly mańyndaǵy qyratta, Túrkistan qalasynan 42 km jerde ornalasqan Úkasha ata mazary bolyp tabylady.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, barlyq tarihi derekter Shýmerlik «Avestanyń» dúniege kelgen jeri Kaspii teńiziniń shyǵys jaǵalaýy ekendigin aitady. Demek, sol Shýmerler ózderin qazaqpyz dep ataǵan. Oǵan bultartpas aiǵaqta bar. Sebebi, sol jer ejelde de, tipti búginde de Qazaq dep atalǵan. Áitpese, ol jer Qazaq shyǵanaǵy dep atalmaǵan bolar edi.
«Qazaq shyǵanaǵy, Kaspii teńiziniń shyǵys jaǵalaýlyq bóliginde, Mańǵystaý túbeginiń oń tústik jaǵalaýynda. Mańǵystaý oblysynyń Qaraqiia aýdany jerinde, qurlyqqa 46 km enip jatyr. Pishini doǵa tárizdes, eni teńizge shyǵar jerinde 83 km. Ortasha tereńdigi 13 – 15 m, eń tereń jeri 32 m. Jaǵalaýy kóterińki kelgen. Shyǵysynda Qazaq shyǵanaǵynan sýy taiaz Kendirli buǵazy arqyly bólingen Kendirli qoinaýy jáne Kendirli (Ada) qumqaiyry (uzyndyǵy 35 km) bar» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet).
Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasy boiynsha Shýmer – Shý jáne Mer degen eki birikken sózden turady. Biz ekinshi býynnan Merkit taipasynyń ataýyn kóremiz. «Merkitter– ejelgi túrki taipasy. Orta júz Kereidiń ishindegi bir rý» (Ýikipediia — ashyq entsiklopediiasynan alynǵan málimet). Qazaq dalasynda olardyń atynda Merke (Meri áke), Merki (Meri jigi (rýy) degen toponomikalyq ataýlar bar.
T - dybysy sózdiń qai jerinde qoldanylsa da tolyp, tolysty, endi ózgermeidi degen maǵyna beredi. Mysaly, At (Atyń kim?), Ata, Ult, Bult, Urt, Jurt, Qurt, At, Ut, Qut, Jat, Jut, Ot, Tut, Sút, Tobysh, Toǵyz, Toqsan, Toqsan toǵyz t.t.. Atam Qazaqtyń shejire deregi boiynsha «T» dybysy toǵyz sanyn iemdengen Tobyshtardyń laqap aty.
Ejelde barlyq dúnie toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oiyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnie-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túiesi toǵyz bolady).
Toǵyz aiyp (beriletin jazanyń salmaǵyna orai – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aiyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bie tartý ǵyp
Aldyna alyp baraiyq (340 bet).
…Jiberdi tartý qylyp toǵyz adam («Qambar batyr» 344 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aitylyp keledi.
«Ómirdegi bolatyn nárselerdiń toǵyzdan asatyny bolmaidy», dep danyshpandar aitqan. (Ábilǵazy «Túrik shejiresi»).
«Túrik halqynda ne nárseni bolsa da, toǵyzǵa aparatyn ádet bar, Qudaitaǵala odan artyq jaratpaǵan» (Sharafýtdin Iezdi «Zafanama»). Aitsa aitqandai, Shyńǵys qaǵan negizin qalaǵan «Altyn Ordanyń» eń sońǵy uly hany Toqtamys Shyńǵyshannyń toǵyzynshy urpaǵy bolyp tabylady.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
Demek, «T» tańbasy uldyń (bala) tolysqanyn bildirip, ultqa ainaldyryp tur; sút – sý aǵaryp, sútke ainalǵan; órt – janyp ketken, eshteńe qalmaǵan; jylt – kórindi de joq boldy; bult – bý jinalyp bultqa ainalǵan t.t. bolyp kete beredi. Mine «T» dybysy osylai sóileidi.
Merkige jalǵanǵan sońǵy «T» dybys-tańbasy olardyń tolyp-tolysyp óz aldyna bólek elge ainalǵanyn bildirip tur.
Batys, Qytai derekkózderi de, Orystar da, Rashid-Ad-Dinde de Merkitterdi birese Ade, Odoi, Odoiýt dep Baegýlermen (Baiulylarmen) birge ataidy. Qazirgi Resei jerinde Odoi, Ýodai, Odoiýt atty toponomikalyq ataýlar bar. Atam Qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasy boiynsha «A» men «O»-nyń máni men maǵynasyna kelsek, «A» dybysy: Alla, Ada, Ata, Ana, Asa delinip barlyq dúnieniń bastaýy degendi bildirse, «O» tańbasy «Kún» jáne «Sábi (náreste)» degen maǵyna beredi. Aqiqatynda, «O» tańbasy ejelgi Kúnderdiń Qý ((Qý Adai áke (Qudaike) iaǵni Atasy) men Ún-derdiń (Muńal, kenjesi)) tańbasy. Bas kiimmen oinaýǵa bolmaityny siiaqty, «O» mende, Kún men Sábiden jáne olardanda basqa O-dan bastalatyn barlyq uǵymdarmen de oinaýǵa bolmaidy. O-dan bastalatyn uǵymdar: Ot, Otashy, Oq-dári, Oqtumsyq, Oba (aýrý), Obatas, Ojaý, Oishyl, Oiyq, Oqý, Omarta, Omby (dombyranyń sóz túbiri), Omyraý (anamyzdyń tósi), Or, Oramal, Otan, Otbasy, Odaq, Bodan, iaǵni Otan jáne Odaqpen oinasań bodan bolasyń dep tur. Shynynda da, Odaqpen oinaýǵa bolmaidy. Odaqtyń qandai bolatynyn keshegi Keńester odaǵy kezinde kórgenbiz. Qazirgi Kedendik odaq, Eýro odaqtar túptiń túbinde sol burynǵy «shyqqan» jerimizge qaita aparýy ábden múmkin. Bundai jaǵdailar burynda da san ret bolǵan. Áitpese bizdiń sózdik qorymyzda «Bodan» degen sóz bolmaǵan bolar edi. Sebebi, áldi men álsiz, iaǵni az halyq pen kóp halyq jáne mádeni damý deńgeii ár túrli elder teń dárejede Odaq bola almaidy. Bul qarapaiym adamnyń, urynshaq, zorlyqshyl adamdarmen joldas (saparlas) bolǵanymen birdai dúnie. Tentektiń aldynan «kóp asqanǵa, bir tosqan shyqqan» kezde qosaq arasynda bosqa ketesiń. Búgingi sanktsiiaǵa ilinip, daǵdarysqa ushyrap jatqanymyz osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq.
Sol Shýmerlerdiń ejelgi ataýy Mai (Maia) dep atalǵan. Túieli aýyl degenimiz mine osy. Túieli aýyl áli sol burynǵy ejelgi Atamekenderinde túielerinde baǵyp, sol ejelgi ataýlaryn kúni búginde de tolyqtai saqtap otyr. Mańǵystaýdaǵy Atan, Úlek, Qaraúlek, Býrabai, Maia, Qaramaia (taý), Maiamola, Maiabotalaǵan, Aqmaia, Aqtailaq, Úlken Qaratúie, Kishi Qaratúie, Qarabota, Qaratúie – Man Ata atty toponomikalyq ataýlar osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. (S.Qondybaidyń «Mańǵystaýdyń jer-sý ataýlary» atty eńbegi paidalanyldy). Kókshetaýdaǵy Shýche kóli men Býrabai eldi meken ataýynyń da shyǵý tegi osy. Altailyqtardyń «Ma Adai – Qara» epostyq dastanynyń da shyǵý tegi osy. Bizdiń Uly Atalarymyz óz tarihyn osylai bir aýyz sózben jazǵan.
Qurmetti oqyrman! Bul tujyrym daýǵa jatýǵa tiis emes. Eske ustaiyq! Qazaq shejiresi, qazaqtyń sóz jasaý qaǵidasy jáne onyń sóz túbiri (óz túbi, iaǵni sózdiń atasy) jáne sol jerdegi toponomikalyq ataýlar eshqashan jańylysyp kórgen emes. Bul qaǵidany bútkil jer betinde qoldanbaityn birde-bir el joq. Demek, olardyń bári qazaqtan tarady, iaǵni qazaq qaǵanatynan enshi alyp bólinip shyǵyp otaý tikti degen sóz. Árine solai. Áitpese, búkil adam balasy «topan sýǵa» qaryq bolyp, odan tek Nuq paiǵambar qaýymy aman qalsa, odan keiingi tirshilik tek qana osy qazaq dalasynan bastalady emes pe?
Kári Qas bidiń (Kaspiidiń) shyǵys jaǵynda ornalasqan kári Mańǵystaýdyń «360 ÁÝLIELI KIELI MAŃǴYSTAÝ» dep atalatynynyń da bir syry osy.
Tarih taǵlymy: Búkil jer betindegi sóz túbirinde Áz, Az, Qaz, Haz, Kaz ataýy bar el men jer, ár túrli toponomikalyq ataýlar men uǵymdardyń barlyǵy da búgingi Qazaqtardyń Ata-babalarynan qaldy degendi bildiredi. Bul kez-kelgen ataýdyń sóz túbirinde (óz túbinde) Áz, Az, Qaz, Haz, Kaz bolsa, osy uǵymdardyń barlyǵynyń Atasy, iaǵni búgingishe aitqanda «avtory» Qazaqtar degen sóz. Bul búkil álem elderimen tolyqtai moiyndalǵan aqiqat. Odan eshkim eshqaida qashyp qutyla almaidy. Búgingi sózdik qorymyzdaǵy Aziia, Qazaqiia (sóz túbiri Aziia), Az (Áz), Azaý, Azaýly elderi, Azaý (Azov) teńizi, Azamat (bul uǵymdy qoldanbaityn el joq), Qazaq eli, Qazaqstan, Qazaqmys, QazMunai, Qazmunaigaz, QazMunaiÓnimderi, Qazpochta, Qaztelekom, Qazaltyn, KazMÝ, KazPTI, Kazkom, Kaztsink, Kazatom, Kaz GPZ t.t. solardyń jalǵasy.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
