كٶكشەتاۋداعى شوقان ۋەليحانوۆ اتىنداعى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتە شوقان تانۋ مۇراجايى بار. مۇراجايدى تاماشالاپ جٷرٸپ شوقاننىڭ مٶرٸ دەگەن جەدٸگەردٸڭ سۋرەتٸنە كٶزٸم تٷستٸ. مٶردەگٸ جازۋ ارابشا جازىلعان. ورىستىڭ وفيتسەرٸ ارابشا جازىلعان مٶر ۇستاعان با? جوق, دەسەم رەنجيتٸندەر كٶپ شىعار. بۇل مٶر ەمەس. تۇمار بولاتىن. ول جايلى ٶتكەن جىلى ماقالادا جازعانىم بار. شوقاننىڭ مٶرٸ جايلى, تاعى دا قالام تارتپاسقا بولمادى.
ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ مۋزەيدٸ وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن دا تاماشالاعام. ٶتكەن كٷزدە شوقان ۋەليحانوۆتىڭ 180 جىلدىعىنا وراي اقمولا وبلىستىق تاريحي- ٶلكە تانۋ مۇراجايىندا ٶتكەن, كونفەرەنتسيياعا قاتىسۋشى جاستارمەن بٸرگە بارىپ تاماشالادىم, فوتاعا تٷسٸردٸم. كەيبٸر جەدٸگەرلەر الىنىپتى. قوسىلعانى دا بار. سول قوسىلعانداردىڭ ٸشٸندە مەنٸڭ ويىما كٷدٸك تۋعىزعان جەدٸگەردٸڭ سۋرەتٸ الاڭداتتى. ول — «شوقاننىڭ مٶرٸ» دەپ, فوتاسى, سىزباسى قويىلعان بويتۇمار. ياعني, ۋەلي حاننىڭ ۇرپاقتارى «مٶر شەريف» اتاعان, الاقانداي عانا قالتا قاپقا سالىپ, اسىپ جٷرەتٸن «بويتۇمار». تۇماردى قارىنداشپەن ٷيكەي وتىرىپ, قارىنداشتىڭ بالى ارقىلى, قاعازعا تٷسٸرگەن تاڭباسىن دا قويىپتى. استىنا: «ش.ۋەليحانوۆتىڭ مٶرٸ. ونى پەتەربۋرگ كٶركەم ٶنەر اكادەميياسىنىڭ تٷلەگٸ, ٸنٸسٸ ماقى جاساعان», — دەپ جازىپتى. تانىستىرۋشى دا وسىلاي ايتتى. مەن سۇراق قويماق بولدىم دا, جاستاردىڭ الدىندا, ىڭعايسىزدىق تۋعىزعىم كەلمەدٸ. جاستار «شوقان مٶر ۇستاعان» دەپ تٷسٸندٸ. مٶردەگٸ جازۋعا ەشكٸم قىزىقپادى. ول جايلى ەشكٸم سۇرامادى, تانىستىرۋشى ايتپادى.
مۇراجايعا قويعان تۇماردىڭ سۋرەتٸ
شوقان مۋزەيٸندەگٸ مٶردٸڭ /تۇمار/ قارا قارىنداشپەن باسىپ, قاعاز بەتٸنە تٷسٸرگەن كەسكٸنٸ. سييامەن, تاڭبانىڭ مايمەن باسسا تٷسپەيدٸ . قارىنداشتى تۇماردىڭ بەتٸنە ٷيكەپ, جاعىپ الىپ, ونى قاعازعا باسسا تٷسەدٸ. مەن دە وسىلاي تٷسٸرگەم.
بۇل مٶر جايىندا بٸراز زەرتەۋ جٷرگٸزٸپ, ٶتكەن جىلى اقپارات قۇرال دارىنا جازعان ەدٸم. بٸراق, ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وقىماعان با, ەلدە مەنٸكٸ قاتە مە, ول جاعى بەيمەلٸم. بٸراق, ماقالا شىققاننان كەيٸن ەشكٸم, ەشتەڭە ايتىپ, تەرٸس, دۇرىس دەپ, پٸكٸر جازباعان-دى. بۇل تۇمار جايلى الدىڭعى جازعانىمدى, وقىرمان ەسٸنە سالا كەتەيٸن.
قازاقتىڭ ۇلى حانى ابىلايدىڭ 300 جىلدىعىن تويلاۋ دايىندىعى كەزٸندە حاننىڭ شىڭعىس دەگەن ۇلىنان تاراعان سانسىزباي مۇحيتانوۆ دەگەن اعامىزبەن بٸرگە جۇمىس جاسادىق. بٸردە ۋەلي حاننىڭ مٶرٸ كٶكشەتاۋدا بٸر اپايدا ساقتاۋلى ەكەنٸ جايلى ەڭگٸمە قوزعادى. قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ, اپايدى ٸزدەپ بارىپ, مٶردٸ كٶردٸم. مٶر ماعىفۋرا سەدۋاقاسقىزى مەكەنوۆا (ماقى) اپامىزعا ەكەسٸ سەدۋاقاستان قالعان مۇرانىڭ ەڭ قۇندىسى ەكەن. سەدۋاقاس ماقىۇلى 1969 جىلى 82 جاسىندا قايتىس بولىپتى. مٶردٸ ەكەسٸ «مٶر-شەريف» دەپ اتاعانىن, مٶر ەكەسٸنە قايدان جەنە قالاي كەلگەنٸ جايلى ماعىفۋرا اپامىز بۇرىن دا, قازٸر دە انىق ايتا المادى. بٸراق, مٶر دەۋگە كەلمەيدٸ. قارا تٷستٸ پلاستماسسا سيياقتى زاتقا ارابشا ويىپ جازعان سٶزدەر ەكەن. شەڭبەر ٷشكە بٶلٸنگەن. ورتاڭعى كٸشٸ شەڭبەردە «اللاھ»; كەلەسٸ شەڭبەردە مۇحاممەد (مۇحاممەد س.ع.س), ەبۋبەكٸر, ومار, وسمان, الي, فاتيما, حاسان, حۋسەين; سىرتقى شەڭبەردە قۇراننىڭ «كەھف» سٷرەسٸندەگٸ ەۋليەلەردٸڭ اتى جازىلعان. بۇلاردى «اسحاب-ۋل-كاھف» نەمەسە اسحابي-كاھف دەپ, اتايدى ەكەن. ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن: يامليحا, ماكسەلينا, ميسلينا, مارنۋش, دابەرنۋش, شازەنۋش, كافاش-تاتايۋش جەنە كٷشٸگٸ كىتمير /ەۋليەلەردٸڭ اتىن العاشقى ماقالادا شىعارا الماعانبىز. وسى ماقالادا تولىقتىردىق د.ش/, دەپتٸ. باسقا ارتىق سٶز جوق. اراب ەلٸپبەسٸندە جازىلعان سٶزدەردە ەشقانداي ۋەليحان دەگەن سٶز بولمادى. پٸشٸنٸ, جازعان جازۋلار مٶرگە ۇقسامايدى. ۋەليحاننىڭ مٶرٸنٸڭ سىزباسى اقمولا وبلىسىنىڭ تاريحي – ٶلكە تانۋ مۋزەيٸندە تۇر. حاندا ەكٸ مٶر بولۋى مٷمكٸن ەمەس. مٶرگە پٸشٸنٸ دە كەلمەيدٸ. قاعازعا سييامەن باسقاندا قاعازعا تٷسپەيدٸ, تەك قارىنداشپەن ٷيكەپ, قارىنداشتىڭ بالى ارقىلى , قاعازعا باسىپ كەسكٸندٸ تٷسٸرگەنبٸز. مٶر بولسا, سييامەن قاعاز بەتٸنە تٷسە بەرمەي مە? بٸراق ولاي ەمەس. وسى جايدى سارالاي كەلە, تۇمار دەپ اتاعانبىز. ەندٸ كەلٸپ ش. ۋەليحانوۆ اتىنداعى كٶشەتاۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ شوقان مۇراجايىندا «ش. ۋەليحانوۆتىڭ مٶرٸ ماقى جاساعان» دەگەن, جوعارىداعى فوتا تۇر. بۇل جاڭساق بولعان, دەگەن ويعا كەلدٸك. سەبەبٸ, مٶر جايىندا بۇرىندارى س.مۇحتارۇلى, س.مۇقانوۆ ٶز پٸكٸرلەرٸن قالدىرىپتى. سول جايىندا بٸراز مەلٸمەت.
مٶر جايىندا 1985 جىلى باسىلعان س. مۇحتارۇلىنىڭ «شوقان جەنە ٶنەر» دەگەن كٸتابىندا بٸراز مەلٸمەتتەر بار ەكەن. ٶز ويىمدى تٷيٸندەمەس بۇرىن كٸتاپتاعى مەلٸمەتتەردەن قىسقاشا كەلتٸرەيٸن. كٸتاپتا تۇماردى سەدۋاقاس ماقىۇلى «مٶر – شەريف» دەپ اتاعانى ايتىلىپ, وسىعان ساي سٶزدٸك تۇرعىدان «ۇلى مٶر» دەپ اتاپتى. كٸتاپتا دا مٶر ەمەستٸگٸ, بەتٸندەگٸ تاڭبالاردىڭ بەدەرٸ سييامەن باسقاندا قاعاز بەتٸنە تٷسپەيتٸندٸگٸ جازىلعان. وسى جايلاردى ەسكەرٸپ س. مۇحتارۇلى تٶمەندەگٸ جورامالىن جازعان. جورامال بويىنشا: ماقىنىڭ شەشەسٸ ايعانىمنىڭ ەكەسٸ سارعالداقتىڭ تەگٸ – قوجا. قوجا احمەتتٸڭ تۋعان ٸنٸسٸ سادىر شايحتىڭ ۇرپاعى.
س. مۇقانوۆ «اققان جۇلدىز» تاريحي رومانىندا سارعالداققوجانىڭ بۇحارادا وتىز جىل وقىپ, ون ەكٸ پەندٸ تەمەمداعان عۇلاما ەكەنٸن كەلتٸرٸپ, «مٶر- شەريف» جايلى قىسقاشا دەرەك بەرٸپتٸ. وندا تۇماردى ايعانىمعا, ودان ماقىعا قالاي جەتكەنٸ جايلى جازىلعان. سارعالداققوجا مەككەگە قاجىلىققا بارعاندا مەدينەدەگٸ مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامباردىڭ زيراتىنىڭ شىراقشىسى سىيلاعان. مٶردٸ سارعالداققوجا قىزى ايعانىمعا سىيلاعان. «مٶر – شەريف» قۇران سەكٸلدٸ ايعانىمعا ەكەسٸنەن اماناتقا قالسا, ماقى ۇرپاعىنا قالۋىنادا جٷيەلٸ سىر بارىن جازىپتى. ونى بىلاي كەلتٸرەدٸ. ماقى تۋعاندا ساپ-ساۋ بولعان. 5-6 جاس كەزٸندە اۋرۋعا شالدىعىپ ەسسٸز قالادى. ونى ٶلدٸگە ساناپ, جەرلەيدٸ. بٸراق, ماقىنىڭ سٷت اناسى بالاسىنىڭ تٸرٸ ەكەنٸن ايتىپ قويماعان سوڭ, قايتا قازىپ السا تٸرٸ بولىپ شىعادى. سوندا, شوشىنعانان مىلقاۋ بولىپ قالعان دەگەن دەرەكتٸ س. مۇحتارۇلى كەلتٸرەدٸ. ەكٸنشٸ دەرەك تە وسىعان ۇقساس. ماقىنىڭ تۋعان ەلٸ سىرىمبەت حالقىنان العان دەرەكتٸ س. مۇقانوۆتىڭ «اققان جۇلدىز» رومانىنا ەنگٸزٸپتٸ. روماندا ماقىنىڭ ازان شاقىرىپ قويعان ەسٸمٸ ەبۋ – مۇحاممەت. بەس جاسىندا سٷزەكپەن اۋىرىپ, قايتىس بولادى. مەزگٸل قىس. ماقىنى كيگٸز ٷيگە وڭ جاققا سالادى. بٸراق, ماقى شالا ٶلگەندٸكتەن قايتا تٸرٸلەدٸ. وسى كەزدە سۋىق تيٸپ قۇلاعى, تٸلٸ بايلانىپ قالعان. ماقىنىڭ مٷگەدەك بولىپ قالعانىن كٶرگەن ايعانىم مەككەدەن سارعالداق ەكەلگەن مەدالوندى بويتۇمارعا بەردٸ دەپ جازعان. ايعانىمنىڭ اسا دٸندار بولعانىن كٸتاپتا اتاپ ٶتكەن. كٸتاپ كەڭەس زامانىندا 1985 جىلى جازىلعاندىقتان بۇدان ارتىق نەرسە جازۋعا بولماعاندا شىعار. بۇل دەرەكتٸ ماكەنوۆ (ماقى) عابيت تا راستايدى.
اقمولا وبلىستىق ٶلكەن تانۋ مۇراجايىندا تۇرعان ۋەليحاننىڭ مٶرٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸ
…تۇمار قازٸر كٶكشەتاۋ قالاسىندا تۇراتىن سەكسەننەن اسقان اپامىز ماعىفۋرا سەدۋاقاسقىزى ماكەنوۆا (ماقى) قولىندا تۇر. كەڭەس زامانىنداعى ەدەتكە ساي ماعىفۋعا اپامىزدى زويا دەپ اتاپ كەلگەن. كٶپ جىلدار پارتييا جەنە ساياسي سالادا قىزمەت ەتكەن. باۋىرلارىن جەتكٸزەم دەپ جٷرٸپ, تۇرمىستا قۇرا الماعان. تٶرە تۇقىمى ەكەنٸن جاسىرىپ كەلگەن. قىزمەتٸنە ٶتە ادال, بەلسەندٸ بولعانى كەي سٶزدەرٸنەن اڭعارىلىپ تۇردى. سونىڭ ٶزٸندە ارتىق-كەم ايتىپ قويام با دەپ, ەر سٶزٸن ويلانا ايتىپ وتىردى. مٶر ەكەسٸنەن قالدى دەگەننەن ارتىق ەشتەڭە ايتپادى. ەكەسٸنە قالاي كەلگەنٸن بٸلمەيدٸ. ەشكٸمگە كٶرسەتكٸسٸ كەلمەيدٸ. مٶردٸ ەكٸنشٸ رەت سەدۋاقاستىڭ نەمەرەسٸ قالتايدىڭ ۇلى عابيت ارقىلى بارىپ كٶردٸم. عابيت قىزمەتتە بولعان, كٶزٸ اشىق, اتاسى ماقىعا تارتقان ٶتە شەبەر ازامات ەكەن. ٷيٸندەگٸ قولدان جاساعان اعاش مٷسٸندەرٸن تاماشالاتتى. شەبەر بولعانىمەن ٶنەر سالاسىنان الىستاۋ بولىپتى. بٸراق, تالانت قويسىن با, بوس ۋاقىتىندا بٸرشاما تۋىندى جاساعان.
عابيت تا تۇماردىڭ ەكەسٸنە قالاي كەلگەنٸن باسىپ ايتا المادى. تەك اتامىزدان قالعان مۇرا دەۋدەن اسپادى. مٶردٸ اتاسىنىڭ كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاعانىن, بٸردە مٶردٸ جوعالتىپ, الىپ قايتا تاپقانى جايلى عابيت ەسكە الدى.
بٸردا ساباقتان كەلسەم اتام بالاشا ەگٸلٸپ جىلاپ وتىر ەكەن. شوشىپ كەتتٸم. نە بولعانىن سۇراسام. بٸتتٸ قۇرىدىم, قۇرتتىم, جوعالتتىم دەپ بوزدايدى. جٷگٸرٸپ انامنان سۇراسام اتاڭ انا, قوينىنا تىعىپ جٷرەتٸن زاتىن جوعالتىپ الىپتى. سونى ٸزدەپ تابا الماي جىلاپ وتىر دەگەنٸ. تۇماردى ەدەيٸ تٸككەن دورباعا سالىپ, موينىنا تاعىپ, قوينىنان تاستامايتىن. بٸراق بٸزگە كٶرسەتكەن ەمەس. اتاما جٷگٸرٸپ كەلٸپ قاشان, قالاي قايدا بارعانىن سۇرادىم. ول مونشاعا بارعانىن, سوندا قالدىرعانى ايتتى. ەندٸ تابىلمايدى دەپ ەگٸلٸپ جىلايدى. مەن دە اتامدى اياپ, قوسىلا جىلادىم. ۆەلەسيپەدٸمە مٸنە سالىپ مونشاعا تارتتىم. مونشاعا كٶز جاسىما كٶمٸلٸپ, سورا-سورام شىعىپ بارسام كەرەك. مونشاداعى جۋان ورىس ەيەل «چو ماكەنچيك» – دەپ باج ەتتٸ دە, «زا كامەنيامي پريشلي?» دەپ دوربانى ۇستاتتى. اشىپ قاراسام دٶڭگەلەك زات. ورتاسىندا مەن بٸلمەيتٸن جازۋ جازىلعان. ٷيگە قاراي ىزعىتتىم. جٷگٸرٸپ كەلٸپ اتاما مىناۋ ما دەگەندە, وتىرعان اتام ورنىنا اڭىرايىپ تۇرا الماي قالدى. قولىنا ۇستاتقاندا اشىپ جٸبەرٸپ تۇماردى سٷيٸپ جاتقانى ەلٸ كٶز الدىمنان كەتپەيدٸ. قۋانعانىنا مەنٸ دە قۇشاقتاپ سٷيە بەرٸپ ەدٸ – دەپ ەسكە الادى.
بٸزدٸڭ جورامالىمىز بويىنشا, بۇل مٶر ەمەس, تۇمار دەپ تٷيدٸك. ال ماكەنوۆتاردىڭ /ماقى ەۋلەتٸنٸڭ/ قولىنا قالاي كەلگەنٸ جوعارعى دەرەكتەردٸ نەگٸزگە العانىمىز جٶن. سارعالداققوجا ابىلاي حانعا قارىنداسىن بەرگەن تۋىستىعى ورداسىندا يمام, مولدا بولعانى, قاجىعا بارعانى, تاريحي دەرەكتەردە ايقىن جازىلعانى, تۇماردىڭ قايدان شىعىپ, قايدا كەلگەنٸ جايلى از مەلٸمەت وسى. بۇعان الىپ قوسارىم جوق. انىعى بٸر اللاھقا ايان. تەك, قۇندى جەدٸگەر قايدا بولسا دا, اياق استى قالماي تيستٸ ورنىندا تۇرسا بولعانى دەپ, جازعان بولاتىنمىن. جوعارىداعى شوقاننىڭ مٶرٸ دەگەن, جاڭساق پٸكٸردەن بولىپ, تۇمار جايلى قايتا قالام تارتپاسقا بولمادى. تۇمار جايلى جاقسى بٸلەتٸن عابيت ماكەنوۆقا حابارلاسىپ, شوقان مۇراجايىنداعى فوتا جايلى باياندادىم.
عابيت: «شوقاننىڭ مٶرٸ جايلى ەشتەڭە ەستٸمەپپٸن. ەكەمنەن تەك ۋەليحاننىڭ مٶرٸ دەگەندٸ عانا ەستٸگەم. ونى ايتتىم. ول جايلى جازىلدى. تۇماردى ماقى جاسادى دەگەنگە كەلسەك, ول ٶتە شەبەر بولعان. ەستٸپ, بٸلەتٸنٸم وسى. جاسادى, جاسامادى دەگەندٸ, دەل باسىپ ايتۋعا دەلەلٸم جوق. تۇماردا نە جازىلعانىن, سٸزدەن ەستٸپ بٸلٸپ وتىرمىن. شوقان اللاھتىڭ, مۇحاممەد (س.ع.س ), حاليفتاردىڭ اتتارى, قۇران اياتى جازىلعان مٶر ۇستادى دەگەن, مەنٸڭ كٶڭٸلٸمە قونباي تۇر. ونىڭ ٷستٸنە پاتشا وفيتسەرٸ بولسا. ول قالاي مۇسىلمانشا جازىلعان مٶر ۇستاماق? مٶر دەگەن سٶز دە جوق. اتاۋى, پٸشٸنٸ, بەتٸندەگٸ جازۋدا, ەشبٸر مٶرگە سەيكەسپەيدٸ ەكەن» دەگەن پٸكٸر ايتادى. بۇعان بٸز نە قوسامىز. بەلگٸلٸ ادامداردى ارداقتاۋ, ۇلىقتاۋ بٸزدٸڭ پارىز, مٸندەتٸمٸز. بٸراق, بولماعان ٸستٸ بولدىرىپ, تاريحتى بۇرمالاۋ دۇرىس ەمەس سيياقتى… وسى جٶنسٸزدٸكتٸ كٶرگەن كەيٸنگٸ ۇرپاق, تاريحتى تەرٸس تٷسٸنٸپ, تٶل تاريحىمىز جاڭساقتىققا بوي الدىرىپ, اعاتتىق جالعاسا بەرۋٸ مٷمكٸن. سوندىقتان, شوقان ۋەليحانوۆ اتىنداعى كٶكشەتاۋ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ عالىمدارى شوقاننىڭ مٶرٸ اتالعان فوتانىڭ شىنايىلىعىن قايتادان زەرتەيدٸ دەگەن سەنٸمدەمٸن.
ماكەنوۆ عابيتتىڭ ٷيٸندە ساقتالعان «بويتۇماردىڭ» سۋرەتٸ.
داحان شٶكشٸرۇلى جەمشٸ,
ۇلت پورتالى
