Kókshetaýdaǵy Shoqan Ýálihanov atyndaǵy memlekettik ýniversitette Shoqan taný murajaiy bar. Murajaidy tamashalap júrip Shoqannyń móri degen jádigerdiń sýretine kózim tústi. Mórdegi jazý arabsha jazylǵan. Orystyń ofitseri arabsha jazylǵan mór ustaǵan ba? Joq, desem renjitinder kóp shyǵar. Bul mór emes. Tumar bolatyn. Ol jaily ótken jyly maqalada jazǵanym bar. Shoqannyń móri jaily, taǵy da qalam tartpasqa bolmady.
Ýniversitettegi mýzeidi osydan eki jyl buryn da tamashalaǵam. Ótken kúzde Shoqan Ýálihanovtyń 180 jyldyǵyna orai Aqmola oblystyq tarihi- ólke taný murajaiynda ótken, konferentsiiaǵa qatysýshy jastarmen birge baryp tamashaladym, fotaǵa túsirdim. Keibir jádigerler alynypty. Qosylǵany da bar. Sol qosylǵandardyń ishinde meniń oiyma kúdik týǵyzǵan jádigerdiń sýreti alańdatty. Ol — «Shoqannyń móri» dep, fotasy, syzbasy qoiylǵan boitumar. Iaǵni, Ýáli hannyń urpaqtary «Mór shárif» ataǵan, alaqandai ǵana qalta qapqa salyp, asyp júretin «boitumar». Tumardy qaryndashpen úikei otyryp, qaryndashtyń baly arqyly, qaǵazǵa túsirgen tańbasyn da qoiypty. Astyna: «Sh.Ýálihanovtyń móri. Ony Peterbýrg kórkem óner akademiiasynyń túlegi, inisi Maqy jasaǵan», — dep jazypty. Tanystyrýshy da osylai aitty. Men suraq qoimaq boldym da, jastardyń aldynda, yńǵaisyzdyq týǵyzǵym kelmedi. Jastar «Shoqan mór ustaǵan» dep túsindi. Mórdegi jazýǵa eshkim qyzyqpady. Ol jaily eshkim suramady, tanystyrýshy aitpady.
Murajaiǵa qoiǵan tumardyń sýreti
Shoqan mýzeiindegi mórdiń /tumar/ qara qaryndashpen basyp, qaǵaz betine túsirgen keskini. Siiamen, tańbanyń maimen bassa túspeidi . Qaryndashty tumardyń betine úikep, jaǵyp alyp, ony qaǵazǵa bassa túsedi. Men de osylai túsirgem.
Bul mór jaiynda biraz zerteý júrgizip, ótken jyly aqparat qural daryna jazǵan edim. Biraq, ýniversitet ǵalymdary oqymaǵan ba, álde meniki qate me, ol jaǵy beimálim. Biraq, maqala shyqqannan keiin eshkim, eshteńe aityp, teris, durys dep, pikir jazbaǵan-dy. Bul tumar jaily aldyńǵy jazǵanymdy, oqyrman esine sala keteiin.
Qazaqtyń uly hany Abylaidyń 300 jyldyǵyn toilaý daiyndyǵy kezinde hannyń Shyńǵys degen ulynan taraǵan Sansyzbai Muhitanov degen aǵamyzben birge jumys jasadyq. Birde Ýáli hannyń móri Kókshetaýda bir apaida saqtaýly ekeni jaily áńgime qozǵady. Qyzyǵýshylyǵym oianyp, apaidy izdep baryp, mórdi kórdim. Mór Maǵyfýra Sádýaqasqyzy Mákenova (Maqy) apamyzǵa ákesi Sádýaqastan qalǵan muranyń eń qundysy eken. Sádýaqas Maqyuly 1969 jyly 82 jasynda qaitys bolypty. Mórdi ákesi «Mór-shárif» dep ataǵanyn, mór ákesine qaidan jáne qalai kelgeni jaily Maǵyfýra apamyz buryn da, qazir de anyq aita almady. Biraq, mór deýge kelmeidi. Qara tústi plastmassa siiaqty zatqa arabsha oiyp jazǵan sózder eken. Sheńber úshke bólingen. Ortańǵy kishi sheńberde «Allah»; kelesi sheńberde Muhammed (Muhammed s.ǵ.s), Ábýbákir, Omar, Osman, Ali, Fatima, Hasan, Hýsein; syrtqy sheńberde qurannyń «Kehf» súresindegi áýlielerdiń aty jazylǵan. Bulardy «Ashab-ýl-kahf» nemese Ashabi-kahf dep, ataidy eken. Olardyń esimderin: Iamliha, Makselina, Mislina, Marnýsh, Dabernýsh, Shazenýsh, Kafash-tataiýsh jáne kúshigi Kytmir /Áýlielerdiń atyn alǵashqy maqalada shyǵara almaǵanbyz. Osy maqalada tolyqtyrdyq D.Sh/, depti. Basqa artyq sóz joq. Arab álipbesinde jazylǵan sózderde eshqandai Ýálihan degen sóz bolmady. Pishini, jazǵan jazýlar mórge uqsamaidy. Ýálihannyń móriniń syzbasy Aqmola oblysynyń tarihi – ólke taný mýzeiinde tur. Handa eki mór bolýy múmkin emes. Mórge pishini de kelmeidi. Qaǵazǵa siiamen basqanda qaǵazǵa túspeidi, tek qaryndashpen úikep, qaryndashtyń baly arqyly , qaǵazǵa basyp keskindi túsirgenbiz. Mór bolsa, siiamen qaǵaz betine túse bermei me? Biraq olai emes. Osy jaidy saralai kele, tumar dep ataǵanbyz. Endi kelip Sh. Ýálihanov atyndaǵy Kóshetaý memlekettik ýniversitetiniń Shoqan murajaiynda «Sh. Ýálihanovtyń móri Maqy jasaǵan» degen, joǵarydaǵy fota tur. Bul jańsaq bolǵan, degen oiǵa keldik. Sebebi, mór jaiynda buryndary S.Muhtaruly, S.Muqanov óz pikirlerin qaldyrypty. Sol jaiynda biraz málimet.
Mór jaiynda 1985 jyly basylǵan S. Muhtarulynyń «Shoqan jáne óner» degen kitabynda biraz málimetter bar eken. Óz oiymdy túiindemes buryn kitaptaǵy málimetterden qysqasha keltireiin. Kitapta tumardy Sádýaqas Maqyuly «Mór – shárif» dep ataǵany aitylyp, osyǵan sai sózdik turǵydan «Uly mór» dep atapty. Kitapta da mór emestigi, betindegi tańbalardyń bederi siiamen basqanda qaǵaz betine túspeitindigi jazylǵan. Osy jailardy eskerip S. Muhtaruly tómendegi joramalyn jazǵan. Joramal boiynsha: Maqynyń sheshesi Aiǵanymnyń ákesi Sarǵaldaqtyń tegi – qoja. Qoja Ahmettiń týǵan inisi Sadyr Shaihtyń urpaǵy.
S. Muqanov «Aqqan juldyz» tarihi romanynda Sarǵaldaqqojanyń Buharada otyz jyl oqyp, on eki pándi támámdaǵan ǵulama ekenin keltirip, «Mór- shárif» jaily qysqasha derek beripti. Onda tumardy Aiǵanymǵa, odan Maqyǵa qalai jetkeni jaily jazylǵan. Sarǵaldaqqoja Mekkege Qajylyqqa barǵanda Medinedegi Muhammed (s.ǵ.s) paiǵambardyń ziratynyń shyraqshysy syilaǵan. Mórdi Sarǵaldaqqoja qyzy Aiǵanymǵa syilaǵan. «Mór – shárif» quran sekildi Aiǵanymǵa ákesinen amanatqa qalsa, Maqy urpaǵyna qalýynada júieli syr baryn jazypty. Ony bylai keltiredi. Maqy týǵanda sap-saý bolǵan. 5-6 jas kezinde aýrýǵa shaldyǵyp essiz qalady. Ony óldige sanap, jerleidi. Biraq, Maqynyń sút anasy balasynyń tiri ekenin aityp qoimaǵan soń, qaita qazyp alsa tiri bolyp shyǵady. Sonda, shoshynǵanan mylqaý bolyp qalǵan degen derekti S. Muhtaruly keltiredi. Ekinshi derek te osyǵan uqsas. Maqynyń týǵan eli Syrymbet halqynan alǵan derekti S. Muqanovtyń «Aqqan juldyz» romanyna engizipti. Romanda Maqynyń azan shaqyryp qoiǵan esimi Ábý – Muhammet. Bes jasynda súzekpen aýyryp, qaitys bolady. Mezgil qys. Maqyny kigiz úige oń jaqqa salady. Biraq, Maqy shala ólgendikten qaita tiriledi. Osy kezde sýyq tiip qulaǵy, tili bailanyp qalǵan. Maqynyń múgedek bolyp qalǵanyn kórgen Aiǵanym Mekkeden Sarǵaldaq ákelgen medalondy boitumarǵa berdi dep jazǵan. Aiǵanymnyń asa dindar bolǵanyn kitapta atap ótken. Kitap keńes zamanynda 1985 jyly jazylǵandyqtan budan artyq nárse jazýǵa bolmaǵanda shyǵar. Bul derekti Makenov (Maqy) Ǵabit ta rastaidy.
Aqmola oblystyq ólken taný murajaiynda turǵan Ýálihannyń móriniń kóshirmesi
…Tumar qazir Kókshetaý qalasynda turatyn seksennen asqan apamyz Maǵyfýra Sádýaqasqyzy Makenova (Maqy) qolynda tur. Keńes zamanyndaǵy ádetke sai Maǵyfýǵa apamyzdy Zoia dep atap kelgen. Kóp jyldar partiia jáne saiasi salada qyzmet etken. Baýyrlaryn jetkizem dep júrip, turmysta qura almaǵan. Tóre tuqymy ekenin jasyryp kelgen. Qyzmetine óte adal, belsendi bolǵany kei sózderinen ańǵarylyp turdy. Sonyń ózinde artyq-kem aityp qoiam ba dep, ár sózin oilana aityp otyrdy. Mór ákesinen qaldy degennen artyq eshteńe aitpady. Ákesine qalai kelgenin bilmeidi. Eshkimge kórsetkisi kelmeidi. Mórdi ekinshi ret Sádýaqastyń nemeresi Qaltaidyń uly Ǵabit arqyly baryp kórdim. Ǵabit qyzmette bolǵan, kózi ashyq, atasy Maqyǵa tartqan óte sheber azamat eken. Úiindegi qoldan jasaǵan aǵash músinderin tamashalatty. Sheber bolǵanymen óner salasynan alystaý bolypty. Biraq, talant qoisyn ba, bos ýaqytynda birshama týyndy jasaǵan.
Ǵabit ta tumardyń ákesine qalai kelgenin basyp aita almady. Tek atamyzdan qalǵan mura deýden aspady. Mórdi atasynyń kóziniń qarashyǵyndai saqtaǵanyn, birde mórdi joǵaltyp, alyp qaita tapqany jaily Ǵabit eske aldy.
Birda sabaqtan kelsem atam balasha egilip jylap otyr eken. Shoshyp kettim. Ne bolǵanyn surasam. Bitti qurydym, qurttym, joǵalttym dep bozdaidy. Júgirip anamnan surasam atań ana, qoinyna tyǵyp júretin zatyn joǵaltyp alypty. Sony izdep taba almai jylap otyr degeni. Tumardy ádeii tikken dorbaǵa salyp, moinyna taǵyp, qoinynan tastamaityn. Biraq bizge kórsetken emes. Atama júgirip kelip qashan, qalai qaida barǵanyn suradym. Ol monshaǵa barǵanyn, sonda qaldyrǵany aitty. Endi tabylmaidy dep egilip jylaidy. Men de atamdy aiap, qosyla jyladym. Velesipedime mine salyp monshaǵa tarttym. Monshaǵa kóz jasyma kómilip, sora-soram shyǵyp barsam kerek. Monshadaǵy jýan orys áiel «Cho Makenchik» – dep baj etti de, «Za kameniami prishli?» dep dorbany ustatty. Ashyp qarasam dóńgelek zat. Ortasynda men bilmeitin jazý jazylǵan. Úige qarai yzǵyttym. Júgirip kelip atama mynaý ma degende, otyrǵan atam ornyna ańyraiyp tura almai qaldy. Qolyna ustatqanda ashyp jiberip tumardy súiip jatqany áli kóz aldymnan ketpeidi. Qýanǵanyna meni de qushaqtap súie berip edi – dep eske alady.
Bizdiń joramalymyz boiynsha, bul mór emes, tumar dep túidik. Al Makenovtardyń /Maqy áýletiniń/ qolyna qalai kelgeni joǵarǵy derekterdi negizge alǵanymyz jón. Sarǵaldaqqoja Abylai hanǵa qaryndasyn bergen týystyǵy ordasynda imam, molda bolǵany, qajyǵa barǵany, tarihi derekterde aiqyn jazylǵany, tumardyń qaidan shyǵyp, qaida kelgeni jaily az málimet osy. Buǵan alyp qosarym joq. Anyǵy bir Allahqa aian. Tek, qundy jádiger qaida bolsa da, aiaq asty qalmai tisti ornynda tursa bolǵany dep, jazǵan bolatynmyn. Joǵarydaǵy Shoqannyń móri degen, jańsaq pikirden bolyp, tumar jaily qaita qalam tartpasqa bolmady. Tumar jaily jaqsy biletin Ǵabit Makenovqa habarlasyp, Shoqan murajaiyndaǵy fota jaily baiandadym.
Ǵabit: «Shoqannyń móri jaily eshteńe estimeppin. Ákemnen tek Ýálihannyń móri degendi ǵana estigem. Ony aittym. Ol jaily jazyldy. Tumardy Maqy jasady degenge kelsek, ol óte sheber bolǵan. Estip, biletinim osy. Jasady, jasamady degendi, dál basyp aitýǵa dálelim joq. Tumarda ne jazylǵanyn, sizden estip bilip otyrmyn. Shoqan Allahtyń, Muhammed (s.ǵ.s ), Haliftardyń attary, Quran aiaty jazylǵan mór ustady degen, meniń kóńilime qonbai tur. Onyń ústine patsha ofitseri bolsa. Ol qalai musylmansha jazylǵan mór ustamaq? Mór degen sóz de joq. Ataýy, pishini, betindegi jazýda, eshbir mórge sáikespeidi eken» degen pikir aitady. Buǵan biz ne qosamyz. Belgili adamdardy ardaqtaý, ulyqtaý bizdiń paryz, mindetimiz. Biraq, bolmaǵan isti boldyryp, tarihty burmalaý durys emes siiaqty… Osy jónsizdikti kórgen keiingi urpaq, tarihty teris túsinip, tól tarihymyz jańsaqtyqqa boi aldyryp, aǵattyq jalǵasa berýi múmkin. Sondyqtan, Shoqan Ýálihanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýniversitetiniń ǵalymdary Shoqannyń móri atalǵan fotanyń shynaiylyǵyn qaitadan zerteidi degen senimdemin.
Makenov Ǵabittyń úiinde saqtalǵan «Boitumardyń» sýreti.
Dahan Shókshiruly Jámshi,
Ult portaly
