«بٸرٸنشٸ ەل (مەملەكەت), ياعني وسىلاي دەپ اتالۋعا لايىق» ٶتە ەسكٸ زاماندا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس جاعىندا دٷنيەگە كەلگەن. بۇل حالىق عىلىمدى, ٶنەردٸ جەنە باسقا دا يگٸلٸكتەردٸ دٷنيەگە ەكەلگەنٸ ٷشٸن دە ٷلكەن قۇرمەتكە لايىق... ولار تٶتەنشە باقىتتى بولدى, سەبەبٸ ولار ٶتە بٸلٸمدٸ ەدٸ», ...«كەيٸن جاتتىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ, ادامزاتتىڭ ۇلى تسيۆيليزاتسيياسىن قارا تٷنەك باستى» (جورج لۋي لەكلەرك (بيۋففون) حٷٸٸٸ عاسىر. «كەدٸمگٸ تاريح»).
ادامزاتتىڭ ەڭ العاشقى ۇلى مەدەنيەتٸنٸڭ ايشىقتى ايعاعى رەتٸندە ساقتالىپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكەن ەڭ ەجەلگٸ «اۆەستا» جازباسى دا بٸزدٸڭ اتالارىمىزدىڭ اراسىندا, ياعني اتاپ ايتقاندا بٷگٸنگٸ قازاق دالاسىندا دٷنيەگە كەلگەن. ول جايلى ب.ق. الباني ٶزٸنٸڭ «قازاقييا» اتتى ەڭبەگٸندە:
«ورتا ازييادا ىقىلىم زاماننان بەرٸ ادامزات ۇرپاعىنىڭ شارلاعان ٸزٸ جاتقانمەن ونىڭ جازبا دەرەكتەرٸ ب.ز.ب. 7-6 عاسىرلارعا جاتادى. وسى دەۋٸردەن بٸزگە جەتكەن بٸردەن-بٸر كٶنە جازبا-تاريحي ەسكەرتكٸش - «اۆەستا». بۇل زورواستريزم دٸني ۋاعىزىنىڭ جيناعى - ورتا ازييا, اۋعانستان, يران, ازەربايجان, قازاقستان حالىقتارىنا ورتاق مۇرا. ٷندٸستانداعى پارسىلار كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن دٸني ۋاعىز رەتٸندە پايدالانىپ كەلە جاتىر. قولجازبا جيىرما بٸر كٸتاپتان تۇرادى, مۇنىڭ بٸزگە تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ عانا جەتتٸ, ەكٸ كٶشٸرمە نۇسقاسى ساقتالعان (60 بەت).
قازٸرگٸ عالىمداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ «اۆەستانى» ب.ز.د. 1-مىڭ جىلدىقتىڭ 1-شٸ جارتىسىندا ورتا ازييادا نە سولتٷستٸك-باتىس اۋعانستان مەن سولتٷستٸك-شىعىس يرانعا كٶرشٸ ايماقتاردىڭ بٸرٸندە پايدا بولدى دەپ ەسەپتەيدٸ». بۇل پٸكٸرگە توقتالا كەلٸپ, ٶتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىندا س.پ.تولستوۆ «اۆەستانىڭ» پايدا بولعان جەرٸ ورتالىق ازييا, انىعىراق ايتقاندا حورەزمدە دٷنيەگە كەلگەن دەگەن پٸكٸر ايتقان. بۇل عالىمنىڭ عىلىمي تۇجىرىمىنىڭ دۇرىس ەكەنٸن, كەيٸنگٸ جىلداردا ورتالىق ازييادان دەرەكتەر دەلەلدەيدٸ.
قازاقستان ارحەولوگتارى كەڭ كٶلەمدە وبالاردى (قورعانداردى) زەرتتەپ «اۆەستادا» جازىلعان سول كەزدٸڭ سالتى بويىنشا جەرلەنگەن ادامداردىڭ قاڭقالارى, قوسا جەرلەنگەن مارقۇمنىڭ دٷنيەلەرٸ تابىلدى. سول كەزدٸڭ قونىستارىن قازعاندا قولادان, تەمٸردەن, قىش بۇيىمدارعا باسىلعان سۆاستيكا تاڭباسى بار جەدٸگەرلەر تابىلۋدا. سوعان قاراعاندا, ەرتەدەگٸ تٷرٸكتەردٸڭ ابالارى وسى ارييستەر بولۋى مٷمكٸن» دەپ جورامال جاسايدى (الاش جورنالى №1 (22), 2009).
«حورەزم» قازاق دالاسىنىڭ بٸر پۇشپاعى ماڭعىستاۋدان باستاۋ الادى. ەجەلگٸ قازاقتار حورەزمدٸ قارازىم دەپ اتاعان. قازٸرگٸ تٷرٸكپەن جەرٸندەگٸ ەجەلگٸ پاتشالىق حورەزم دەپ اتالسا, مانقىستاۋدا قارازىم دەگەن جەر مەن وسى اتتاس اتتى كٶنە ەۋليە (قورىم) بار. جەر بەتٸندەگٸ بارلىق قارالاردىڭ تەگٸ ماڭعىستاۋداعى تٷپقاراعاننان (قاراعانتٷپتەن, قارالاردىڭ تٷبٸنەن) باستاۋ الادى. سول قارالاردىڭ بەرٸنٸڭ اتالارى قارامان اتانىڭ مولاسى دا وسى ماڭعىستاۋدا. بۇل قورىم ماڭقىستاۋداعى ەڭ ەجەلگٸ قورىمداردىڭ قاتارىنا جاتادى.
«تاريح عىلىمى بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەنٸ زەرتتەۋدٸ, ول الدىمەن, دەرەكتەر جيناۋدان باستايدى. دەرەكتەر تاريحي بولمىستى شىندىق تۇرعىسىنان وقىپ-ٷيرەنۋگە باعىت بەرەدٸ. ەجەلگٸ قازاقستان تاريحى جٶنٸندە جازباشا دەرەكتەمەلەر كٶنە پارسى, كٶنە گرەك, لاتىن, قىتاي تٸلدەرٸندە بٸزگە كەلٸپ جەتتٸ. بۇل جازباشا دەرەكتەمەلەر مازمۇنى مەن سيپاتى جاعىنان سان الۋان.
باستى دەرەكتەمەلەردٸڭ بٸرٸ زورواستريزمنٸڭ كيەلٸ «اۆەستا»1 دەگەن كٸتاپ اتاۋىمەن بەلگٸلٸ. احۋرا مازدا قۇدايىنا ارنالعان «اۆەستا» جىرلارىنىڭ اۆتورى زاراتۋشترا («كەرٸ تٷيەشٸ» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ) دەلٸنەدٸ. زاراتۋشترا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس-سولتٷستٸگٸن قونىستانعان اريي تايپاسىنىڭ سپيتاما رۋىنان شىققان.
شامامەن العاندا, ادامزات تاريحىنداعى تۇڭعىش پايعامبار, ابىز زاراتۋشترا, بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸن IX عاسىردا ٶمٸر سٷردٸ. تابيعي دارىنىنىڭ ارقاسىندا ارييلەردٸڭ باتىر ۇلدارى جايلى جىرلاپ, وتىز جاسىندا جاڭا دٸندٸ ويلاپ تابادى. قازاقستان, ورتالىق ازييا, يران, ەزٸربايجان, Aۋعانستان جەرٸندە تارالعان زاراتۋشترا ٸلٸمٸنٸڭ قاسيەتتٸ جازبالار جيناعى بٸزدٸڭ زامانىمىزعا دەيٸن III عاسىرىندا حاتقا تٷسكەن 21 كٸتاپتان تۇرادى. «اۆەستانىڭ» ساقتالعان بٶلٸگٸندە قۇداي اتىنا ايتىلاتىن ەنۇراندار (گيمندەر) بار.
باسىندا ايعا, كٷنگە, وتقا, سۋعا تابىناتىن ارييلەر ونىڭ دٸني ۋاعىزدارىن قابىلداي قويمادى. ەسٸرەسە تۋرلار قاتتى قارسىلىق كٶرسەتكەن. زاراتۋشترا باسقا جاقتارعا قونىس اۋدارىپ, ٶز ٸلٸمٸن كٶرشٸ ەلدەرگە تاراتادى. وسىلايشا زورواستريزم دٸنٸ دٷنيەگە كەلدٸ. زاراتۋشترا ۋاعىزدارىنىڭ قازاقستاننىڭ ەجەلگٸ تۇرعىندارىنىڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸن تانىپ بٸلۋدە ماڭىزى زور. وندا شىعىس يراندىق كٶشپەلٸ تايپالار «تۋرلار» دەگەن جيناق اتاۋمەن بەرٸلەدٸ. سونىمەن قاتار «اۆەستادا» «سايريمدەر», «داحتار» دەگەن تايپالار تۋرالى دا ايتىلادى.
Tۋرلار (تٷرٸكتەر, تۇراندىقتار م.ق.) مەن ارييلەر (ارىستار م.ق.)) اراسىنداعى شىم-شىتىرىق وقيعالار ەمۋدارييا مەن سىردارييا, كاسپيي مەن ارال, ەدٸل مەن كاما ٶڭٸرلەرٸندە ٶربيدٸ. بۇل «ەنۇرانداعى» كەيٸپكەرلەر دوڭعالاقتى اربالارعا مٸنگەن. ولاردىڭ قارۋلارى — ساداق پەن جەبە, نايزا, ايبالتا, كەسٸبٸ — مال ٶسٸرۋ (ٶگٸز, جىلقى جەنە تٷيە), تاماعى — ەت پەن سٷت, قۇدايعا قۇرباندىققا شالۋعا جىلقى, سيىر, قوي ەكەلەتٸندٸگٸ باياندالعان.
«اۆەستاداعى» قۇداي ەنۇراندارى ورتالىق ازييا مەن ونىڭ سولتٷستٸگٸندە جاپسارلاس جاتقان قازاقستاننىڭ باقتاشى-ەگٸنشٸ تايپالارىنىڭ رۋحاني ٶمٸرٸ تۋرالى قۇندى ماتەريال بەرەدٸ. ارييلەردٸڭ قۇدايعا قۇرباندىق شالىپ, ونىڭ اتىنا ماداقتاۋ ايتاتىن جەرلەرٸ ارحەولوگييالىق دەرەكتەرمەن دە راستالىپ وتىر» (كٶنە پارسى دەرەكتەرٸ. «ەجەلگٸ قازاقستان تاريحى جازبا دەرەكتەردە»).
«كٶنەنٸڭ كٶنەسٸ, بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ەكٸنشٸ مىڭ جىلدىقپەن بٸرٸنشٸ مىڭ جىلدىق اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن پايعامبار زاراتۋشترا نەگٸزٸن قالاعان زورواستريزم دٸنٸنٸڭ قاسيەتتٸ جازباسى – اۆەستا. بۇل اۆەستا تٸلٸندە جازىلعان قاسيەتتٸ كٸتاپتى - ٶسيەت جىردى قولعا العاندا, زييالى ادامزات تاماعىن جەرگە قويادى. ولاي ەتپەيٸنشە, بٸزدٸڭ جىل قايىرۋمىزدان مىڭ جىل بۇرىن ادام بالاسىن جاقسىلىققا, قايىرىمدىلىققا باۋلىعان بولىپ كەلەدٸ. اۋىزشا تاراعان دەگەنٸم: كٶنە يراندىقتار جازۋى شايتان انحرا-ماننىڭ ٸسٸ, ونىمەن قاسيەتتٸ سٶزدٸ قورلاۋعا بولمايدى دەپ, اۆەستا جىرىن قازاقتىڭ باتىرلار جىرى سيياقتى, جاتتاپ ايتىپ, اتادان بالاعا قالدىرىپ كەلگەن. وسىنىڭ ٶزٸ تٷركٸ تٸلٸندە عانا ساقتالعاندىقتان, سول زاراتۋشترامىزدا ساق تۇقىمى بٸزدٸڭ ارعى تەگٸمٸز ەمەس پە, دەگەن وي تۋىندايدى. سول ۋاعىز-ٶسيەت سٶز مىڭ جىل ٶتكەننەن كەيٸن عانا حاتقا تٷسكەن.
يراندىقتار زاراتۋشترا سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸن ٸزدەپ, اۆەستاداعى مال-جان, جەر-سۋ, ەل اتاۋلارىن تەرگەي كەلە, «اتان تٷيە» نەمەسە «كٸمنٸڭ نارى قوڭسىز» دەگەن بالاما ٸزدەيدٸ. مەن ايتار ەدٸم: اۆەستا - ەبەس ەمەس پە? تٷركٸ ەلدەرٸنە ەبەستٸك – جاتتى جاتىرقاۋ, تەربيەنٸڭ ەبەستٸگٸ دەگەن ۇعىم بار عوي, ياعني وعاش, ەرسٸ, ٶرەسكەل ٸستەر - اۆەستادا تەرگەگەن اتتار, تابۋ سٶزدەر بارشىلىق. تاريحشىلار زاراتۋشترانى يران حالقىنىڭ شىعىس ايماعىن مەكەندەگەن دەيدٸ, ولاي بولسا, ونىڭ شىعىسىمەن تٷركٸ حالىقتارى شەكتەسپەي مە?» دەپ وي تولعايدى ب.ق.الباني. (176 بەت).
ٶتە دۇرىس پٸكٸر! بۇل جازبانى بٸزدٸكٸ دەپ تٶمەندەگٸدەي سەبەپتەرمەن باتىل ايتا الامىز:
- بٸرٸنشٸدەن, وسى دەرەكتەردٸ جەرسٸندٸرەر بولساق: «زاراتۋشترا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس-سولتٷستٸگٸن قونىستانعان اريي تايپاسىنىڭ سپيتاما رۋىنان شىققان» دەلٸنەدٸ. كاسپييدٸڭ شىعىس-سولتٷستٸگٸ قاس بي مەن ارال تەڭٸزدەرٸ ارالىعىن الىپ جاتقان ۇلانعايىر ايماق, باستاۋى بٷگٸنگٸ ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸ. اريي تايپاسى دەپ قازاقتىڭ ٷش ارىسى ايتىلادى. ەجەلگٸ سپيتاما رۋىنىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارىن بٸلۋ ٷشٸن, ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرمەگەن سٶز تٷبٸرٸن كٶمەككە شاقىرامىز. تاپتىق پا? بٸز بۇل اتاۋدان بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى (كەنجەسٸ) بەكارىستان تارايتىن جەتٸرۋدىڭ قۇرامىنداعى تاما اتامىزدىڭ ەسٸمٸن (رۋىنىڭ اتاۋىن) كٶرەمٸز.
تٷسٸنٸكتەمە: تامالاردىڭ نەگٸزگٸ جەرٸ اقتٶبە, ورال وبلىستارى, رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ ورىنبور وبلىسى. جەزقازعان وبلىسىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا جەنە جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىندا, سونداي-اق وڭتٷستٸك قازاقستاننىڭ سوزاق اۋدانىندا تامالار شوعىرلانا ورنالاسقان.
بۇلار جايلى مەلٸمەتتٸ راشيد اد ديننٸڭ مۇڭال (موڭعول) تايپالارىنىڭ ٸشٸندەگٸ ەنيسەي قىرعىزدارى اراسىن مەكەندەگەن تاما (تۋما, تۋمەتە) بار دەگەنٸنەن كٶرەمٸز. تۋما (تاما) قازٸرگٸ قىرعىزداردا دا, نايماندار اراسىندا دا بار. قىرعىزدىڭ سارۋ تايپاسى اراسىندا احىناي (اقىناي) رۋى بار, ونىڭ تەگٸ قازاقتاردان شىققان دەلٸنەدٸ. قازاقتىڭ تاما رۋىندا دا احىناي بٶلٸمشەسٸ بار.
تاما رۋىندا ەسەنگەلدٸ, جابال جەنە جٶگٸ دەگەن ٷش تارماق بار. رۋلىق تاڭبا بەلگٸسٸ: قوس ەلٸپ, ياعني قىپشاقتاردىڭ تاڭباسىمەن بٸردەي. تاما رۋى ەرتەدەگٸ قىپشاقتاردىڭ ەجەلگٸ جەرٸندە, ياعني وڭتٷستٸك ورالدا, جايىق جەنە توبىل ٶزەندەرٸنٸڭ جوعارعى اعىسىن مەكەندەپ كەلەدٸ.
حٷ-حٷ1 عاسىرلاردا باتىر شورا باستاعان تاما تايپاسى دەشتٸ-قىپشاقتا, قازان حاندىعىنىڭ, نوعاي ورداسىنىڭ ساياسي ٶمٸرٸندە زور رول اتقاردى. قازان قالاسىن (قازٸرگٸ تاتارستان) ورىس باسقىنشىلارىنان قورعاۋدا جان اياماي شايقاستى. «شورا باتىر» جىرى ەل اراسىنا كەڭ تاراعان. وسىنىڭ بەرٸ تامالاردىڭ قىپشاقتارمەن ەتنيكالىق جاعىنان تۋىس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. تاما رۋىنىڭ ۇرانى «قارابۋرا». قارابۋرا ەز ەۋليەنٸ كٷنٸ كەشەگە دەيٸن بٷكٸل مۇسىلمان بالاسىنىڭ اراسىندا بٸلمەگەن جان بولماعان. تٷيەلٸ اۋىل, قارابۋرا, قاراتٷيە-ماناتا, بۋراباي (بوروۆوە) بەرٸ بٸر قايناردان. قازٸرگٸ قازاقتىڭ ۇلى جٷزٸ, اعا ارىسىندا تٷيە دەگەن اتاۋدىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعى جاتىر. تٷيەنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) ٷي (ٷيسٸن) بولاتىنى وسىدان.
- اريي تايپاسى (ارىستار) – قازٸرگٸ ارىستاردىڭ اتاسى قازاقتىڭ ٷش ارىسى (اقارىس, جانارىس, بەكارىس), سەگٸز ارىس اداي (تەزٸكە, قوساي, قۇنانورىس (رىسقۇل), اقپان, بالىقشى (شىبىنتاي), بۇزاۋ, توبىش, مۇڭال), اراپ (ار اپا), پارسى ت.ت.. قازاق دالاسىنىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ ارىس, قازاقتىڭ قاپ تاۋى (كاپقاز) سىرتى ەلٸندەگٸ اراكس, اردون ٶزەندەرٸ اتاۋى ت.ت. ياعني سٶز تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە) «ار» دەگەن سٶزٸ بار ەلدەر مەن توپونوميكالىق اتاۋلاردىڭ بەرٸ سولاردان قالعان. قارامان اتا ەسٸمٸ تٷبٸرٸنٸڭ دە ار بولاتىنى وسىدان.
- تۋرلار – بٷگٸنگٸ تٷرٸك اتالعان حالىقتاردىڭ اتاسى. ماڭعىستاۋدا سولاردان قالعان تۇر, تۇران, بەل-تۇران (ناعىز تۇران) اتتى توپونوميكالىق اتاۋلار ساقتالعان. بۇل اتاۋلار تٷرٸك ەلٸنٸڭ شىققان تەگٸن دەلدەپ, ايقىنداپ كٶرسەتٸپ تۇر. تٷرٸكتٸڭ تولىق ماعناسى تۇر جٸگٸ, ياعني تۇر رۋى دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. اق كەتٸك – اق كەتە جٸگٸ (رۋى), بٶرٸك - بٶرٸ جٸگٸ (رۋى), بٶرجٸگٸن – بٶرٸ جٸگٸنٸڭ (رۋىنىڭ) بالاسى ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. ەيگٸلٸ شىڭعىس قاعان رۋىنىڭ بٶرجٸگٸن دەپ اتالىپ جٷرگەنٸنٸڭ سىرى. ماڭعىستاۋدا وسى اتتاس ميكروتوپونيم كٷنٸ بٷگٸندە دە بار.
- سايريم – بۇل تايپادان ماڭعىستاۋدا سايقۇدىق, سايقۇي, سايىن, سايٶتەس, سايتانعارا اتتى ميكروتوپونيمدەر بار. وڭتٷستٸك قازاق جەرٸندەگٸ «سايرامدا بار سانسىز باپ» دەلٸنەتٸن سايرام قالاسى دا سولاردان قالعان.
ساي-ريم دەگەنٸمٸزدەگٸ ەكٸنشٸ بۋىندا تۇرعان ريمنەن, ريم يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن كٸمدەردٸڭ قالاعانىن ايقىن كٶرە الامىز. قارا: (21.04.2016 جىلى «نوۆايا يستورييا: ريم وسنوۆالي كازاحي» «كاراۆان» (http://www.caravan.kz/news/novaya-istoriya-rim-osnovali-kazakhi-365506/), «گومەر – اداەتس, ا ريمسكۋيۋ يمپەرييۋ وسنوۆالي كازاحي» «7 نيۋست. كز»).
- داحتار (داي-داحتار) – بٷگٸنگٸ ماڭعىستاۋلىق قاز ادايلاردىڭ ارعى اتالارى ەجەلگٸ جازبالار دا وسىلاي اتالعان. دايدان – ادايدى, داحتان – اقپانداردى (ساقتاردى) ايقىن كٶرە الامىز. ەسكە ۇستايىق! اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسىندا سٶز تٷبٸرٸ, ياعني ٶز تٷبٸ ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرگەن ەمەس.
- شۋمەرلەردٸڭ ٶمٸر سالتى, كەسٸبٸ, قارۋ-جاراعىندا, دٸنٸ مەن دٸني عۇرىپتارىندا, تٸلٸندە قازاقتاردان ەش قانداي ايىرماشىلىقتارى جوق.
- «اۆەستا» جىرى قازاقتىڭ باتىرلار جىرى, شەجٸرە, ٶسيەت, تولعاۋلارى سيياقتى جاتقا ايتىلىپ, ۇرپاقتان ۇرپاققا جالعاسىپ كەلگەن. قازاقتان ٶزگە ەل شەجٸرە-تاريحتى جىرمەن جازبايدى.
- جىرداعى اتاۋلار قازاق تٸلٸنە تەن. مىسالى: مىنا بٸر دەرەككە, ۇرانىڭ ٷشٸنشٸ ەۋلەتٸنە, ياعني شۋمەر مەن اككاد (ب.ز.ب. 2112-1997) پاتشالارىنىڭ ەسٸمدەرٸن وقىپ كٶرەيٸك: ۋر-نام-مۋ, شۋلگي, بۋرسۋەن, شۋ-سۋەن, يببي-سۋەن. وسىنداعى پاتشالار ەسٸمٸن بٷگٸنگٸ قازاق ەلٸندەگٸ سۋان تايپاسىنىڭ اتاۋىمەن-بٷر سۋان, شۋ سۋان, يبن-سۋان دەپ وقىپ, ودان ارى قاراي دۋدۋدى-دٷلۋ-دۋلات, يارلاعاندى-جارلاعان, ۋر-بابانى-ۇر بابا, ۋرۋكتى-ۇرىق, ۋرنگاردى-ۇرىنعار, شۋ-سۋەندى-شۋ سۋان, اگۋمدى-اعىم, بۋرنا-بۋراشتى - بۋرا بوراش, كادامشان ەلليلدٸ-قاز ادام ەلٸ, اباد-شۋم-ەديندٸ-اداد شۋ ەلٸ, زابابا-شۋم-يدديندٸ-زابابا شۋ ەلٸ, نۇر-ادادتى-نۇر اداد دەپ وقىساق شىندىقتان الشاق كەتە قويماسپىز. وداندا باسقا, قارا – اسابا رۋىنان شىققان تۇران جاۋىنگەرٸ, قاراپاندار – زورواسترا دٸنٸنٸڭ دۇشپاندارى. ارۆاتاسپا (ارباتاسپا) – ۆيستاسپانىڭ ەكەسٸ, زاراتۋشترانى قورعاۋشى, قازاقتا وسىعان ۇقساس قازاراسپا, ەسپە, تەرەڭ ەسپە (قۇدىق, ماڭعىستاۋدا) دەگەن سٶزدەر بار. جاماسپا – ۆيشتاسپا پاتشانىڭ كەڭەسشٸسٸ. كەرساسپا – يران باتىرى. ۆارنا – ەل, بولگارييادا ۆارنا قالاسى بار, قازٸرگٸ ودەسسانىڭ اتاۋى دا بۇرىن ۆارنا دەپ اتالعان, بۇل سٶزدٸڭ قازاقشاسى ارنا-ساي دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنداعى ٷلكەن سۋ قويماسى ارناساي دەپ اتالادى. اشا – شىندىق (كٷنٸ بٷگٸندە دە بۇل سٶز تازا شىندىق دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى. ار-تي - تەرتٸپ, شىندىق, ەدٸلەتتٸلٸك, بۇل سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ ارسىزدىقتى تىي. اشي – تاعدىر (جانى اشيدى, جانى اشىمايدى). اشۋ – ىزا (اشۋلانۋ, ىزالانۋ). اتۆيد – تراتتاونىڭ اتاسىنىڭ ەسٸمٸ, «شاحنامادا» - اتبين, قازاقشاسى – اتبي. ۆارا – اسابان رۋىنان شىققان جاۋىنگەر, ۆارانىڭ تٷبٸرٸ ار (ارىن قورعاۋشىلار), ال اس – الشىننىڭ لاقاپ اتى ەمەس پە? ساحناۆاق – ييمانىڭ قارىنداسىنىڭ ەسٸمٸ, قازاقشاسى – ساقىپاۋاق. سوعدى, سوعديانا – زاراۆشان ٶزەنٸنٸڭ تٶمەنگٸ اعىسىنداعى ايماق. حارا – اڭىزداعى تاۋ سٸلەمٸ, جەردٸ قورشاپ جاتادى, بۇل سٶزدٸڭ دە تٷبٸرٸ ار, دەمەك قورشاپ-قورعاۋ دەسەك, ەكەۋٸ دە بٸر ماعىنادا بولىپ شىعادى. ال, ونىڭ قازاق جەرٸنە, ونىڭ ٸشٸندە مانقىستاۋعا قاتىستى توپونوميكالىق ايعاقتاماسى مانقىستاۋدىڭ جەنە سىر ٶڭٸرٸنٸڭ قاراتاۋ اتتى تاۋى. ارتى وسىلاي جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ.
- «اۆەستادا» بەسقوناق جايلى دەرەكتەر بار. مۇنى «اۆەستانىڭ» جازىلۋ تەگٸ ەجەلگٸ قازاق دالاسىندا ەكەندٸگٸنٸڭ بۇلتارتپاس ايعاعى دەۋگە ەبدەن بولادى. اتالالارىمىزدان قالعان سٶزدە «بەسقوناق دەگەنٸمٸز ٶتكەن جىلدىڭ جاڭا جىلعا قوناق بەس كٷنٸ» - دەلٸنەدٸ.
- قازاقتىڭ اپتالىق كٷن ساناۋى دا «اۆەستا» دا جازىلعان. وندا «سەرسەنبٸنٸڭ سەتٸنە», «سەتتٸ كٷن» دەگەن ۇعىمدار كەزدەسەدٸ.
- ولار ٶزدەرٸن «قاراباستىلار» دەپ اتاعان. ماڭعىستاۋدا قاراقان, قاراقاڭعا, قاراعانتٷپ (قاراعان تٷبەك, تٷپقاراعان), قارامان, قاراتاۋ, قاراسۋ, قاراجال, قارااعاشتى, قاراباس (قاراماندىباس) اتتى ەۋليە-قورىمدار مەن جەر, سۋ, تاۋ اتاۋلارى كٷنٸ بٷگٸندە دە بار. جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ (ادايلاردىڭ) سٶزٸندە وسى قورىمداردىڭ ەڭ ەجەلگٸسٸ قارامان اتا دەلٸنەدٸ. ولاردىڭ ٶزدەرٸن قاراباستىلار دەپ اتاۋلارى, شىققان تەگٸمٸز ماڭعىستاۋ دەگەنٸ.
- «اۆەستا سٶزٸنٸڭ تٶركٸنٸ, ماعىناسى عىلىمدا انىقتالماعان. كەيبٸر عالىمدار «ماداقتاۋ» نەمەسە «ٶسيەت» دەپ اتايدى. ال, يران زەرتتەۋشٸلەرٸ «كەرٸ اتان سٶزٸنەن شىققان» دەسەدٸ. اۆەستادا سونداي سٶز تٸركەستەرٸ بار» دەگەنگە كەلسەك, بۇل اتاۋلار, بۇل سٶزدٸڭ نەگٸزگٸ ماعىناسى ەمەس. ونىڭ دەل ماعىناسى ب.ق.الباني ايتقانداي «ەبەستٸك جاساما, تەرٸس پيعىلدان ادا بول», نەمەسە «ەدەپ ساقتاۋ» بولىپ تابىلادى.
- ال, «كەرٸ اتانعا» كەلسەك, ول دا اۆەستانىڭ قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەنٸنە كەپٸلدٸك بەرە الادى. سەبەبٸ, تٶرت تٷلٸك مالدى قولعا ٷيرەتكەندەردٸڭ قازاق ەكەندٸگٸنە ەشكٸم دە داۋلاسپايدى (تٷيەنٸڭ پٸرٸ (اتاسى) ويسىل قارا, جىلقى - قامبار اتا, قوي - شوپان اتا, سيىر - زەڭگٸ بابا, ەشكٸ - سەكسەك اتا, ەگٸن مەن شىعىردىڭ اتاسى ەلٸ شىنار).
ەندٸ وسىلاردىڭ ٷستٸنە ەجەلگٸ بٸر زامانداردا قاس بي (كاسپيي) تەڭٸزٸنٸڭ ەبەس-كٷن دەپ اتالعانىن, ماڭعىستاۋدىڭ بەينەۋ اۋدانى جەرٸندە بٸر القاپتىڭ اتان (جانگەلديننەن وڭتٷستٸك-شىعىستا 31 كم) دەپ كٷنٸ بٷگٸندە دە اتالاتىنىن, ولاردان دا باسقا كەرٸ ماڭعىستاۋداعى قاراتٷيە -ماناتا, تٷيەسۋ, تٷيەباتقان, تٷيەمويىن, ٷلەك, قاراٷلەك اتتى جەر-cۋ اتاۋلارىن قوسىڭىز.
- بۇل جىردىڭ باستاپقى تٷپ نۇسقاسى بٷگٸنگٸ بٸز سٶيلەپ جٷرگەن, قازاقتىڭ انا تٸلٸندە جىرلانىپ, وسى تٸلدە جازىلعان. وتانى بٷگٸنگٸ قازاق دالاسى, دەلٸرەك ايتساق وسى ۇلى دالانىڭ بٸر پۇشپاعى ماڭعىستاۋ. جىردى مەنٸكٸ دەپ «مەنشٸكتەپ» وتىرعان يراندىقتاردىڭ ونى تٷسٸنبەي جٷرگەن سەبەبٸ وسى.
- ال, قازاق «عالىمدارىنىڭ» وسى كەزگە دەيٸن بۇل جىردى تٷسٸنبەي, بٸزدٸكٸ دەپ مەنشٸكتەي الماي جٷرگەندەرٸنە كەلسەك, بۇل ەندٸ ولاردىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸنٸڭ, بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ تٸلدەرٸنٸڭ اناسى ەكەندٸگٸن زەردەلەي الماي جٷرگەنٸنەن, دەپ باتىل تۇجىرىم جاساي الامىز. بۇل بٸزدٸڭ انا تٸلٸمٸزدٸڭ قۇدٸرەتٸن تانۋعا شامالارىمىز جەتپەي, ٶزگە (ورىس, اراپ, پارسى, اعىلشىن) تٸلدەرگە تابىنعاندىعىمىزدىڭ سالدارى.
- يراندىقتار مەن ٷندٸلٸكتەردٸڭ بۇل جىردى جەنە ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸن مەنٸكٸ (مەنٸڭ اتام) دەگەنٸ, ولاردىڭ ٶز شىققان تەكتەرٸنٸڭ قازاق ەكەندٸگٸن مويىنداعاندارى.
- «اۆەستادا» جازىلعان سالت بويىنشا جەرلەنگەن ادامدار قابٸرٸ ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى جەرٸندەگٸ تاۋشىق كەنتٸنە جاقىن, تەڭٸز جاعاسىندا ورنالاسقان شاقپاق اتا قورىمىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان.
- ولاردىڭ ۇستانعان دٸندەرٸ دە ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ دٸندەرٸمەن بٸردەي. يسلامعا دەيٸن قازاقتاردا تەڭٸرگە تابىنعان بولاتىن. ولاردىڭ جازبالارىندا ايتىلاتىن «سۆاستيكا (كٸرەس)» تاڭباسى, ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىمداردا: ەسٸرەسە قارامان اتا, شوپان اتا, قۇسىم اتا قورىمدارىندا بار. شاقپاق اتا مەشٸتٸ كرەس بەينەسٸندە سالىنعان. شەڭبەر ٸشٸنە سالىنعان كرەس بەينەلٸ الىپ قۇرىلىستار ماڭعىستاۋدا كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنٸڭ شاڭىراعى دا وسى تاڭبانىڭ كەسكٸنٸن بەرەدٸ ەمەس پە?
- «اۆەستانىڭ» بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەنٸنٸڭ باستى دەلەلٸ, بۇنداعى باس قۇداي احۋرا-مازدانىڭ ەسٸمٸ مازدا دەپ اتالادى. ال, مازدانىڭ سٶز تٷبٸرٸ بٷكٸل قازاقتىڭ تٷپ اتاسى «از», «ەز ەۋليە» اتامىزدىڭ ەسٸمٸ ەمەس پە? دەمەك, مازدا قىسقارتىلعان سٶز. بۇل سٶزدٸڭ قۇرامى, مان, از, اد, ياعني مان ەز اتا. ٶيتپەگەندە شە? بٷكٸل ادامزات ٶز تٸرشٸلٸگٸنٸڭ, ٶز مەدەنيەتٸنٸڭ باستاۋىن مانقىستاۋدان, ياعني ەجەلگٸ ماد (ما اداي) پاتشالىعىنان الادى ەمەس پە?! مانقىستاۋدىڭ قارا ويىنان قىرعا (ٷستٸرتكە) كٶتەرٸلەر جەردە مان اتا, قىردىڭ ٷستٸندە ەز ەۋليەنٸڭ مولاسى كٷنٸ بٷگٸندە دە بار.
- بٷگٸنگٸ يران تاريحى ٶز تەكتەرٸنٸڭ ماد, ياعني مان اداي پاتشالىعىنان تارايتىنىن كەمٸل مويىندايدى. مەنٸڭ بۇل تۇجىرىمىما تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, تەگەرانداعى شەھيد بەھەشتە اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ پروفەسسورى ريزا شابانيدٸڭ «يران تاريحى» اتتى كٸتابى تولىق كۋەلٸك ەتە الادى (الماتى: «زەردە» باسپاسى, 2002 جىل).
- كەي دەرەكتەردە اۆەستا «ساكسانيد اۆەستاسى» دەپ تە اتالادى. اۆەستانىڭ ساقتاردٸكٸ, ياعني قاز ساقتاردٸكٸ ەكەنٸن وسى سٶزدٸڭ ٶزٸنەن-اق انىق اڭعارۋعا بولسا كەرەك-تٸ.
- ال «احۋرا» دەپ جٷرگەندەرٸ بٸزدٸڭ اقىرعى (سوڭعى) دەگەن سٶزٸمٸز. مىسالى, بٸز كٷنٸ بٷگٸندە دە مۇحاممەد پايعامباردى اقىرعى پايعامبار دەپ اتايمىز. سول سيياقتى, كەزٸندە ەز ەۋليە اتامىزدى دا اقىرعى قۇداي دەپ اتاعان. ەجەلگٸ قازاقتار اراسىندا, تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە «اتامزامان جەنە اقىرزامان» دەگەن سٶزدەر قولدانىستا جٷر.
- زاراتۋشترانى ول كەزەڭدەردە دە, تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىنداعى قۇدايدىڭ, تەڭٸردٸڭ بالاما ەسٸمٸ رەتٸندە قولدانىلاتىن جاراتۋشى دەپ تٷسٸنسەك, شىندىعى وسى بولار. بۇنداي سٶز «اۆەستانىڭ» جىر جولدارىندا بار:
«جاراتۋشىمىن – جارىلقاۋشىمىن,
قورعاۋشىمىن, بەرٸن بٸلۋشٸمٸن.
مەنٸڭ اتىم – بەرٸن جويۋشى,
مەنٸڭ اتىم – بەرٸن جاراتۋشى.
دانالاردىڭ داناسىمىن,
قۇدٸرەتتٸنٸڭ قۇدٸرەتتٸسٸ مەنٸڭ اتىم» (اۆەستا. شامامەن 3,5 مىڭ جىل بۇرىن جازىلعان) (س.ەلۋباي «قييامەت – قايىم عاسىرى» 2 بەت).
زاراتۋشترا مەن جاراتۋشىنىڭ «اراتۋش» دەگەن سٶز تٷبٸرلەرٸ دە وسىنى ايتىپ تۇرعان جوق پا? ال, «ج» مەن «ز» دىبىسىنىڭ قازاقتىڭ كەيبٸر سٶزدەرٸنٸڭ ٶزگە تٸلدەرمەن اتالۋىندا وسىلاي اۋىسىپ ايتىلۋى تابيعي جاعداي. بۇنداي اۋىسىپ قولدانۋ ٶز تٸلٸمٸزدە دە كەزدەسەدٸ. مىسالى, ەج بەن ەز, تەج بەن تەز, تەجٸك پەن تەزٸكە, جەبە مەن زەبە, جەبەدەي مەن زەبەدەي. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) جاڭىلىسپايدى.
- ال, انحرا مان پەرٸگە كەلسەك, بۇل جەردە انحرا مان جاعىمسىز كەيٸپكەر رەتٸندە كٶرٸنەدٸ. ان – تٸرٸ جان, پەندە. ەڭ العاشقى ادامدار. ان مەن اڭنىڭ ماعىنالارى بٸر-بٸرٸنە جاقىن. ادامداردىڭ «كٸسٸ كيٸك» اتانعان كەزەڭٸ. ەكٸنشٸ ماعىناسى ان – انا (ەيەل). ەرينە سولاي, پەرٸ ەيەل بولماي, ەر ادام بولۋشى ما ەدٸ? ال, ماننىڭ اتىن مانقىستاۋ (مانداردىڭ قىستاۋى) كٷنٸ بٷگٸندە دە ۇستاپ وتىرعان جوق پا?
- «اۆەستانىڭ» - ەبەسپە دەگەن سٶزدەن شىققانىنا قازٸرگٸ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سول كەزدەرٸ «ەبەسكٷن تەڭٸزٸ» دەپ اتالعانى تولىقتاي دەلەل بولا الادى. بٷگٸنگٸ باشقۇرت ەلٸندە اشا, ارتي, شۋچە قالالارى بولسا, جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي قازاق دالاسىندا دا شۋ ٶزەنٸ مەن كٶكشەتاۋدا شۋچە قالاسى بار.
زاراتۋشترا - يراننىڭ شىعىسىنداعى كٶشپەندٸ ەلدٸڭ ۇرپاعى ەرٸ ونىڭ دٸنٸن قابىلداعان شىعىس يراننىڭ پاتشاسى كاۆي-ۆيشتاسپى; عالىمدار بۇل ايماقتى بٷگٸنگٸ اۋعانستان مەن ورتا ازييا جەرٸ دەپ سانايدى.
زاراتۋشترا – دٷنيەگە كەلگەندە, كٷلٸپ تۋعان بالا. مۇنداي وقيعا ادامزات تاريحىندا بولماعان. ەل اۋزىنداعى اڭىزعا قاراعاندا, ول 77 جاسىندا ناماز وقىپ وتىرىپ, ونىڭ دٸنٸنە قارسى بولعان ادامنىڭ قولىنان قازا تابادى.
ساكسانيد (ساق) اۆەستاسى جيىرما بٸر كٸتاپتان قۇرالىپ, «ناسك» اتالىپتى, سونىڭ بٸزگە بٸر كٸتابى, ال سول زاماندا جازىلعان اۆەستالىق ٶسيەتتٸڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸ عانا جەتٸپ وتىر.
بٸزدٸڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ جەتٸنشٸ, سەگٸزٸنشٸ عاسىرلارىندا يران مەن ورتا ازييادا يسلام دٸنٸ قابىلدانىپ, زاراتۋشترانىڭ ورنىن باستى. بۇل دٸنگە تابىنۋشىلار قۋعىنعا ۇشىراپ, ٷندٸستانعا جەر اۋدى, وسى زاماندا ول دٸندٸ ۇستايتىندار يبرا اتالادى. بٸز بۇل اتاۋدان يبراھيم (ىبىرايىم) پايعامباردىڭ ەسٸمٸن كٶرەمٸز. ىبىرايىم اتامىز جايلى دەرەكتەر ماڭعىستاۋدىڭ شەجٸرە-داستاندارىندا كٶپتەپ ساقتالعان.
بۇل جاعداي Cٷگٸر جىراۋ بەگەندٸكۇلىنىڭ (894-1974) «شەجٸرە جىر» داستانىندا بىلايشا سۋرەتتەلەدٸ:
«ىبىرايىم, كەنعان ەكٸ اۋىل
الجاسىپ دٸنگە تالاسقان,
كەنعاننىڭ بٸر ەۋلەتٸ
ٸشە بەرگەن اراق-شاراپتان.
ىبىرايىمنىڭ ەۋلەتٸ
كەلەمەسٸن قايىرىپ
اقان تاۋدىڭ ەتەگٸ (اق تاۋ, اق مان تاۋىنىڭ م.ق.)
اراپا بٸزگە بولسىن دەپ (اردىڭ اپاسى (اناسى) بولسىن دەپ م.ق.)
التى تاقتا اراپتان (قازٸرگٸ اراپ جۇرتى (ارابييا) م.ق.)
ەجٸ بارىپ دەم تاتتى
ەجٸ بٸلٸمدٸ بۇلاقتان.
ون سەگٸز مىڭ عالامدى
سوندا سٷلەيمەنگە سۇراتقان.
مۇسىلمان, كەپٸر بٸرٸگٸپ
ارالاسىپ جٷرگەندە
قۇلشىلىق ٷشٸن قۇدايعا
مۇحامبەتكە ٷمبەت بولعاندا
بٸر دٸندەگٸ حالىقپىز,
اتامىز ەنەس ساحابا,
مۇسىلماننىڭ بالاسى
جٷز جيىرما بەس تاڭبالى
وسى وتىرعان كٶپشٸلٸك
سول ەنەستٸڭ اۋماعى («جىر دارييا», 448-449 بەتتەر). قاسيەتتٸ قۇراندا ىبىرايىم اتامىزدىڭ ەسٸمٸ يبراھيم دەپ بەرٸلەدٸ. «نەگٸزٸنەن اللاھ ادام مەن نۇحتى جەنە يبراھيم مەن يمراننىڭ جۇراعاتىن ەلەمدەرگە ارداقتى قىلدى» (3.الي يمران-33). اراق-شاراپ ٸشە بەرەتٸن اۋىلدىڭ ۇرپاقتارى دا (ەۆروپالىقتار) ەلٸگە دەيٸن اراق ٸشۋلەرٸن قويا الماي كەلەدٸ. قاز اداي شەجٸرەسٸندە بەكارىستىڭ ەكٸ بالاسى بار, ٷلكەنٸ الشىن, كٸشٸسٸ كەنشٸن دەۋشٸ ەدٸ عوي. كەنعان, كەنشٸن بەرٸ بٸر اۋىل. ولاردىڭ دا شىققان جەرٸ ماڭعىستاۋ, ول بٷگٸنگٸ كەندٸرلٸ شىعاناعى اتاۋىمەن ساقتالعان. بەرٸنٸڭ «كەن» دەگەن بٸر تٷبٸردەن بولاتىنى وسىدان. ەن, كەن, كەندٸرلٸ, كەنتاۋ, كەنٸش, كەنشٸ, ەڭ, ەن دالا, كەڭ, كەڭ دالا ت.ت. ولاردىڭ اۆتورلىق قۇقى.
بٸزدٸڭ بابالارىمىزدىڭ جەتٸقاراقشىنى تەمٸرقازىققا بايلاپ قويعانى سيياقتى, احۋرا مازدا جەتەۋدٸڭ بٸرلٸگٸن, ياعني ادام, مال, وت, جەر, اسپان, سۋ, ٶسٸمدٸك بٸرلٸگٸن ساقتاۋدى ۋاعىزدايدى. مۇنىڭ العاشقى كەزەڭٸ – «جارالۋ», ياعني پايدا بولۋ. احۋرا-مازدا دٷنيەنٸ جاراتقاندا, انحرا-مان پەرٸ بٷلدٸرەدٸ. سونىڭ كەسٸرٸنەن ەكٸنشٸ كەزەڭ – قوسپا پايدا بولادى. بۇل – قازٸرگٸ بٸز عۇمىر كەشٸپ جاتقان دٷنيە, ياعني قايىرىمدىلىق پەن جاۋىزدىقتىڭ ارالاسۋى. ال ادام بالاسى قايىرىمدىلىقتى جاقتاپ, جاۋىزدىقپەن كٷرەسۋ كەرەك, ول ٷشٸن احۋرا مازداعا تابىنۋ قاجەت. بۇل جەردە ٶزدەرٸڭ كٶرٸپ وتىرعانداي, اقىرعى مان ەز اتا (احۋرا مازدا) اتالىق تەكتٸ بٸلدٸرسە, انحرا مان پەرٸ انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ قازاقتار (ازييالىقتار) مان ەز اتانىڭ ۇرپاقتارى بولسا, امەريكا, انگلييا, فرانتسييا, ەۆروپالىقتار (ەۆ, ەۆا, دەۆا, دەۆۋشكا, ەۆانگەليە, ەۆگەنيكا, ەۆرەي) ٶزدەرٸن انالىق تەكتەن تاراتادى.
ٷشٸنشٸ كەزەڭدە - «بٶلٸنۋ» پايدا بولىپ, اقىرى, دٷنيە جاڭارادى, قايىرا قالپىنا كەلەدٸ, بۇعان زاراتۋشترانىڭ ۇرپاقتارى بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ىقپال جاسايدى.
اقىرى, ەر پەندە ەدٸل سوتتىڭ الدىنان ٶتەتٸنٸن, دٷنيە سالعاننان سوڭ, جۇماق پەن توزاقتا ساراپتالاتىنىن, عۇمىرلىق دٷنيەدە قايىرا بٸرلەسٸپ, رۋح پەن تەن قايتا تٸرشٸلٸك قۇراتىنى ايتىلادى. زاراتۋشترانىڭ بۇل ويى باسقا دٸني ادامدارعا ىقپال ەتتٸ. زاراتۋشترا ٸلٸمٸندە ەر ادامنىڭ سوتتان اقتالۋى – ونىڭ ويىنا, سٶزٸنە, ٸسٸنە بايلانىستى. وسى جاعدايدا مٷڭكٸر-نەڭكٸر الدىندا ادام ٶز رۋحى ٷشٸن عانا ەمەس, بٷكٸل دٷنيە - ەلەم ٷشٸن جاۋاپ بەرەدٸ. ودان ٷلگٸ العان كەيٸنگٸ دٸندەردٸڭ ارتىقشىلىعى دا سوندا.
كەيٸنگٸ كەزدەردە ورىس تٸلٸندە جازاتىن تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ ٶكٸلدەرٸ ورىس تاريحىنىڭ جالعاندىعىن, التى جٷز جىل جالعان جازىلعانىن, ۆيزانتييادا قۇرىلعان حريستيان دٸنٸ, ونىڭ كرەسٸ, شٸركەۋدە سالىنعان پايعامبار بەينەلەرٸ تٷركٸ تۇقىمى ەكەنٸن جيٸ ايتا باستادى. سول حريستيان دٸنٸنٸڭ نەگٸزٸ وسى اۆەستادان الىنىپ, بۇل دٸن بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ اراسىندا دۇنيەگە كەلگەن بولىپ شىعادى.
سول زاراتۋشترانىڭ دٸنٸن گرەكتەر ٶز ۇعىمىنا جاقىنداتىپ, زورواسترا اتاۋىندا دا ٷلكەن مەن بار. سەبەبٸ, زاراتۋشترا ۋاعىزى حريستياندىق دٸنگە ەكٸ تاراپتان ىقپال جاسادى. بٸرٸنشٸدەن, ول زاراتۋشترانىڭ ويىن مۇراگەرلٸك ەتتٸ, ەكٸنشٸدەن زورواستريزمنىڭ تٸكەلەي ىقپالى العاشقى حريستياندىقتىڭ بالعىن شاعىندا ەسەر ەتكەن ەدٸ. يۋدەيلٸكتەردٸڭ زاراتۋشترا جولىنا تٷسۋٸ – ولاردىڭ كير پاتشا ۆاۆيلون تۇتقىنىنان بوساعان شاقتا, ياعني ب.ز. بۇرىنعى بەسٸنشٸ عاسىر بولاتىن. سول زاماندا زاراتۋشترا جولىنا تٷسكەندەردٸ «فارسىشىلدار» دەپ اتاعان. زارا مەن زورونىڭ ەكەۋٸ دە بٸر قايناردان, سەبەبٸ, ادامزاتتىڭ العاشقى دامۋ كەزەڭٸندە, قازٸرگٸ بٸزدٸڭ ار دەگەن ۇعىمىمىزداعى (يمان, اتامەكەن, وتباسى) ارىمىزدىڭ سىرتى ور قازىلىپ قورعالعان. ال, فارسىشىلداردى ارىستار, ياعني ارىن «كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي» قورعايتىن ارلى ۇلدار دەگەنٸمٸز دۇرىس. قازاقتىڭ ٷش ارىسى (اق ارىس, جان ارىس, بەك ارىس) جەنە قاز ادايدىڭ سەگٸز نەمەرەسٸنٸڭ سەگٸز ارىس اداي دەپ اتالۋى وسىنىڭ ايداي ايعاعى.
زاراتۋشترا (زورواسترا) اتامىزدىڭ اتى بٸزگە بٷگٸنگٸ كٷنگە اشتارحان, استراحان, استراباد بولىپ جەتتٸ. «ۇزىن بويلى, ارىق, سٷيەكتٸ قۇلدى استرابادقا جاقىن جەردەگٸ جول بويىندا تاتارلار ۇستايدى» (ۆ.گ.يان «چينگيز-حان» نۋكۋس. 1975. 262 بەت). قازاقتىڭ ەيگٸلٸ حانى ەز جەنٸبەكتٸڭ استراحان قالاسىن سالىپ, ونى ٶزٸنە استانا ەتٸپ الۋىنىڭ باستى سەبەبٸ دە وسى بولاتىن.
سونىمەن, بٸزدٸڭ جىل قايىرۋمىزدان بۇرىن جاساعان ساق بابالارىمىزدىڭ كٶنە جازۋدا اتالۋىن, بٷگٸنگە دەيٸن تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردا ساقتالىپ وتىرعانىن, ولاردىڭ ەلٸندە زاراتۋشترا ەسٸمدٸ پايعامبار شىعىپ, «ەبەسپە» اتتى قاسيەتتٸ كٸتاپ قالدىرىپ, ادامزاتتىڭ العاشقى دٸنٸنٸڭ ٸرگەسٸن قالاعانىنا كٶزٸمٸز جەتتٸ-اۋ دەيمٸن.
«شۋمەردٸڭ ٸزٸنە تٷسكەن-تاعى دا ارحەولوگ ەمەس, فرانتسۋز ەلشٸسٸ ەرنەست دە سارزەك دەگەن ادام. ول 1877 جىلى وڭتٷستٸك قوسٶزەننٸڭ بٸر تٶبەسٸن قازعاندا, بازالتتىق, ياعني جانارتاۋدىڭ تاسىنان جاسالعان مٷسٸن تاپتى. باسىندا ميلىعىنا تٷسٸرە, قۇلاعىن جاۋىپ كيگەن قازاق بٶركٸ, كٶزٸ «توستاعانداي», قىر مۇرىن, قولىن قۋسىرىپ, تٸزەسٸنە سىنالى جازۋلاردى جايىپ سالىپ, جالاڭ اياق وتىر. جازۋدى وقىپ قاراعاندا, بۇل بەينە-بٸزدٸڭ جىل قايىرۋىمىزدان 23-24 عاسىر بۇرىنعى لاگاشا قالاسىنداعى شۋمەر پاتشاسى گۋدە بەينەسٸ ەكەن, قازٸر پاريجدە ساقتالۋدا.
...بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى اعىلشىن ارحەولوگٸ لەونار ۆۋللي شۋمەر پاتشاسى شۋبادتىڭ تابىت مٷسٸنٸن تابادى. پاتشايىمدى سالتاناتتى جاسالعان باس كيٸمٸ – تەجٸمەن, التىن القاسىمەن, ەكٸ كٷڭٸمەن بٸرگە جەرلەپتٸ. بۋللي ەل-ۋبايد تٶبەسٸن قازعاندا, ۋرانىڭ تۇڭعىش ەۋلەتٸنٸڭ پاتشاسى مەسانەپادتىڭ ۇلى ااننەپادتىڭ ەسٸمٸ جازىلعان اق اشۋتاسقا قاشالعان قالاقشا تاڭبالى تاس تابىلعان. بۇل دٷنيەجٷزٸلٸك توپانسۋدان كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ەۋلەتتٸڭ تٸزٸمٸندەگٸ پاتشا كٶرٸنەدٸ (252 بەت).
...سەيسەم اتا قورىمى ورنالاسقان ايماققا جاقىن جەردەگٸ «ٷشتاعان ٶڭٸرٸندەگٸ جاباعىلى ساز اۋىلىنان (ٷشتاعاننان 30 كم جەردە) شىعىسقا قاراي 3-4 كم جٷرگەندە, تۇمسىعى باتىسقا قاراپ تۇرعان قۇم جالدىڭ بويىنداعى كيەلٸ ورىن, ول «شاشتى ەزٸز» دەپ اتالادى, ال ودان 1,5 كم جەردەگٸ جالاتتىڭ ٷستٸندە «بابا تٷكتٸ» ەۋليەنٸڭ مەكەنٸ بار. ...ٸزدەنٸستەر بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸزدٸڭ كٷن تەكتٸ وبراز ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ول تٸپتٸ باعزى پايعامبار - زاراتۋشترانىڭ ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان كەيپٸ دە بولۋى مٷمكٸن.
... بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸزدٸڭ كٶپكە تانىمال باسقا بٸر زيراتى قاراتاۋدىڭ سولتٷستٸك-شىعىس جاعىندا, بٷگٸنگٸ وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ شولاققورعان اۋدانىنىڭ جەرٸندە ورنالاسقان, قىزىلكٶلدٸڭ جاعاسىندا, بۇرىنعى قۇمكەنت قالاسىنىڭ وڭتٷستٸگٸنە قاراي 1 كم جەردە دەلٸنەدٸ. بٷگٸنگٸ كارتا بويىنشا قاراستىرساق, بابا تٷكتٸنٸڭ مولاسى تۇرعان جەر جامبىل وبلىسىنىڭ بايقادام كەنتٸنەن شىعىپ شولاققورعانعا اپاراتىن اسفالت جولدىڭ بويى ماڭىندا. وسى بٸر ەسٸمدٸ ەكٸ ەۋليەنٸڭ اراسىندا قانداي بايلانىس بولۋى مٷمكٸن دەگەن ساۋالعا 14 ع-دا تٷركٸستان ٶڭٸرٸنەن ارال-كاسپيي ٶڭٸرٸنە سوپى ۋاعىزشىلارى ەكەلگەن «ەۋليەلەر ەكسپورتى» بولدى دەگەن پايىمعا دەن قويار بولساق جاۋاپ بەرٸپ كٶرۋگە بولادى. وندا بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز ەۋليەسٸ سوزاق ٶڭٸرٸنەن كەلگەن «بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز» دەرۋٸشتەر توبىنىڭ وسى ٶلكەگە جٸبەرگەن ۋاعىزشىلارىنان قالعان بەلگٸ دە بولار, ولجاعىن دەل ايتا قويۋدىڭ رەتٸ كەلە قويماس.
قازاق تانىمىنداعى بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز ميفتٸك سيپاتىندا – ەڭ سوڭعى ينستانتسييا, مىسالى بايبٶرٸ بالا سۇراپ ەۋليەلەردٸڭ بارلىعىندا بولىپ, بابا تٷكتٸگە ەڭ سوڭىنان كەلٸپ تٷنەيدٸ, ەۋليە ونىڭ تٸلەگٸن قابىل ەتەدٸ. ٶيتكەنٸ ول – ميترا, ول ٶمٸر بەرەدٸ (الپامىس دٷنيەگە كەلەدٸ), ول ەسٸم بەرەدٸ (الپامىستىڭ اتىن قويادى), ول بيلٸك بەرەدٸ (الپامىس جيدەلٸبايسىننىڭ قوجاسى). بابا تٷكتٸ «ميترا» ٶز تەگٸن ۇمىتسا دا قىزمەتٸن ۇمىتپاعان, بابا تٷكتٸنٸڭ بويىندا «كٷن مەن شارت تەڭٸرٸنٸڭ» فۋنكتسيياسىنىڭ نەگٸزگٸلەرٸ ساقتالعان, سونداي-اق ول ەر ادامداردىڭ, جاۋىنگەرلەردٸڭ, جولاۋشىلاردىڭ قامقورشىسى, پٸرٸ. قازاق ەپوسىندا ول تەك الپامىسقا عانا ەمەس, وراق باتىر مەن قوبىلاندىعا كٶمەكتەسەدٸ جەنە ولاردىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە سەبەپشٸ بولادى.
بابا تٷكتٸ جاس كەزٸندە جىلىبۇلاققا (نەمەسە سىرداريياعا) شومىلىپ جٷرگەن ٷش قىزدى كٶرگەن دەسەدٸ, ولار سۋ پەرٸسٸنٸڭ قىزدارى ەكەن. بابا تٷكتٸ ولاردىڭ كيٸمدەرٸن جاسىرىپ قويادى, سٶيتٸپ ٷش قىزدىڭ بٸرەۋٸن ەيەلٸ بولۋعا كٶندٸرەدٸ. قىز كٷيەۋگە شىعار الدىندا ٷش شارت قويادى; بٸرٸنشٸ – اياق كيٸمٸن شەشكەن كەزدە قاراماۋ, ەكٸنشٸ – شاشى مەن تىرناعىنا قاراماۋ; ٷشٸنشٸ – قولتىعىنا قاراماۋ, جٸگٸت بٸر كٷنٸ شارتتى بۇزادى, قىز اققۋعا اينالىپ ۇشىپ كەتەدٸ, ارتىنان ٸشتە قالعان بالانى ەكەلٸپ تاستاپ كەتەدٸ. بۇل بالا كەيٸن ەدٸگە دەگەن (پارپارييا) اتپەن بەلگٸلٸ بولعان. (س.قوندىباي «ماڭعىستاۋ مەن ٷستٸرتتٸڭ كيەلٸ ورىندارى» الماتى. 2000 37-41 بەتتەر).
كەلٸڭٸز, ەندٸ وسى سەرٸكبول باۋىرىمىزدىڭ تۇجىرىمدارى مەن بولجامدارىنا قولداعى دەرەكتەرگە ساي ساراپتاما جاساپ كٶرەلٸك:
- بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز – اتامىزدىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى ەمەسٸ ايقىن. بۇل كەيٸن قويىلعان لاقاپ ەسٸم دەپ تۇجىرىمداۋعا تولىقتاي نەگٸز بار.
- ٷلكەندەردٸڭ ايتۋىنشا, شەجٸرە دەرەگٸ بابا تٷكتٸنٸ بالاسى, شاشتى ەزٸزدٸ اتاسى دەيدٸ. قاي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا: بٸرٸنشٸدەن ٶز اتىمەن تەگٸنٸڭ قوسىلىپ ايتىلۋى, ەكٸنشٸدەن ەكەۋٸنە ەكٸ جەردەن توپونوميكالىق اتاۋ بەرٸلۋٸ, ٷشٸنشٸدەن ەز-ٸز ەسٸمٸندەگٸ «ٸز» جالعاۋلىعىنىڭ ەز اتاسىنىڭ ٸزٸن جالعاستىرۋشى, بالاسى, ۇرپاعى دەگەن ماعىنا بەرەتٸندٸگٸ بۇل تۇجىرىمدى بٸزگە تازا شىندىق دەپ قابىلداۋعا مەجبٷر ەتەدٸ.
- بابا – قازٸرگٸ سٶزدٸك قورىمىزدا «ٶتە ەسكٸ زاماندا» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. باستاۋىن «قاۋىم باسىندا» انالار تۇرعان زاماننان الادى. بٷگٸنگٸ ورىس حالقىنىڭ ەيەل ادامدى «بابا» دەيتٸندەرٸ سودان قالعان. بابانىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) ابا (اپا). افريكالىقتاردىڭ دا تەگٸ وسى. ارابتار مەن ەبرەيلەردٸڭ دە تەگٸ وسى. ولاردىڭ اتالارىنىڭ اتى سەميت. قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ اتاۋى جابال (جەبەل) اداي شەجٸرەسٸ بويىنشا سەميت بۇزاۋدان تارايدى. سلاۆيان حالىقتارى دەگەنٸمٸزدەگٸ, بۇل اتاۋدىڭ دا ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) اۆ (اب, اپ). بەرٸ انالىق تەككە جاتادى. ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ «اتا-بابا» دەپ ەكەۋٸن قوساقتاپ اتايتىندارىنىڭ سىرى وسى. قازٸر بۇلار بٸزدە اتا-انا دەپ اتالادى.
- ال, شىندىعىندا بابا تٷكتٸنٸ - جابال نۇق دەپ تٷسٸنسەك دۇرىسى وسى بولار. بابا مەن جابالدىڭ, تٷكتٸ مەن نۇقتىڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى تەك قانا وسىنى بٸلدٸرەدٸ. ەجەلگٸ جازبالاردا, ماڭعىستاۋلىق اقىن-جىراۋلاردىڭ داستاندارىندا نۇق قاۋىمىنىڭ اتاۋىن جابال نۇق دەپ اتاعاندارى كەزدەسەدٸ.
- ەزٸزدٸڭ سٶز تٷبٸرٸ سٸرە بٷگٸنگٸ قازاق ەلٸنٸڭ نەگٸزٸن قالاعان ەز اتامىزدىڭ اتى. سونىمەن قاتار ەز – اسا بٸلٸمدٸ, دانىشپان ادام, ال ەزٸز سٶزٸ – جانىڭا ەڭ جاقىن, اياۋلى ادام دەگەن ماعىنا دا قولدانىلادى. بٷگٸنگٸ سٶزدٸك قورىمىزداعى ەز ناۋرىز, ەز تٷرٸك, ەز جەنٸبەك, ەز زاحير (سۇلتان بەيبارىس), ەز تەۋكەلەر وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى. بۇل ەسٸم ولارعا حالىقتىڭ قويعان لاقاپ (ماداق) ەسٸمٸ. جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن تەگٸنە ەز اتاسىنىڭ ەسٸمٸ قوسىلعان ۇلى تۇلعالار, ەز (قازاق) اتالارىنا لايىق بولدى دەگەن سٶز. جەر بەتٸندە قازاقتىڭ قاعانىنان اسقان لاۋازىم بولماعانى سيياقتى, بۇدان اسقان «ماداق تا» بولماعان.
- بۇل كٷندەرٸ بٷكٸل ەلەم قولداناتىن, قازاقتىڭ اتا-تەگٸن اتاۋ, جازۋ قاعيداسىندا اتاسىنىڭ اتى بٸرٸنشٸ, ٶز اتى ەكٸنشٸ بولىپ (مىسالى, قاراكەرەي قابانباي, قانجىعالى بٶگەنباي, شاپىراشتى ناۋرىزباي, ەسكەلدٸ سٷگٸر, نەمەسە تەمٸر بابا, قاڭعا بابا ت.ت.) اتالاتىنىن سارالاساق, بۇل جەردە بابا سٶزٸ بٸرٸنشٸ بولىپ اتالىپ تۇر. بٸز بۇل اتاۋدان:
«تٷركٸستاندا تٷمەن باب,
سٸزدەردەن مەدەت تٸلەيمٸن.
سايرامداعى سانسىز باب,
وتىرارداعى وتىز باپ,
ەڭ ٷلكەنٸ ارىستان باب,
سٸزدەردەن مەدەت تٸلەيمٸن» دەپ, قازاق باقسىلارىنىڭ جىرلارىندا ايتىلاتىنداي باپتاردىڭ دا تەگٸنٸڭ كٸمدەر ەكەنٸن ايقىن كٶرەمٸز.
- بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز بۇل جەردە باس قۇدايدىڭ بەينەسٸندە سۋرەتتەلەدٸ. باسقا ەۋليەلەردەن تٸلەگٸ ورىندالماي, وسى ەۋليەگە كەلٸپ تٷنەگەندە تٸلەكتەرٸ قابىل بولادى. بۇل جاعداي اۆەستاداعى احۋرا مازدانىڭ (اقىرعى قۇدايدىڭ) ميسسيياسىنا تولىقتاي سەيكەس كەلەدٸ.
- بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز ەسٸمٸ قالاي بولعان كٷندە دە ەز اتامىزدىڭ اتىمەن تٸكەلەي بايلانىستى. ەگەر بٸز ەز-ٸز سٶزٸنٸڭ قۇرامىن سارالاساق, ەزٸمٸز - سٸرە ەز ەۋليە اتامىز, ال ٸزٸمٸز - ەز اتامىزدىڭ ٸزٸمەن جٷرٸپ, ونى جالعاستىرۋشى, ەز اتامىزدىڭ ۇرپاعى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
- بۇل جەردە بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸزدٸڭ – اقىرعى قۇدايمەن سەيكەس كەلمەيتٸن جەرٸ, ونىڭ ەكەسٸنٸڭ اتى دا كەرەمەت ەزٸز دەلٸنەتٸنٸ. دەمەك, بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸز - ەز اتامىزدىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى. ال كەرەمەت ەزٸزدٸ - ەز اتامىزدىڭ لاقاپ اتى دەۋگە بولار. سەبەبٸ, كەرەمەت - اسا ۇلى, اسا ەرەكشە, ادام تاڭدانارلىق, ەڭ جوعارى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
- بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸزدٸڭ دٷنيەگە كەلگەن, ٶمٸر سٷرگەن جەرٸ (سىرداريياعا شومىلادى), مولاسى دا قازاق دالاسىندا ماڭعىستاۋ وبلىسى, ماڭعىستاۋ اۋدانى, سازدى ٶڭٸرٸندە. سىر ٶڭٸرٸ (نۇق اتامىزدىڭ كەمەسٸ قالعان ايماق) مەن سارىارقا مانداردىڭ جاز جايلاۋى بولسا, مانقىستاۋ مانداردىڭ قىس قىستاۋى.
... ادايدىڭ اتا مەكەنٸ
«كٶلدەنەڭ جاتقان ماڭعىستاۋ
قار جاتپايتىن وي ەدٸ,
سارىارقانى جاز جايلاپ
قىستىگٷنٸ بولعاندا
كٷندە جيىن توي ەدٸ» (زەكەرييا ساعىندىقۇلى (1890-1930) «جىر-دارييا. ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى». اقتاۋ-1995 408 بەت).
«سالامات بولىڭ سارىارقا
ماڭعىستاۋ تۋعان شاڭىراعىم» (سٷگٸر بەگەندٸكۇلى (1894-1974) «جىر-دارييا» ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى». اقتاۋ-1995 425 بەت).
«رۋىم اداي الشىندا
ەر بەكەت بولاد ۇرانى,
تىڭداعانعا ناسيحات
سٶز بازارىن قۇرالى,
ويىل, قيىل, جەم, ساعىز
سارىارقانى جاز جايلاپ,
ماڭعىستاۋدىڭ ٷش تٷبەك
قىسقى مەكەن تۇراعى» (ۇزاقباي جىراۋ قازجانۇلى (1897-1973) «جىر-دارييا» ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى». اقتاۋ-1995. 528 بەت).
سول شۋمەرلەردٸڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارى قازٸرگٸ قازاقتار ەكەندٸگٸنٸڭ ايداي ايعاعى بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ سٶزدٸك قورىمىزدا اتاۋى بٸر-اق دىبىستان تۇراتىن «ۋ» (سىرىن بٸلمەگەن ادامعا زيياندى, بٸلگەن جانعا دەرٸ رەتٸندە قولدانىلاتىن ۋلى زات, قاسقىر مەن يتتٸڭ ۇلۋى); ەكٸ دىبىستان تۇراتىن, بٷكٸل عالامنىڭ (تابيعاتتىڭ) ەڭ كٶپ مٶلشەرٸن قۇرايتىن سۇيىقتىق اتاۋلارى سۋ, بۋ, شۋ, نەمەسە وسى سۋعا بايلانىستى جۋ, جۋۋ; ەل مەن جەردٸ قورعاۋداعى, ار مەن نامىستىڭ ەڭ بيٸك سيمۆولى تۋ مەن جالاۋ, قالىڭ, ٶتە كٶپ دەگەن ماعىنا بەرەتٸن نۋ (نۋ ورمان); سۋداعى بالىقتى قارماق نەمەسە شانىشقىمەن بٸر-بٸرلەپ ۇستايتىنداي ەمەس, توننالاپ ۇستايتىن اۋ, قاراتپا سٶزدەر ەۋ, ەۋ, وۋ; ٶتە جوعارى جىلدامدىقتى بٸلدٸرەتٸن زۋ; اتا-تەگٸڭدٸ بٸلدٸرەتٸن رۋ, قازدىڭ بالاماسى قۋ (قۋماندار); ٷش دىبىستان تۇراتىن تاۋ, ساۋ, باۋ (باۋ-باقشا, جٸپ), قۋۋ, بۋۋ, جۋۋ, تۋۋ, ارۋ, ورۋ ت.ت; الاۋ, اتاۋ, سۇلۋ, تورۋ, جورۋ, قورۋ, قارۋ, سولۋ, ادگۋ, ادلۋ ت.ت; جالاۋ, تاراۋ, قاراۋ, قۇراۋ, قۇداي, قۇراي (قۇرايىش) ت.ت. بولىپ تابىلادى. دەمەك, ەڭ العاش ۋدى ويلاپ تاۋىپ, ونىڭ دەمٸن تاتىپ, وعان ۋ دەپ ات قويعاندار, ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ ٶسٸپ-ٶنٸپ, اتا ۇرپاقتارىنا, ياعني رۋعا بٶلٸنۋٸ, العاشقى رۋلىق تاڭبانى جاساپ, ياعني رۋنا جازباسىن دٷنيەگە ەكەلگەندەر, العاش تۋ كٶتەرگەندەر, بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ كٶزٸ سۋ ەكەندٸگٸن تانىعاندار, ۋاقىت ٶتە كەلە بٸر-بٸرٸنەن الىستاپ كەتكەن رۋلاردىڭ باستارىن بٸرٸكتٸرٸپ قۋ, قۋمان دەپ اتاعاندار وسىلار. ەندٸ وسىعان ۇر (ۋر) مەن ۇراندى (ۋران) قوسىڭىز. سوندا, بٸزدەردٸڭ بٷگٸنگٸ سٶزدٸك قورىمىزداعى ۇر, ۇرا, ۇران دەگەنٸمٸز شۋمەرلەردٸڭ العاشقى پاتشالارىنىڭ ەسٸمدەرٸنەن الىنعان بولىپ شىعادى. قۇراننىڭ دا سٶز تٷبٸرٸنٸڭ ۇران بولاتىنى وسى. سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ) جاڭىلىسپايدى.
ەندٸگٸ سٶزدٸ و.سۋلەيمەنوۆتىڭ «ازييا» اتتى ەڭبەگٸنە بەرەيٸك: «شۋمەرلەر جەنە تٷركٸلەر. بابا تٷركٸلەر (پروتوتيۋركي) ەجەلگٸ الدىڭعى ازييانىڭ «تسيۆيليزاتسييا قازانىندا قايناپ» بولعان سوڭ بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸنگٸ بٸرٸنشٸ مىڭجىلدىق باسىندا سەميتتەردٸڭ قۇقايلىعىنان ىعىسىپ, كەيبٸر شۋمەرلٸك سٶزدەردٸ الا كەتٸپ, ەڭ سوڭعى زاماندارعا دەيٸن ساقتاپ قالعان دەمەكپٸز. ...دينگير – قۇداي. دەنگير, تەنگير, تەنگري... تەڭٸر. ...ەكەۋٸنٸڭ ماعىنالارى دا بٸردەي. ...تٸلدەردٸڭ دامۋى قۇدايدىڭ ەسٸمٸ – اسپاندى تۋدىرعاندا ول قۇدايدىڭ شۋمەرلٸك اتىمەن سەيكەس بولىپ شىعىپ وتىر. ...تٷركٸ مەن شۋمەر وبالارىنىڭ سىرتقى بەلگٸلەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنە ۇقساس كەلۋٸن كەزدەيسوقتىق دەپ تانۋعا بولمايدى. جەنە دە مۇنداي سەيكەستٸك – تىم جيٸ ۇشىراسادى (183-184 بەتتەر).
...شۋمەر سٶزدەرٸن توپتىق جٷيەسٸ بويىنشا رەتتەپ الىپ, تٷركٸ اتاۋلارىنىڭ سەيكەس توپتارىمەن سالىستىرعاندا «قۇداي» مەن «ادام» كلاسى بويىنشا سەيكەستٸكتەردٸڭ مولىراق ۇشىراساتىنىن بايقادىم (220 بەت).
...مەنٸڭ پايىمداۋىمشا, تٷركٸ تٸلدەرٸ شۋمەر جەنە مونگول تٸلدەرٸمەن مەدەني تۋىستىققا ەڭ كٶنە زاماندا تٷستٸ, ال تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ مەدەني تۋىستىعى كەيٸنگٸ دەۋٸرلەردە قالىپتاستى. كەيٸنگٸ مەدەني ىقپال ەڭ كٶنە مەدەني ىقپالدىڭ نەتيجەسٸن بٸرجولا قۇرتىپ جٸبەرمەگەن, ونى سەل بٷركەڭكٸرەپ, ارتقا قاراي ىسىرىڭقىراپ قانا, ٷستەمەلەپ, بٸرٸنٸڭ قاباتىنا بٸرٸ جامالا بەرگەن, بٸراق, قايتالاپ ايتايىن, بٸرٸن-بٸرٸ مٷلدە جويىپ جٸبەرمەگەن. تٸلدٸڭ وسى كٶپقاتپارلى قاسيەتٸ قازاقتىڭ «اللا-تەڭٸرٸ» اتاۋىنان كٶرٸنەدٸ: سوڭعى تٷركٸ كٶشپەلٸلەرٸ قۇداي-تاعالانى (قۇداي اتى ەش بۇرمالانبايدى, دٸن اتاۋلارى كەز-كەلگەن سٶزدٸكتە لەكسيكانىڭ ەڭ تٶزٸمدٸ توبىن قۇرايدى) «اللا-تەڭٸرٸ» دەپ اتادى (و.سۋلەيمەنوۆ «از ي يا» الماتى. 1992. 220 بەت).
و.سٷلەيمەنوۆتىڭ «تٷركٸ تٸلدەرٸ شۋمەر جەنە مونعول تٸلدەرٸمەن مەدەني تۋىستىققا ەڭ كٶنە زاماندا تٷستٸ, ال تٷركٸ تٸلدەرٸنٸڭ مەدەني تۋىستىعى كەيٸنگٸ دەۋٸرلەردە قالىپتاستى» دەگەنٸنە باسقاشا تۇجىرىم ۇسىنامىن. سەبەبٸ, وسى كٶرسەتٸلگەن ٷش تٸلدٸڭ ٷشەۋٸنٸڭ دە نەگٸزٸندە, بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ جاتىر. نۇق پايعامبارعا دەيٸنگٸلەردە, سوعان سەيكەس ونىڭ كەمەسٸندەگٸ جانداردىڭ بەرٸ دە وسى بٸز سٶيلەپ جٷرگەن قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەن. نۇق پايعامباردىڭ كەمەسٸ توقتاعان قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋىنىڭ اينالاسىنداعى جۇرتتىڭ (قازىق جۇرتتىڭ) تٸلٸ ەش بٸر ەلدٸڭ تٸلٸمەن بۋدانداسپاعان. وسىعان سەيكەس كەزٸندە بٷكٸل ەلەمدٸ قاعان بيلەگەن قاعاناتتاردىڭ بارلىعىنىڭ دا مەملەكەتتٸك تٸلدەرٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولعان. سەبەبٸ, قاعان دەگەن لاۋازىم اتاۋىنىڭ ٶزٸ تازا قازاق سٶزٸ بولىپ تابىلادى.
ەسكە ۇستايىق! قاعان دەگەن لاۋازىم اتاۋى قازاقتان ٶزگە بٸردە-بٸر ەلدٸڭ سٶزدٸك قورىندا جوق.
شۋمەر تٸلٸ, تٷركٸ تٸلٸ, سلاۆيان تاعى باسقا دا تٸلدەردٸڭ قايسىسى, قايسىسىنان بۇرىن دٷنيەگە كەلگەنٸن, ياعني بارلىق ەلەم ەلدەرٸ تٸلدەرٸنٸڭ اناسى قاي تٸل ەكەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن بٸز مىنا جاعدايعا كٶڭٸل بٶلۋٸمٸز كەرەك. ەلەم ەلدەرٸنٸڭ بەرٸندە دە تٸلدەر تەك قانا ٷش اتاۋمەن, انا تٸلٸ, تۋعان تٸل (رودنوي يازىك), ارى قاراي ەربٸر ۇلتتىڭ اتاۋىنا سەيكەس تٷركٸ تٸلٸ, اراب تٸلٸ, قىتاي تٸلٸ, اعىلشىن تٸلٸ, ورىس تٸلٸ ت.ت. بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدٸ. بارشامىزعا بەلگٸلٸ قازاق ۇلتىنىڭ تٸلٸ انا تٸلٸ دەپ اتالادى. مٸنە وسى اتاۋلاردان قاي تٸلدٸڭ العاشقى تٸل ەكەنٸن ايىرۋعا بولادى. دەمەك, قازاقتىڭ انا تٸلٸ دەگەن ۇعىمى, تەك قانا تۋعان شەشەڭنٸڭ تٸلٸ دەگەندٸ ەمەس, بارلىق تٸلدەردٸڭ اناسى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەيتپەگەندە, قازاقتان ٶزگە ەلدەر دە ٶز تٸلدەرٸن تۋعان (تۋىسقان, رودنوي) تٸل دەمەي, ولاردا ٶز تٸلدەرٸن «انا تٸلٸ» دەپ اتاعان بولار ەدٸ. ولاردىڭ بۇلاي اتاۋعا قۇقىقتارى جوق. سەبەبٸ, بۇل «ساناسىندا ساڭلاۋى» بار جاندارعا مان اتامىزدىڭ, ياعني ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ «اۆتورلىق» قۇقىعىنا جەڭٸلدەتٸن ايتقاندا, «جيەندٸك جاساۋ» بولىپ شىعار ەدٸ.
تٸلٸمٸزدٸڭ انا تٸلٸ دەگەن اتاۋىنداعى مان اتامىزدىڭ ەسٸمٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ «ان» بولىپ, انا دەگەن ۇعىمىمىزدىڭ دا باستاۋىندا دا وسى تٷبٸر تۇر. بۇل سٶز ادام (مان) اتامىز وسى بٸز سٶيلەپ جٷرگەن قازٸرگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەدٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.
دەمەك, شۋمەر تٸلٸ دەگەنٸمٸز بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولىپ تابىلادى.
قازاقتىڭ شەجٸرە-تاريحىنان حابارى بار جانداردىڭ كٶڭٸلٸندەگٸ كٷمەندى سەيٸلتۋ ٷشٸن تاعى بٸر دەرەك كەلتٸرەيٸن:
جاقىندا قولىما «Asia TRAVEL» جۋرنالىنىڭ 2012 جىلدىڭ باسىنداعى نومەرٸ تٷستٸ. نومەردٸڭ 88-96 بەتتەرٸندە «شۋمەرلەر, قۇدايلاردىڭ ۇرپاعى» دەگەن اتپەن كٶلەمدٸ زەرتتەۋ ماقالا بەرٸلٸپتٸ. وندا: «بۇدان 6000 جىلدان ەرٸ دە تيگر جەنە ەۆفرات ٶزەندەرٸ اۋماعىن الىپ جاتقان مەسوپوتامييا ايماعىنىڭ وڭتٷستٸگٸندە ٶزدەرٸن شۋمەر, نەمەسە «قاراباستىلار» دەپ اتاعان حالىق پايدا بولدى. جازبا تاريح ولاردىڭ قايدان كەلگەنٸ جەنە قاي نەسٸلگە جاتاتىنى جٶنٸندە ەشتەڭە ايتپايدى. بەلگٸلٸسٸ, ولار سوڭعى جىلدارى عانا عىلىمعا بەلگٸلٸ بولعانداي ٶز زامانىندا ادامزات بالاسىنا سانسىز كٶپتەگەن عىلىمي جاڭالىقتاردى سىيلاعان. ەرەكشە اتاپ ٶتۋگە تۇراتىندارىنىڭ قاتارىنا: جازۋ, تەمٸردٸ (قولا, التىن, كٷمٸس, مىس) ٶڭدەۋ, دٶڭگەلەك (اربا) جەنە قولٶنەر بۇيىمدارىن جاساۋ جاتادى. سونىمەن قاتار ولاردىڭ مەدەنيەتٸ ارتىنا كٶپتەگەن قۇپييا مەن جۇمباقتار قالدىرعانى سونشالىق, بٷگٸنگٸ عالىمداردىڭ ولاردى شەشەتٸندەي قاۋقارى ەلٸگە دەيٸن بولماي وتىر. بۇعان ولاردىڭ شاماسى ەشقاشان جەتپەۋٸ دە مٷمكٸن» دەپ قورىتىندىلاپتى.
مەنٸ تاڭ قالدىرعان دٷنيە وسى جورنالدىڭ 92 بەتٸندە بولىپ شىقتى. وندا كٶنە شۋمەرلەر قىش جازۋىن كٶپتەپ پايدالانعان. ولار ارتىنا سانسىز كٶپ قىش كٸتاپتار قالدىرعان دەلٸنٸپ, قىش كٸتاپتىڭ بٸر بەتٸندەگٸ سىزبا-بەينەلەردٸ كەلتٸرگەن. بۇندا سەگٸز سىزبا-جازۋ, ونىڭ جەتەۋٸ دٶڭگەلەك سىزىق ٸشٸندە, ال بٸرەۋٸ ۇزىنى مەن ەنٸ ەكٸ تٷرلٸ, تٸك بۇرىش ٸشٸنە سالىنعان. بەينەلەر ەرتٷرلٸ فورما دا, وسىلاردىڭ ٸشٸندە ٷش قۇس, ٷش كرەس جەنە ٷش دومبىرانىڭ بەينەسٸ انىق بايقالادى. قازاقتىڭ قارا دومبىراسى, قايدا دا قارا دومبىرا, ٶزگەلەر (اعىلشىن عالىمى) ونى «ەسكەك» دەپ جازعاندارىمەن, كەز-كەلگەن قازاق بالاسى ونى كەسكٸنٸنە (فورماسىنا), ٸشەگٸنە, پەرنەسٸنە جەنە قۇلاعى مەن بەت جاعىنداعى تەسٸگٸنە قاراپ-اق جازباي تانيدى. مەنٸڭشە وسى جالعىز دومبىرا بەينەسٸنٸڭ ٶزٸ-اق, شۋمەرلەردٸڭ تەگٸنٸڭ كٸمدەر ەكەنٸن تانۋعا جاراپ جاتسا كەرەكتٸ.
ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە ولاردىڭ ٶزدەرٸن «قاراباستىلار» دەپ اتاعاندارىن قوسىڭىز. قازاقتىڭ «قارعا بويلى قازتۋعانىنىڭ» سىرى مٸنە وسىلاي اشىلادى ەمەس پە?! بۇل ماڭعىستاۋداعى قاپتاعان قارالاردىڭ انىق جالعاسى. جەتىباي مەن جاڭاٶزەن قالاسىنىڭ ورتاسىنداعى القاپتىڭ قاراماندىباس (قاراباس) اتالۋىنىڭ دا سىرى وسى ەكەنٸنە كٷمەن بولماسا كەرەكتٸ.
«بٸزگە جەتكەن دٸني مەتٸندەر ٸشٸندەگٸ ەڭ ەسكٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ «اۆەستا». وسىدان 3,5 مىڭ جىلداي بۇرىن زاراتۋشترا (زاردٶش) پايعامبار تٷزگەن مەتٸن. (م. بويس. «زوراسترييتسى») وسى عالىمنىڭ جازۋىنشا كٶكتەم مەرەكەسٸ كٷنٸ تاڭەرتەڭ ٶزەنگە شومىلىپ جاعاعا شىعا بەرگەن زاراتۋشترا قارسى الدىندا كٷندەي جارقىراپ تۇرعان قۇدٸرەتتٸ كٶرەدٸ. وقيعا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تەرٸسكەي شىعىسىنداعى دالادا تٷيەلٸ اۋىلدا ورىن العان. بۇل جارقىراپ تۇرعان قۇداي دانالىق يەسٸ ياعني ەسكٸ پارسى تٸلٸندە احۋرامازدا ەكەن. احۋرامازدا زەردٶشكە ۋاحي تٷسٸرەدٸ. ونى زەردٶش كٶكٸرەگٸنە قۇيىپ الادى. دانالىق يەسٸ زەردٶشكە ەلەمنٸڭ اقيقاتىن اشادى. زەردەش سول اقيقات جٶنٸندە ۋاعىز ايتا باستايدى. زەردٶشكە ايان ەتٸلگەن اقيقات نە ەدٸ? ول بىلاي. قۇداي جالعىز. ول دانالىق يەسٸ. ول مەيٸربان, ەدٸل, قۇدٸرەتتٸ. ادام جالعىز دانالىق يەسٸنە سيىنۋى كەرەك. كٷن سايىن 5 رەت مٸنەجات ەتۋٸ كەرەك. دٷنيەنٸ جاراتقان سول دانالىق يەسٸ. قۇداي دٷنيەنٸ ەش كەمشٸلٸكسٸز كەمەل جاراتقان. بٸراق انگراماين سايتان قۇداي جاراتقاننىڭ بەرٸنە قارسى شىقتى. بەرٸنە زالال كەلتٸردٸ. كٶكمايسا دالانى قۋراعان شٶلگە اينالدىردى. تۇششى تەڭٸزدٸ تۇزدى كٶلگە اينالدىردى. ادامدى ازعىردى. بٸر-بٸرٸمەن جاۋلاستىرىپ قويدى. ول سايتاننان كورعانۋ ٷشٸن ادام تەك ٸزگٸ وي, ٸزگٸ سٶز, ٸزگٸ ٸستەرگە بەرٸلۋٸ كەرەك. احۋرامازدا قۇداي زۇلىم سايتان انگراماينمەن جەر بەتٸندە اقىرزامانعا شەيٸن ايقاسادى. ادام وسى ۇزاق تا ۇلى شايقاستا قۇداي جاعىنا شىعۋى كەرەك. قۇداي سايتاندى زاماناقىر باستالعاندا جەڭٸپ شىعادى. ادامداردى تٸرٸلتەدٸ. قىل كٶپٸر ارقىلى جٷرگٸزەدٸ. وتتى ٶزەننەن ٶتكٸزەدٸ. وسىناۋ قييامەتقايىم سىناقتارى ارقىلى جاقسىلار مەن جاماندار اجىراتىلادى. سوڭعىلارداردىڭ بارار جەرٸ مەڭگٸلٸك ازاپ بولسا, جاقسىلاردىڭ بارار جەرٸ مەڭگٸلٸك راحات مەكەن بولماق» (سماعۇل ەلۋباي «قييامەت-قايىم عاسىرى» 21 بەت).
تٷسٸنٸكتەمە: س.ەلۋباي دەرەگٸنٸڭ بٸز ٷشٸن قۇندىلىعى «وقيعا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ تەرٸسكەي شىعىسىنداعى دالادا تٷيەلٸ اۋىلدا ورىن العان» دەپ زاراتۋشترا دٸنٸنٸڭ ەجەلگٸ ماڭعىستاۋلىقتاردىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەندٸگٸن ايشىقتاپ كٶرسەتۋٸ. ال, ماڭعىستاۋدا ادام اتا مەن اۋا انانىڭ «قاراشاڭىراعىنىڭ» يەلەرٸ بٷگٸنگٸ قاز ادايلار ٶز اتا مەكەندەرٸندە ەلٸ وتىر.
مەتٸندەگٸ «ەسكٸ پارسى تٸلٸ» دەپ وتىرعاندارى بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ. ولار «اۆەستا» دەگەن سٶزدٸڭ نە ماعىنا بەرەتٸنٸن دە بٸلمەيدٸ. سەبەبٸ, «اۆەستا» جىرمەن جازىلعان جەنە ونىڭ مەنٸ مەن ماعىناسى تەك قانا قازاققا ايان. جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي جىرداعى وقيعا بولعان جەردە, ونداعى اتاۋلاردا بەرٸ-بەرٸ قازاقي اتاۋلار.
«احۋرامازدا قۇداي زۇلىم سايتان انگراماينمەن جەر بەتٸندە اقىرزامانعا شەيٸن ايقاسادى». بۇل ايقاستىڭ باستى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەيتٸن بولساق, بۇنى ادام اتا مەن ەۆانىڭ ۇرپاقتارى دەسەك دۇرىسى وسى بولار. ازييالىقتار, ياعني از (ەز) اتانىڭ ۇرپاقتارى ٶزدەرٸن اتالىق تەكتەن تاراتسا, ەۆروپالىقتار (ەۆرەيلەر, ەۆانگەليستەر), ٶزدەرٸن انالىق تەكتەن تاراتادى. ەۆرەيلەر ەۆرەي قىزدارىنان تۋعانداردى, بٸزشە جيەندەرٸنٸڭ بەرٸن ەبرەي دەپ ەسەپتەيتٸندەرٸ جەنە ولاردىڭ ٷنەمٸ «گەندەرلٸك» ساياساتتى جالاۋلاتىپ, كەز-كەلگەن جەرگە (ورىندى-ورىنسىز) «دەموكراتييانى» تىقپالاپ ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلى مەدەنيەتٸن ازدىرىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. كٸمدە-كٸم مىڭ جەردەن باسىن تاسقا ۇرسا دا, ەيەل مەن ەركەك ەشقاشان تەڭ بولا المايدى. سەبەبٸ, ۇلى جاراتۋشى - اللا ولارعا ەرتٷرلٸ مٸندەت جٷكتەگەن. دۇرىسى, اللانىڭ بۇيرىعىنا قارسى شىقپاي, ەر ادام ٶز مٸندەتٸن, ەيەل ادام ٶز مٸندەتتەرٸن اتقارعانى جٶن.
سول قاراباستاردىڭ تەگٸ اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸندە «قازاق – الاش (الشىن) – ون ەكٸ اتا بايۇلى - اداي – كەلٸمبەردٸ – مۇڭال – شوعى – جولاي – جولمانبەت – جارىلعاپ – قاراباس بولىپ تاراتىلادى. قاراباستىڭ ۇرپاقتارى ايگٶشەك, قانگٶشەك, نۇرباۋلى, بەكبەردٸ, بٶگەجان دەگەن رۋ (اتا) اتتارىمەن ماڭعىستاۋدا كٷنٸ بٷگٸندە دە عۇمىر كەشٸپ جاتىر». («ماڭعىستاۋ ەنتسيكلوپەديياسى» الماتى. اتامۇرا باسپاسى, 1997 جىل. 203 بەت).
قاراباستاردىڭ تەگٸن ىبىراي احۋن قۇلىبايۇلى بىلايشا جىرلاعان:
...«سٶز سٶيلەيٸن مۇڭالدان.
توبىشقا جەدەل سىڭاردان,
بەكەت دەگەن ۇراننان
كٸرشٸگٸ جوق قىلاڭنان,
الاشتان اسقان شىعاننان
سەگٸز ارىس ادايدى,
تٷگەل ايتپاي تىنا المان.
...تٶرت بالاسى مۇڭالدىڭ
ەلي مەنەن بەيٸمبەت,
جاۋلى, شوعى بۇلاردان.
تٶرت ارىس مۇڭال بولعالى
جايلاۋىنا سۋ العان,
قىستاۋىنا نۋ العان,
جٸگٸتتەرٸ مۇڭالدىڭ,
مەيمان كەلسە قۋانعان.
... جارىلعاپتان بەس بالا
بٸرٸ ونىڭ قاراباس,
قاراباس تۇقىم كٶبەيٸپ
ەكٸ ارىس مىناۋ شوعىعا,
بولىپ ەدٸ شامالاس.
قاراباستىڭ بالاسى
ايگٶشەك, قانگٶشەك, بەكبەردٸ.
نۇرباۋلى مەن بٶگەجان,
كەتپەگەن اۋزى توبادان
قاما, قۇندىز, التىن, زەر.
الىپ كيگەن قالادان
دوسىنا بالداي تاتىمدى
دۇشپانىنا وباداي
بەس قاراباس بولعالى,
پانالادى بۇلارعا
قايرات كٷشٸ از ادام» (ى.قۇلىبايۇلى «التىندى وردا قونعان جەر» اقتٶبە-1994. 132-133 بەتتەر).
«ونىڭ بىلاي سىرتىندا
ٶزەن, شىنجىر بەلگٸلٸ
بورسىمۇرىن, قاراباس» (ٶسكەنباي قالمامبەتۇلى (1860-1925) «جىر-دارييا» ماڭعىستاۋدىڭ اقىن جىراۋلارى». اقتاۋ-1995. 240 بەت).
بۇلاردىڭ, ياعني قارالاردىڭ شىققان تەگٸ ماڭعىستاۋ, اتالارى قارامان, مولاسى جەتٸباي – شەتپە تاس جولىنىڭ بويىنداعى بەكٸ اۋلىنىڭ تۇسىنان قاراقييا ويىنا قاراي 14 شاقىرىم جەردە. مٸنە وسى اتامىزدىڭ ەسٸمٸ ماڭعىستاۋدا تٷپقاراعان (قاراعان تٷپ, قاراعان تٷبەك دەپ تە اتالا بەرەدٸ), ياعني جەر بەتٸندەگٸ بارلىق قارالاردىڭ تٷبٸ دەگەن اتاۋمەن بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ وتىر. ايىبىمىز, تٷپقاراعان اۋدانىنىڭ باس قالاسىنا ەجەلگٸ اق كەتٸك اتاۋىن قايتارا الماي جٷرگەنٸمٸز.
بٷكٸل ەلەمدٸ مويىنداتقان شۋمەر - شۋ ەلٸ (شۋمەر, شۋجەر – ەلەمدٸ شۋلاتقان كٶنە حالىق, كٶنە جۇرت, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان) جايلى, «كەدٸمگٸ تاريح» اتتى فۋندامەنتالدى عىلىمي ەڭبەكتٸڭ اۆتورى جورج لۋي لەكلەرك (بيۋففون) حٷٸٸٸ عاسىردا بىلاي دەپ جازىپتى: «بٸرٸنشٸ ەل (مەملەكەت), ياعني وسىلاي دەپ اتالۋعا لايىق» ٶتە ەسكٸ زاماندا كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس جاعىندا دٷنيەگە كەلگەن. بۇل حالىق عىلىمدى, ٶنەردٸ جەنە باسقا دا يگٸلٸكتەردٸ دٷنيەگە ەكەلگەنٸ ٷشٸن دە ٷلكەن قۇرمەتكە لايىق... ولار تٶتەنشە باقىتتى بولدى, سەبەبٸ ولار ٶتە بٸلٸمدٸ ەدٸ», «كەيٸن جاتتىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ, ادامزاتتىڭ ۇلى تسيۆيليزاتسيياسىن قارا تٷنەك باستى». ٶتە دۇرىس پٸكٸر. بۇل مەنٸڭ ادامزاتتىڭ العاشقى ۇلى تسيۆيليزاتسيياسى مانقىستاۋدان باستاۋ الدى دەگەن تۇجىرىمىممەن سەيكەس كەلٸپ تۇرعان جوق پا?! وسىدان جٷز جىلدان كەيٸن وسىنداي ويدى ەگيپەتتانۋشى كاير ينستيتۋتىنىڭ شىعىس ارحەولوگيياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان گاستون كاميل شارل (ماسپەرو) شۋمەرلەر بٸزگە, ياعني مەسوپوتاميياعا «اۋا-رايى جۇمساق, جەرٸ شۇرايلى سولتٷستٸك ازييا دالاسىنان كەلدٸ» دەپ جازىپتى. امەريكا زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ سوڭعى بولجامى بويىنشا «شۋمەرلەر دەگەنٸمٸز «كەڭگٸر» بولىپ تابىلادى. بٷكٸل جەر بەتٸندە كەڭگٸر اتتى ايماق تەك قانا قازاقستاننىڭ جەزقازعان وبلىسىندا. تٷرٸكتٸڭ جازبا دەرەگٸندە (ٷٸ عاسىر) كەنگۋ دەپ كٶرسەتٸلگەن. ونىڭ قاسىندا ۇلىتاۋ ورنالاسقان. وعان جاقىن جەردە ٶتە ەسكٸ زامانداردا مىس ٶندٸرٸلگەن باي كەن ورنى بار». («تۇران» № 16. 17.04 2009 ج. دميتريي دەي «بەلگٸسٸز تورعاي»). قازاقتا مىس, جەز تەرميندەرٸ سينونيم. جەزقازعان اتى وسىدان قالعان.
ال شىندىعىندا, كەڭگٸردٸڭ دە, كەنگۋدٸڭ دە, كەننٸڭ دە, مانقىستاۋداعى تەمٸر بابا ەۋليە قورىمى ورنالاسقان ايماقتاعى كەندٸرلٸنٸڭ دە تەگٸ بٸر. سونىمەن قاتار شۋ ەلٸنٸڭ قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ ارعى تەگٸ ەكەندٸگٸن دەلەلدەيتٸن توپونوميكالىق ايعاق – شۋ ٶزەنٸ بولىپ تابىلادى. 1456-58 جىلدارى شىڭعىس قاعاننىڭ تۇڭعىشى جوشىدان تارايتىن تٸكەلەي ۇرپاعى كەرەي مەن جەنٸبەكتٸڭ ەبٸلقايىر حاندىعىنان بٶلٸنٸپ قازاق حاندىعىن قۇرعان جەرٸ وسى شۋ القابى بولعانىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ دە وسى بولاتىن. مانقىستاۋ وبلىسىنا قاراستى كاسپيي جاعالاۋىنداعى مٷيٸستەردٸڭ بٸرٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە سۋ (شۋ) دەپ اتالادى.
كەن (كەنشٸن) ادام اتى, ياعني اتامىزدىڭ ەسٸمٸ. شەجٸرە دەرەگٸ كەن اتامىزدىڭ تەگٸن تٶمەندەگٸشە تاراتادى. قازاقتان - بەكارىس (كٸشٸ جٷز), بەكارىستان – 2 بالا الشىن, كەنشٸن. كەنشٸننەن جەتٸ بالا تاما, تابىن, كەردەرٸ, كەرەيت, رامازان, جاعالبايلى, تٶلەۋ. بٷگٸنگٸ 25 تاڭبالى كٸشٸ جٷز ەلٸنە قاراستى 7 تاڭبالى «جەتٸرۋ» دەيتٸندەرٸمٸز وسىلار. بۇلار ەجەلگٸ گرەكتەر مەن ريم يمپەريياسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعاندار. ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ تەگٸن «ەترۋري» دەپ جازىپ جٷرگەندەرٸ وسى بٸزدٸڭ قازاقتىڭ جەتٸ رۋى. ولار قازاقتان ەنشٸ الىپ بٶلٸنٸپ شىققاندار, ال بٸزدەگٸ جەترۋلار قاراشاڭىراقتا قالعاندارى. بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ وسىلايشا قازاقتان بٶلٸنٸپ وتاۋ تٸككەن.
ەجەلدە بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸزدٸڭ تولىق ماعىناسى قازاقتىڭ بەس جاسار بالاسىنا دەيٸن بەلگٸلٸ بولسا دا, سوڭعى ورىسقا بودان بولعان ٷش جٷز جىل مۇنى ۇمىتتىرۋعا اينالدى. مٸنە سول ەدٸلەتتٸلٸكتٸ ورناتىپ, اقيقاتتى ايتاتىن كٷن دە تۋدى. ول ٷشٸن تاعى دا وسى ەسٸمدەردٸڭ سٶز تٷبٸرٸن (ٶز تٷبٸن, ياعني تٷپ اتاسىن) كٶمەككە شاقىرامىز. جارايدى تٶزٸمدەرٸڭدٸ تاۋىسپايىن. تٷكتٸ دەگەنٸمٸز نۇق (نٷك) پايعامبار اتامىزدىڭ لاقاپ ەسٸمٸ بولىپ تابىلادى. تٷكتٸنٸڭ سٶز تٷبٸرٸ - ٷك (ۇق) ياعني تٷپ اتاسى ٷكاشا اتا بولىپ تابىلادى. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, تٷكتٸڭ سٶز تٷبٸرٸ «ٷك», شاشتىڭ تٷبٸرٸ «اش». بابا مەن شاش انالىق تەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. ال, ەزٸز - قازاقتىڭ تٷپ اتاسى, ياعني ولاردىڭ بەرٸ ەز ەۋليە اتامىزدىڭ ٸزٸن جالعاستىرۋشىلار دەپ وتىر.
نۇق پايعامباردىڭ كەمەسٸنٸڭ توقتاعان قازىعۇرت (قازىق جۇرت) تاۋى دا, ولاردىڭ عۇمىر كەشكەن جەرٸ دە, اتامىزدىڭ مولاسى دا بٷگٸنگٸ قازاق دالاسىندا. ول قاراتاۋدىڭ كٷنگەي بەتٸندەگٸ, ٶگٸز (وعىز) تاۋ شاتقالى ماڭىنداعى قىراتتا, تٷركٸستان قالاسىنان 42 كم جەردە ورنالاسقان ٷكاشا اتا مازارى بولىپ تابىلادى.
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بارلىق تاريحي دەرەكتەر شۋمەرلٸك «اۆەستانىڭ» دٷنيەگە كەلگەن جەرٸ كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس جاعالاۋى ەكەندٸگٸن ايتادى. دەمەك, سول شۋمەرلەر ٶزدەرٸن قازاقپىز دەپ اتاعان. وعان بۇلتارتپاس ايعاقتا بار. سەبەبٸ, سول جەر ەجەلدە دە, تٸپتٸ بٷگٸندە دە قازاق دەپ اتالعان. ەيتپەسە, ول جەر قازاق شىعاناعى دەپ اتالماعان بولار ەدٸ.
«قازاق شىعاناعى, كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ شىعىس جاعالاۋلىق بٶلٸگٸندە, ماڭعىستاۋ تٷبەگٸنٸڭ وڭ تٷستٸك جاعالاۋىندا. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قاراقييا اۋدaنى جەرٸندە, قۇرلىققا 46 كم ەنٸپ جاتىر. پٸشٸنٸ دوعا تەرٸزدەس, ەنٸ تەڭٸزگە شىعار جەرٸندە 83 كم. ورتاشا تەرەڭدٸگٸ 13 – 15 م, ەڭ تەرەڭ جەرٸ 32 م. جاعالاۋى كٶتەرٸڭكٸ كەلگەن. شىعىسىندا قازاق شىعاناعىنان سۋى تاياز كەندٸرلٸ بۇعازى ارقىلى بٶلٸنگەن كەندٸرلٸ قويناۋى جەنە كەندٸرلٸ (ادا) قۇمقايىرى (ۇزىندىعى 35 كم) بار» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت).
اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسى بويىنشا شۋمەر – شۋ جەنە مەر دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن تۇرادى. بٸز ەكٸنشٸ بۋىننان مەركٸت تايپاسىنىڭ اتاۋىن كٶرەمٸز. «مەركٸتتەر– ەجەلگٸ تٷركٸ تايپاسى. ورتا جٷز كەرەيدٸڭ ٸشٸندەگٸ بٸر رۋ» (ۋيكيپەدييا — اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنان الىنعان مەلٸمەت). قازاق دالاسىندا ولاردىڭ اتىندا مەركە (مەرٸ ەكە), مەركٸ (مەرٸ جٸگٸ (رۋى) دەگەن توپونوميكالىق اتاۋلار بار.
ت - دىبىسى سٶزدٸڭ قاي جەرٸندە قولدانىلسا دا تولىپ, تولىستى, ەندٸ ٶزگەرمەيدٸ دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. مىسالى, ات (اتىڭ كٸم?), اتا, ۇلت, بۇلت, ۇرت, جۇرت, قۇرت, ات, ۇت, قۇت, جات, جۇت, وت, تۇت, سٷت, توبىش, توعىز, توقسان, توقسان توعىز ت.ت.. اتام قازاقتىڭ شەجٸرە دەرەگٸ بويىنشا «ت» دىبىسى توعىز سانىن يەمدەنگەن توبىشتاردىڭ لاقاپ اتى.
ەجەلدە بارلىق دٷنيە توعىز سانىمەن ەسەپتەلگەن. مىسالى, بٷگٸنگٸ قازاقتا توعىز قۇمالاق (ويىن), توعىز-توعىزدى قالىڭمال (ۇزاتىلعان قىزعا بەرٸلەتٸن دٷنيە-مٷلٸكتٸڭ ەر بٸرٸن توعىز-توعىزدان جاساپ بەرۋ, تٸپتٸ مٸنەتٸن اتى توعىز, ارتاتىن تٷيەسٸ توعىز بولادى).
توعىز ايىپ (بەرٸلەتٸن جازانىڭ سالماعىنا وراي – بٸر توعىز, ەكٸ توعىز, ٷش توعىز دەپ, ونى توعىز-توعىزعا كٶتەرەدٸ). بٸر توعىز-توعىز بەستٸ-بەس جاسار ات. ال وسى ايىپ توعىز-توعىزعا بارعاندا «توقال توعىز» دەپ اتالعان. بۇل توقسان ات.
«توعىز بيە تارتۋ عىپ
الدىنا الىپ بارايىق (340 بەت).
…جٸبەردٸ تارتۋ قىلىپ توعىز ادام («قامبار باتىر» 344 بەت).
«توعىز قابات تورقاڭنان – توقتاشىقتىڭ تەرٸسٸ ارتىق» دەگەن مەتەل دە ەرتەدەن بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ.
«ٶمٸردەگٸ بولاتىن نەرسەلەردٸڭ توعىزدان اساتىنى بولمايدى», دەپ دانىشپاندار ايتقان. (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ»).
«تٷرٸك حالقىندا نە نەرسەنٸ بولسا دا, توعىزعا اپاراتىن ەدەت بار, قۇدايتاعالا ودان ارتىق جاراتپاعان» (شارافۋتدين يەزدي «زافاناما»). ايتسا ايتقانداي, شىڭعىس قاعان نەگٸزٸن قالاعان «التىن وردانىڭ» ەڭ سوڭعى ۇلى حانى توقتامىس شىڭعىسحاننىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى بولىپ تابىلادى.
ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ توقسان توعىز ەسٸمٸ بار دەلٸنەتٸنٸنٸڭ دە سىرى وسى.
دەمەك, «ت» تاڭباسى ۇلدىڭ (بالا) تولىسقانىن بٸلدٸرٸپ, ۇلتقا اينالدىرىپ تۇر; سٷت – سۋ اعارىپ, سٷتكە اينالعان; ٶرت – جانىپ كەتكەن, ەشتەڭە قالماعان; جىلت – كٶرٸندٸ دە جوق بولدى; بۇلت – بۋ جينالىپ بۇلتقا اينالعان ت.ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ. مٸنە «ت» دىبىسى وسىلاي سٶيلەيدٸ.
مەركٸگە جالعانعان سوڭعى «ت» دىبىس-تاڭباسى ولاردىڭ تولىپ-تولىسىپ ٶز الدىنا بٶلەك ەلگە اينالعانىن بٸلدٸرٸپ تۇر.
باتىس, قىتاي دەرەككٶزدەرٸ دە, ورىستار دا, راشيد-اد-ديندە دە مەركٸتتەردٸ بٸرەسە ادە, ودوي, ودويۋت دەپ باەگۋلەرمەن (بايۇلىلارمەن) بٸرگە اتايدى. قازٸرگٸ رەسەي جەرٸندە ودوي, ۋوداي, ودويۋت اتتى توپونوميكالىق اتاۋلار بار. اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسى بويىنشا «ا» مەن «و»-نىڭ مەنٸ مەن ماعىناسىنا كەلسەك, «ا» دىبىسى: اللا, ادا, اتا, انا, اسا دەلٸنٸپ بارلىق دٷنيەنٸڭ باستاۋى دەگەندٸ بٸلدٸرسە, «و» تاڭباسى «كٷن» جەنە «سەبي (نەرەستە)» دەگەن ماعىنا بەرەدٸ. اقيقاتىندا, «و» تاڭباسى ەجەلگٸ كٷندەردٸڭ قۋ ((قۋ اداي ەكە (قۇدايكە) ياعني اتاسى) مەن ٷن-دەردٸڭ (مۇڭال, كەنجەسٸ)) تاڭباسى. باس كيٸممەن ويناۋعا بولمايتىنى سيياقتى, «و» مەندە, كٷن مەن سەبيدەن جەنە ولارداندا باسقا و-دان باستالاتىن بارلىق ۇعىمدارمەن دە ويناۋعا بولمايدى. و-دان باستالاتىن ۇعىمدار: وت, وتاشى, وق-دەرٸ, وقتۇمسىق, وبا (اۋرۋ), وباتاس, وجاۋ, ويشىل, ويىق, وقۋ, ومارتا, ومبى (دومبىرانىڭ سٶز تٷبٸرٸ), ومىراۋ (انامىزدىڭ تٶسٸ), ور, ورامال, وتان, وتباسى, وداق, بودان, ياعني وتان جەنە وداقپەن ويناساڭ بودان بولاسىڭ دەپ تۇر. شىنىندا دا, وداقپەن ويناۋعا بولمايدى. وداقتىڭ قانداي بولاتىنىن كەشەگٸ كەڭەستەر وداعى كەزٸندە كٶرگەنبٸز. قازٸرگٸ كەدەندٸك وداق, ەۋرو وداقتار تٷپتٸڭ تٷبٸندە سول بۇرىنعى «شىققان» جەرٸمٸزگە قايتا اپارۋى ەبدەن مٷمكٸن. بۇنداي جاعدايلار بۇرىندا دا سان رەت بولعان. ەيتپەسە بٸزدٸڭ سٶزدٸك قورىمىزدا «بودان» دەگەن سٶز بولماعان بولار ەدٸ. سەبەبٸ, ەلدٸ مەن ەلسٸز, ياعني از حالىق پەن كٶپ حالىق جەنە مەدەني دامۋ دەڭگەيٸ ەر تٷرلٸ ەلدەر تەڭ دەرەجەدە وداق بولا المايدى. بۇل قاراپايىم ادامنىڭ, ۇرىنشاق, زورلىقشىل ادامدارمەن جولداس (ساپارلاس) بولعانىمەن بٸرداي دٷنيە. تەنتەكتٸڭ الدىنان «كٶپ اسقانعا, بٸر توسقان شىققان» كەزدە قوساق اراسىندا بوسقا كەتەسٸڭ. بٷگٸنگٸ سانكتسيياعا ٸلٸنٸپ, داعدارىسقا ۇشىراپ جاتقانىمىز وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
سول شۋمەرلەردٸڭ ەجەلگٸ اتاۋى ماي (مايا) دەپ اتالعان. تٷيەلٸ اۋىل دەگەنٸمٸز مٸنە وسى. تٷيەلٸ اۋىل ەلٸ سول بۇرىنعى ەجەلگٸ اتامەكەندەرٸندە تٷيەلەرٸندە باعىپ, سول ەجەلگٸ اتاۋلارىن كٷنٸ بٷگٸندە دە تولىقتاي ساقتاپ وتىر. ماڭعىستاۋداعى اتان, ٷلەك, قاراٷلەك, بۋراباي, مايا, قارامايا (تاۋ), مايامولا, مايابوتالاعان, اقمايا, اقتايلاق, ٷلكەن قاراتٷيە, كٸشٸ قاراتٷيە, قارابوتا, قاراتٷيە – مان اتا اتتى توپونوميكالىق اتاۋلار وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. (س.قوندىبايدىڭ «ماڭعىستاۋدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى» اتتى ەڭبەگٸ پايدالانىلدى). كٶكشەتاۋداعى شۋچە كٶلٸ مەن بۋراباي ەلدٸ مەكەن اتاۋىنىڭ دا شىعۋ تەگٸ وسى. التايلىقتاردىڭ «ما اداي – قارا» ەپوستىق داستانىنىڭ دا شىعۋ تەگٸ وسى. بٸزدٸڭ ۇلى اتالارىمىز ٶز تاريحىن وسىلاي بٸر اۋىز سٶزبەن جازعان.
قۇرمەتتٸ وقىرمان! بۇل تۇجىرىم داۋعا جاتۋعا تيٸس ەمەس. ەسكە ۇستايىق! قازاق شەجٸرەسٸ, قازاقتىڭ سٶز جاساۋ قاعيداسى جەنە ونىڭ سٶز تٷبٸرٸ (ٶز تٷبٸ, ياعني سٶزدٸڭ اتاسى) جەنە سول جەردەگٸ توپونوميكالىق اتاۋلار ەشقاشان جاڭىلىسىپ كٶرگەن ەمەس. بۇل قاعيدانى بٷتكٸل جەر بەتٸندە قولدانبايتىن بٸردە-بٸر ەل جوق. دەمەك, ولاردىڭ بەرٸ قازاقتان تارادى, ياعني قازاق قاعاناتىنان ەنشٸ الىپ بٶلٸنٸپ شىعىپ وتاۋ تٸكتٸ دەگەن سٶز. ەرينە سولاي. ەيتپەسە, بٷكٸل ادام بالاسى «توپان سۋعا» قارىق بولىپ, ودان تەك نۇق پايعامبار قاۋىمى امان قالسا, ودان كەيٸنگٸ تٸرشٸلٸك تەك قانا وسى قازاق دالاسىنان باستالادى ەمەس پە?
كەرٸ قاس بيدٸڭ (كاسپييدٸڭ) شىعىس جاعىندا ورنالاسقان كەرٸ ماڭعىستاۋدىڭ «360 ەۋليەلٸ كيەلٸ ماڭعىستاۋ» دەپ اتالاتىنىنىڭ دا بٸر سىرى وسى.
تاريح تاعلىمى: بٷكٸل جەر بەتٸندەگٸ سٶز تٷبٸرٸندە ەز, از, قاز, حاز, كاز اتاۋى بار ەل مەن جەر, ەر تٷرلٸ توپونوميكالىق اتاۋلار مەن ۇعىمداردىڭ بارلىعى دا بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ اتا-بابالارىنان قالدى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بۇل كەز-كەلگەن اتاۋدىڭ سٶز تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە) ەز, از, قاز, حاز, كاز بولسا, وسى ۇعىمداردىڭ بارلىعىنىڭ اتاسى, ياعني بٷگٸنگٸشە ايتقاندا «اۆتورى» قازاقتار دەگەن سٶز. بۇل بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸمەن تولىقتاي مويىندالعان اقيقات. ودان ەشكٸم ەشقايدا قاشىپ قۇتىلا المايدى. بٷگٸنگٸ سٶزدٸك قورىمىزداعى ازييا, قازاقييا (سٶز تٷبٸرٸ ازييا), از (ەز), ازاۋ, ازاۋلى ەلدەرٸ, ازاۋ (ازوۆ) تەڭٸزٸ, ازامات (بۇل ۇعىمدى قولدانبايتىن ەل جوق), قازاق ەلٸ, قازاقستان, قازاقمىس, قازمۇناي, قازمۇنايگاز, قازمۇنايٶنٸمدەرٸ, قازپوچتا, قازتەلەكوم, قازالتىن, كازمۋ, كازپتي, كازكوم, كازتسينك, كازاتوم, كاز گپز ت.ت. سولاردىڭ جالعاسى.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
