Zarqyn aǵamyz jetpistiń beseýine kelipti. Kóz kórgenmen kóńil senbeidi. Biz úshin Zaqań áli jas. Qarttyqqa qalai qiiarsyń. Qara sózine qaljyń qospasa, qomsynyp turatyn kóńilimiz Zaqańdy sol baiaǵy bolmys, minezimen ǵana qabyldaimyz. Ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońy ult namysynyń oianyp, qoǵam eleń-alań kúi keshken shaq edi. Aitys óneriniń bairaǵy jelbirep turǵan. Qyrqynshy jyldary soǵystyń qainap turǵan kezinde Qaraǵandyda Ǵabit Músirepov bas bolyp, respýblikalyq aqyndar aitysyn ótkizipti. Sol abyz Ǵabeńnen keiin kómirli ólkede aitysty qolǵa alǵan osy Zarqyn aǵa. Ol kezde Zaqań «Ortalyq Qazaqstanda» bólim meńgerýshisi edi. Bir bólmede aqyn Ońaigúl Turjan, jýrnalist Gúlsim Orazalieva úsheýi otyratyn. Balaýsa óleńderimizdi alyp, redaktsiiaǵa baryp turatynbyz. Birde «Ortalyqqa» bara qalsam, Zaqańnyń bólimi abyr-sabyr bolyp jatyr. Sóitsem, Qaraǵandyǵa Júrsin Erman uiymdastyryp júrgen televiziialyq aitys kelip jatyr eken. Jezqazǵan men Torǵai oblystarynyń arasyndaǵy komandalyq aitys. Gazetke aqyndar aitysyn aldyn-ala habarlap, nasihattaý kerek. Zaqań shabyttanyp alǵan: - Jezqazǵannyń bas aqyny Shynbolat Dildebev jaily maqalanyń taqyrybyn «Qaidasyń Qonysbai!» dep qoiyńdar, torǵailyq bas aqyn Qonysbaidyń aýzyna «Men keldim, Shynbolat!» degen sóz salyńdar,-deidi. Baǵzydaǵy sal-serilerdiń, aqyndardyń ǵana aitatyn sózderi. Sovet zamany edi. Astynda aýyzdyǵymen alysqan sáigúligi, qoldaryna úkili dombyra ustaǵan uly dalanyń ónerpazdary kóz aldymda kólbeńdep óte berdi. Shirkin, sózdiń qudireti-ai! Sondaǵy Zaqań qoiǵan taqyryptardyń ózi sanamyzdy bir serpiltip tastap edi.
Zaqań shyn máninde Qaraǵandyda aitys óneriniń jandanýyna úlken yqpal etti. Sekseninshi jyldardyń sońyn ala shyqqan bizder úshin (Qýanysh Maqsutov, Aigúl Túsipbekova, t.b) Zaqań tárbiesiniń orny bólek. Bizdiń sońymyzdy ala Amanjol baýrymyz shyqty. Zaqań bárimizdiń rýhani janashyrymyz, ustazymyz boldy.
1989 jyl. Úshinshi oblystyq aqyndar aitysyna qyzý daiyndyq júrip jatqan kez. Orys, nemis ulttarynyń da ókilderin aitysqa qatystyrý kerek. Partiia talaby solai. Eshkim qarsy daý aita almaidy. Sonda osy Zaqań Egindibulaqtan Gúlbarshyn Grossty (Tergeýbekova), Qarqaralydan Sergei Daýdrihty qyz ben jigit aitysyna shyǵardy. Sonymen aitys aqyndarynyń qatarynda nemiste, orysta bar bolyp shyǵa keldi. Bári ornyna keldi-aý degende taǵy shý shyqty. Bul aitys jaidan jai ótpeý kerek. Birdeńege arnalý kerek. Oipyrmai, endi qaittik!? Aitysqa kommýnistik reńkti qalai beremiz dep uiymdastyrýshylar taǵy dal boldy. Bul tyǵyryqtan da Zaqań alyp shyqty. Aitys sol kezde Máskeýde ótip jatqan kommýnistik partiianyń XIX konferentsiiasy qurmetine orai ótkiziletin boldy. -Úibai-aý, partiiadan uiat emespe, báse sóitýimiz kerek- deidi Zaqań jaibyraqat. Máskeý qaida, aitys qaida. Kúleiik desek kúle almaimyz. Zaqańnyń júzinen naǵyz shansharǵa tán ashy mysqyldy sonda alǵash ańǵaryp edim.
Keshegi Sovettik Qazaqstanda jýrnalistika mamandyǵyn daiarlaityn jalǵyz oqý orny boldy. Ol Almatydaǵy S.M.Kirov atyndaǵy QazGÝ-diń jýrnalistika fakýlteti edi. Sovettik Qazaqstandaǵy on toǵyz oblysty jýrnalistermen qamtamasyz etý sol jalǵyz fakýltettiń quzyrynda ǵana boldy. Sonyń saldarynan ortalyq, soltústik, batys, shyǵys óńirlerinde jýrnalistika mamandyǵyna degen tapshylyq asa zárý máselege ainaldy. Bul óńirlerdiń merzimdi basylymdary men teleradio oryndarynda filolog, tarhshy qala berdi jaratylystaný salasynyń mamandary jýrnalistika mamandyǵynyń qyzmetterin atqarýǵa týra keldi.
Qazaqstandaǵy kúrdeli problemanyń túiinin eń aldymen Ortalyq Qazaqstan óńiri, dálirek aitsaq, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy Memlekettik Ýniversiteti qolǵa aldy. Mine, osy tusta Zaqańnyń otandyq jýrnalistika tarihyndaǵy aitarlyqtai úlken bir eńbegi boldy. 1993 jyly táýelsiz Qazaqstan Respýblikasynda Almatynyń QazMÝ-inen keiingi ekinshi jýrnalistika mamandyǵyn daiarlaý bólimi E.A.Bóketov atyndaǵy QarMÝ-dyń shańyraǵynda boi kóterip, irge tasy qalandy.
Qaraǵandy Memlekettik ýniversitetindegi jýrnalistika kafedrasynyń ashylýyna bastamashy bolǵan ári osy isti úlken qajyrlylyqpen júrgizgen Zarqyn Syzdyqulynyń eńbegi ólsheýsiz edi. Zarqyn Syzdyqulynyń bul bastamasyna ýniversitettiń sol jyldardaǵy rektory, professor Jambyl Sáýlebekuly Aqylbaev barynsha qoldaý kórsetti. Qazir osy bólimnen jýrnalist mamandyǵyn alyp shyqqan júzdegen shákirtter Qazaqstan BAQ-ynda jemisti eńbek etýde.
Zaqańnyń qalam tartpaǵan taqyryby kemde kem. Árine, ony ol kisi istegen baspasóz betterinen kórýge bolady. Bir ǵana mysal Qarqaraly, Qý óńirleriniń ánshi-kompozitorlary týraly jazǵan «Altyn besik – án orda» atty kitabynyń ózi búgingi urpaq úshin asa qundy dúnie. «Meniń bilmeitinim joq»,- deidi keide Zaqań qaljyńdap. Shynynda da Zaqań bilmeitin, múdiretin birde-bir másele bolmaityn. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti «Qazaq ádebieti» mamandyǵy boiynsha doktorlyq dissertatsiialyq keńeske Zaqań birden irgeli úsh zertteý usynady. Mundai jaǵdaidy kórmegen ǵylymi keńes músheleri tań qalady. Bireýler ǵalym ataný úshin bir dissertatsiiany áreń jazyp jatqan ýaqytta birden keshendi úsh monogrfiiany qorǵaýǵa usynǵan Zaqańnyń bilimdiligi shynymen tań qalarlyq dúnie edi. Jaqyp Aqbai kúreskerligi, Abai shyǵarmashylyǵy, taǵy bir óner taqyrybyna qatysty úsh ǵylymi eńbektiń ishinen jetekshisi Abai shyǵarmashylyǵynan qorǵatýdy jón kóredi. Akademikter Záki Ahmetov, Zeinolla Qabdolov, Rymǵali Nurǵaliev, filologiia ǵylymdarynyń doktorlary Tursynbek Kákishev, Marat Barmanqulov, Temirbek Qojakeev, Ábilǵazy Narymbetov, Alma Qyraýbaeva jáne basqalary dissertanttyń «Abaitanýdyń revoliýtsiiaǵa deiingi keibir qainar kózderi» degen eńbegin «abaitanýǵa qosylǵan eleýli úles» retinde biraýyzdy pikir bildiredi.
Qorǵaý ústinde qyzyq jaǵdai bolady. Ǵylymi keńes músheleri suraqty qarsha boratady. Zaqańa keregi sol ońynan da, solynan da qoiylǵan suraqtarǵa tiianaqty, dáiekti jaýap berýden jalyqpaidy. Tipti, arqasy qozyp shabyttanyp ketken Zaqańdy áreń toqtady. Sál tynyshtyq ornaǵanda professor Tursynbek Kákishev: -Taǵy qandai suraqtaryń bar, bilmeitinderińdi surap qalyńdar,- degen eken.
Abaitanýdyń kókeikesti máseleleri avtordyń «Abai jáne baspasóz» (Revoliýtsiiaǵa deiingi qazaq baspasóziniń materialdary boiynsha, Qaraǵandy, 1997) jáne «Abaitaný arnasynda». (Abaitanýdyń qazirgi kókeikesti máseleleri, Astana, 2006) monografiialary men ǵylymi maqalalarynda jańa qyrynan zerttelgen. Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik ýniversitetterinde jiyrma jylǵa taiaý abaitaný dáristerin alǵash bastap, júrgizip keledi.
Zaqań tabiǵattyń tól týma perezenti. Oǵan resmilik, «asa tártipti» bolý jaraspaidy. Ýniversitette istep júrgen kezinde eski aeroporttyń mańyndaǵy jer úide turdy. Keide qansha asyǵyp shyqqanymen kólikke úlgermei, sabaqtan keshigip qalady. Ondaida dekanattyń qyzdary renjidi, ursady. –Zaqa mynaýyńyz uiat emespe, sabaqtty bosattyńyz, jastarǵa úlgi berýdiń ornyna munyńyz ne?,- deidi. Zaqań saspaidy, qyzdarmen qosylyp, ózi de urysyp turady: -Durys, durys sabaqtan qalýǵa bolmaidy, uiat bolady deidi qosarlanyp. Qyzdar odan saiyn ashýlanyp:-Zaqa muny sizge aityp turmyz dese, Zaqańda: -Mende sony aityp turmyn ǵoi, uiat bolady, sabaqtan qalmańdar, - deidi jaibyraqat.
Qalada keide shyǵarmashylyq keshter bolyp jatady. Qos Erlan (Tóleýtaev, Qujymanov) án aitady eken baraiyq,-deidi Zaqań. Ái, keshegi Birjan, Aqandar osy jigitter siiaqty aitqan, bulardyń qadirin bilińder, - deitin bizderge.
2001 jyly AQSh Memmlekettik departamentiniń shaqyrýymen «AQSh-ta jýrnalister daiarlaý» baǵdarlamasy boiynsha AQSh-tyń bes ýniversitetinde bolyp, lektsiia oqydy, seminarlar ótkizdi. QHR Shyńjan ýniversitetinde, Qoǵamdyq ǵylymdar akademiiasynda (2012) halyqaralyq konferentsiialarǵa qatysty, Praga ýniversitetinde (2013) qazirgi BAQ jáne jýrnalister daiarlaý máselesi boiynsha baiandamalar jasady.
Sol saparda ǵoi, kishi Djordj Ý. Býsh prezidenttik sailaýǵa túsip jatqan tus. Bir kezdesýde amerikandyq bir jýrnalist Zaqańa prezident sailaýy jaiynda quityrqy suraq qoiady. – Siz osy sailaýda kim jeńedi dep oilaisyz jáne bolashaq Amerika prezidentiniń álem saiasatyndaǵy yqpaly qandai bolmaq,- deidi. Aziianyń álide beimálimdeý elinen kelgen bul aziiat ne deidi eken degen keýdemsoqtyq piǵyl ǵoi baiaǵy. Zaqańnyń Qaz daýysty Qazybek bidiń urpaǵy ekenin, áigili Qarakesk – Shanshardyń tuiaǵy ekenin ol jýrnalist qaidan bilsin. Zal siltedei tynyp Zaqańa qaraidy. Zaqań saspai jai ǵana:- Elderińizge kelgeli baiqap júrmin, jalpy sizderge prezidenttiń keregi joq eken, prezidentsizde ómir súre alatyn el ekensizder,-depti. Otyrǵandar dý kúlipti. Bul sózdiń ne maqtaý, ne dattaý ekenin túsinbegen jýrnalist baiǵus nederin bilmei qalypty.
Alpys jylǵa tarta qolynan qalamy túspegen zertteýshi Zarqyn Taishybai sońǵy 20 jyl boiy abylaitaný taqyrybymen úzbei ainalysyp keledi. Avtordyń «Abylai han» (qujattar men materialdar jinaǵy, 32 b.t. «Astana», 2005) kitaby qazaq tilinde 10 myń dana bolyp basylyp, búkil elimizge tarady. Kitapta qazaq tiline tuńǵysh aýdarylyp, ýaqyt retimen tizilgen jazba derekter HÚSh ǵasyrdaǵy qazaq tarihyn zertteýshilerdi qyzyqtyrdy, Abylai taqyrybyna qalam tartqandardyń árqaisysy bul eńbekke soqpai ketken joq dese bolady. Zaqańnyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy eń súiekti eńbegi, keshendi taqyryby osy Abylai han tarihi dereknamasy desede bolady.
Zaqań jaily kóp aitýǵa bolady. Biraq bir maqalaǵa onyń bárin syiǵyzý múmkin emes. Aqylshy aǵa, rýhani ustaz Zaqańa degen júrek jardy oilarymdy jyr joldaryna qaldyraiyn:
Zaqańnyń qalamy qut,jany kórik,
Kóp júrdik,kúreń kúnde janyna erip.
Beý shirkin,ýaqytqa daýa barma?
Barady sary belden saǵym órip...
Ómiriń ónegeli,bula dastan,
Janyńa nur quiylyp, kúná qashqan.
Saqadai alshy túsken aqylyńa,
Balasy bes Meiramnyń qulaq asqan.
Táttimbet babań kúi bop kúmbirledi,
Án aitty Balqantaýdyń súmbil jeli.
Shyńdary Qarqaraly shyrailanyp,
Tebirendi Qý boiynyń qumbyl beli.
Qaiteiin kústanalap zamanany,
Qalady biiginde adam ary.
Eskiniń esti sózin arqalaǵan,
Sen ediń qazaǵymnyń qara nary.
At jaqty,batyr keýde,bólek bitim,
Tilemes kók bóridei erek kútim.
Shymyrlap shymnan shyqqan shym bulaqtai,
Boiyńa qut bop qonǵan zerek bilim.
Jatsa eger qai qubylam eńserilmei,
Keziń joq tosyrqaǵan ámse bilmei.
Taýarih jaily jazǵan támsilderiń,
Bahadúr Abylaidyń semserindei.
Jaralǵandai qysastyq, adam kekten,
Soqpaqty-soqtyqpaly zaman netken?!
Shermende sherli ǵasyr daýylynan,
Shanshardyń tuiaǵysyń aman jetken.
Júiriktei shapqan saiyn qarqyn ala,
Urpaqqa ańyz bolar parqyń aǵa.
Ortada oǵylandai oiyńdy aityp,
Aman saý júre bershi Zarqyn aǵa!
Qoilybai Asanuly
aqyn,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
Shanshardyń tuiaǵy
Zarqyn aǵamyz jetpistiń beseýine kelipti. Kóz kórgenmen kóńil senbeidi. Biz úshin Zaqań áli jas. Qarttyqqa qalai qiiarsyń. Qara sózine qaljyń qospasa, qomsynyp turatyn kóńilimiz Zaqańdy sol baiaǵy bolmys, minezimen ǵana qabyldaimyz. Ótken ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynyń sońy ult namysynyń oianyp, qoǵam eleń-alań kúi keshken shaq edi. Aitys óneriniń bairaǵy jelbirep turǵan. Qyrqynshy jyldary soǵystyń qainap turǵan kezinde Qaraǵandyda Ǵabit Músirepov bas bolyp, respýblikalyq aqyndar aitysyn ótkizipti. Sol abyz Ǵabeńnen keiin kómirli ólkede aitysty qolǵa alǵan osy Zarqyn aǵa. Ol kezde Zaqań «Ortalyq Qazaqstanda» bólim meńgerýshisi edi. Bir bólmede aqyn Ońaigúl Turjan, jýrnalist Gúlsim Orazalieva úsheýi otyratyn. Balaýsa óleńderimizdi alyp, redaktsiiaǵa baryp turatynbyz. Birde «Ortalyqqa» bara qalsam, Zaqańnyń bólimi abyr-sabyr bolyp jatyr. Sóitsem, Qaraǵandyǵa Júrsin Erman uiymdastyryp júrgen televiziialyq aitys kelip jatyr eken. Jezqazǵan men Torǵai oblystarynyń arasyndaǵy komandalyq aitys. Gazetke aqyndar aitysyn aldyn-ala habarlap, nasihattaý kerek. Zaqań shabyttanyp alǵan: - Jezqazǵannyń bas aqyny Shynbolat Dildebev jaily maqalanyń taqyrybyn «Qaidasyń Qonysbai!» dep qoiyńdar, torǵailyq bas aqyn Qonysbaidyń aýzyna «Men keldim, Shynbolat!» degen sóz salyńdar,-deidi. Baǵzydaǵy sal-serilerdiń, aqyndardyń ǵana aitatyn sózderi. Sovet zamany edi. Astynda aýyzdyǵymen alysqan sáigúligi, qoldaryna úkili dombyra ustaǵan uly dalanyń ónerpazdary kóz aldymda kólbeńdep óte berdi. Shirkin, sózdiń qudireti-ai! Sondaǵy Zaqań qoiǵan taqyryptardyń ózi sanamyzdy bir serpiltip tastap edi.
Zaqań shyn máninde Qaraǵandyda aitys óneriniń jandanýyna úlken yqpal etti. Sekseninshi jyldardyń sońyn ala shyqqan bizder úshin (Qýanysh Maqsutov, Aigúl Túsipbekova, t.b) Zaqań tárbiesiniń orny bólek. Bizdiń sońymyzdy ala Amanjol baýrymyz shyqty. Zaqań bárimizdiń rýhani janashyrymyz, ustazymyz boldy.
1989 jyl. Úshinshi oblystyq aqyndar aitysyna qyzý daiyndyq júrip jatqan kez. Orys, nemis ulttarynyń da ókilderin aitysqa qatystyrý kerek. Partiia talaby solai. Eshkim qarsy daý aita almaidy. Sonda osy Zaqań Egindibulaqtan Gúlbarshyn Grossty (Tergeýbekova), Qarqaralydan Sergei Daýdrihty qyz ben jigit aitysyna shyǵardy. Sonymen aitys aqyndarynyń qatarynda nemiste, orysta bar bolyp shyǵa keldi. Bári ornyna keldi-aý degende taǵy shý shyqty. Bul aitys jaidan jai ótpeý kerek. Birdeńege arnalý kerek. Oipyrmai, endi qaittik!? Aitysqa kommýnistik reńkti qalai beremiz dep uiymdastyrýshylar taǵy dal boldy. Bul tyǵyryqtan da Zaqań alyp shyqty. Aitys sol kezde Máskeýde ótip jatqan kommýnistik partiianyń XIX konferentsiiasy qurmetine orai ótkiziletin boldy. -Úibai-aý, partiiadan uiat emespe, báse sóitýimiz kerek- deidi Zaqań jaibyraqat. Máskeý qaida, aitys qaida. Kúleiik desek kúle almaimyz. Zaqańnyń júzinen naǵyz shansharǵa tán ashy mysqyldy sonda alǵash ańǵaryp edim.
Keshegi Sovettik Qazaqstanda jýrnalistika mamandyǵyn daiarlaityn jalǵyz oqý orny boldy. Ol Almatydaǵy S.M.Kirov atyndaǵy QazGÝ-diń jýrnalistika fakýlteti edi. Sovettik Qazaqstandaǵy on toǵyz oblysty jýrnalistermen qamtamasyz etý sol jalǵyz fakýltettiń quzyrynda ǵana boldy. Sonyń saldarynan ortalyq, soltústik, batys, shyǵys óńirlerinde jýrnalistika mamandyǵyna degen tapshylyq asa zárý máselege ainaldy. Bul óńirlerdiń merzimdi basylymdary men teleradio oryndarynda filolog, tarhshy qala berdi jaratylystaný salasynyń mamandary jýrnalistika mamandyǵynyń qyzmetterin atqarýǵa týra keldi.
Qazaqstandaǵy kúrdeli problemanyń túiinin eń aldymen Ortalyq Qazaqstan óńiri, dálirek aitsaq, E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy Memlekettik Ýniversiteti qolǵa aldy. Mine, osy tusta Zaqańnyń otandyq jýrnalistika tarihyndaǵy aitarlyqtai úlken bir eńbegi boldy. 1993 jyly táýelsiz Qazaqstan Respýblikasynda Almatynyń QazMÝ-inen keiingi ekinshi jýrnalistika mamandyǵyn daiarlaý bólimi E.A.Bóketov atyndaǵy QarMÝ-dyń shańyraǵynda boi kóterip, irge tasy qalandy.
Qaraǵandy Memlekettik ýniversitetindegi jýrnalistika kafedrasynyń ashylýyna bastamashy bolǵan ári osy isti úlken qajyrlylyqpen júrgizgen Zarqyn Syzdyqulynyń eńbegi ólsheýsiz edi. Zarqyn Syzdyqulynyń bul bastamasyna ýniversitettiń sol jyldardaǵy rektory, professor Jambyl Sáýlebekuly Aqylbaev barynsha qoldaý kórsetti. Qazir osy bólimnen jýrnalist mamandyǵyn alyp shyqqan júzdegen shákirtter Qazaqstan BAQ-ynda jemisti eńbek etýde.
Zaqańnyń qalam tartpaǵan taqyryby kemde kem. Árine, ony ol kisi istegen baspasóz betterinen kórýge bolady. Bir ǵana mysal Qarqaraly, Qý óńirleriniń ánshi-kompozitorlary týraly jazǵan «Altyn besik – án orda» atty kitabynyń ózi búgingi urpaq úshin asa qundy dúnie. «Meniń bilmeitinim joq»,- deidi keide Zaqań qaljyńdap. Shynynda da Zaqań bilmeitin, múdiretin birde-bir másele bolmaityn. Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýniversiteti «Qazaq ádebieti» mamandyǵy boiynsha doktorlyq dissertatsiialyq keńeske Zaqań birden irgeli úsh zertteý usynady. Mundai jaǵdaidy kórmegen ǵylymi keńes músheleri tań qalady. Bireýler ǵalym ataný úshin bir dissertatsiiany áreń jazyp jatqan ýaqytta birden keshendi úsh monogrfiiany qorǵaýǵa usynǵan Zaqańnyń bilimdiligi shynymen tań qalarlyq dúnie edi. Jaqyp Aqbai kúreskerligi, Abai shyǵarmashylyǵy, taǵy bir óner taqyrybyna qatysty úsh ǵylymi eńbektiń ishinen jetekshisi Abai shyǵarmashylyǵynan qorǵatýdy jón kóredi. Akademikter Záki Ahmetov, Zeinolla Qabdolov, Rymǵali Nurǵaliev, filologiia ǵylymdarynyń doktorlary Tursynbek Kákishev, Marat Barmanqulov, Temirbek Qojakeev, Ábilǵazy Narymbetov, Alma Qyraýbaeva jáne basqalary dissertanttyń «Abaitanýdyń revoliýtsiiaǵa deiingi keibir qainar kózderi» degen eńbegin «abaitanýǵa qosylǵan eleýli úles» retinde biraýyzdy pikir bildiredi.
Qorǵaý ústinde qyzyq jaǵdai bolady. Ǵylymi keńes músheleri suraqty qarsha boratady. Zaqańa keregi sol ońynan da, solynan da qoiylǵan suraqtarǵa tiianaqty, dáiekti jaýap berýden jalyqpaidy. Tipti, arqasy qozyp shabyttanyp ketken Zaqańdy áreń toqtady. Sál tynyshtyq ornaǵanda professor Tursynbek Kákishev: -Taǵy qandai suraqtaryń bar, bilmeitinderińdi surap qalyńdar,- degen eken.
Abaitanýdyń kókeikesti máseleleri avtordyń «Abai jáne baspasóz» (Revoliýtsiiaǵa deiingi qazaq baspasóziniń materialdary boiynsha, Qaraǵandy, 1997) jáne «Abaitaný arnasynda». (Abaitanýdyń qazirgi kókeikesti máseleleri, Astana, 2006) monografiialary men ǵylymi maqalalarynda jańa qyrynan zerttelgen. Qaraǵandy jáne Soltústik Qazaqstan memlekettik ýniversitetterinde jiyrma jylǵa taiaý abaitaný dáristerin alǵash bastap, júrgizip keledi.
Zaqań tabiǵattyń tól týma perezenti. Oǵan resmilik, «asa tártipti» bolý jaraspaidy. Ýniversitette istep júrgen kezinde eski aeroporttyń mańyndaǵy jer úide turdy. Keide qansha asyǵyp shyqqanymen kólikke úlgermei, sabaqtan keshigip qalady. Ondaida dekanattyń qyzdary renjidi, ursady. –Zaqa mynaýyńyz uiat emespe, sabaqtty bosattyńyz, jastarǵa úlgi berýdiń ornyna munyńyz ne?,- deidi. Zaqań saspaidy, qyzdarmen qosylyp, ózi de urysyp turady: -Durys, durys sabaqtan qalýǵa bolmaidy, uiat bolady deidi qosarlanyp. Qyzdar odan saiyn ashýlanyp:-Zaqa muny sizge aityp turmyz dese, Zaqańda: -Mende sony aityp turmyn ǵoi, uiat bolady, sabaqtan qalmańdar,- deidi jaibyraqat.
Qalada keide shyǵarmashylyq keshter bolyp jatady. Qos Erlan (Tóleýtaev, Qujymanov) án aitady eken baraiyq,-deidi Zaqań. Ái, keshegi Birjan, Aqandar osy jigitter siiaqty aitqan, bulardyń qadirin bilińder,-deitin bizderge.
2001 jyly AQSh Memmlekettik departamentiniń shaqyrýymen «AQSh-ta jýrnalister daiarlaý» baǵdarlamasy boiynsha AQSh-tyń bes ýniversitetinde bolyp, lektsiia oqydy, seminarlar ótkizdi. QHR Shyńjan ýniversitetinde, Qoǵamdyq ǵylymdar akademiiasynda (2012) halyqaralyq konferentsiialarǵa qatysty, Praga ýniversitetinde (2013) qazirgi BAQ jáne jýrnalister daiarlaý máselesi boiynsha baiandamalar jasady.
Sol saparda ǵoi, kishi Djordj Ý. Býsh prezidenttik sailaýǵa túsip jatqan tus. Bir kezdesýde amerikandyq bir jýrnalist Zaqańa prezident sailaýy jaiynda quityrqy suraq qoiady. – Siz osy sailaýda kim jeńedi dep oilaisyz jáne bolashaq Amerika prezidentiniń álem saiasatyndaǵy yqpaly qandai bolmaq,- deidi. Aziianyń álide beimálimdeý elinen kelgen bul aziiat ne deidi eken degen keýdemsoqtyq piǵyl ǵoi baiaǵy. Zaqańnyń Qaz daýysty Qazybek bidiń urpaǵy ekenin, áigili Qarakesk – Shanshardyń tuiaǵy ekenin ol jýrnalist qaidan bilsin. Zal siltedei tynyp Zaqańa qaraidy. Zaqań saspai jai ǵana:- Elderińizge kelgeli baiqap júrmin, jalpy sizderge prezidenttiń keregi joq eken, prezidentsizde ómir súre alatyn el ekensizder,-depti. Otyrǵandar dý kúlipti. Bul sózdiń ne maqtaý, ne dattaý ekenin túsinbegen jýrnalist baiǵus nederin bilmei qalypty.
Alpys jylǵa tarta qolynan qalamy túspegen zertteýshi Zarqyn Taishybai sońǵy 20 jyl boiy abylaitaný taqyrybymen úzbei ainalysyp keledi. Avtordyń «Abylai han» (qujattar men materialdar jinaǵy, 32 b.t. «Astana», 2005) kitaby qazaq tilinde 10 myń dana bolyp basylyp, búkil elimizge tarady. Kitapta qazaq tiline tuńǵysh aýdarylyp, ýaqyt retimen tizilgen jazba derekter HÚSh ǵasyrdaǵy qazaq tarihyn zertteýshilerdi qyzyqtyrdy, Abylai taqyrybyna qalam tartqandardyń árqaisysy bul eńbekke soqpai ketken joq dese bolady. Zaqańnyń shyǵarmashylyq jolyndaǵy eń súiekti eńbegi, keshendi taqyryby osy Abylai han tarihi dereknamasy desede bolady.
Zaqań jaily kóp aitýǵa bolady. Biraq bir maqalaǵa onyń bárin syiǵyzý múmkin emes. Aqylshy aǵa, rýhani ustaz Zaqańa degen júrek jardy oilarymdy jyr joldaryna qaldyraiyn:
Zaqańnyń qalamy qut,jany kórik,
Kóp júrdik,kúreń kúnde janyna erip.
Beý shirkin,ýaqytqa daýa barma?
Barady sary belden saǵym órip...
Ómiriń ónegeli,bula dastan,
Janyńa nur quiylyp, kúná qashqan.
Saqadai alshy túsken aqylyńa,
Balasy bes Meiramnyń qulaq asqan.
Táttimbet babań kúi bop kúmbirledi,
Án aitty Balqantaýdyń súmbil jeli.
Shyńdary Qarqaraly shyrailanyp,
Tebirendi Qý boiynyń qumbyl beli.
Qaiteiin kústanalap zamanany,
Qalady biiginde adam ary.
Eskiniń esti sózin arqalaǵan,
Sen ediń qazaǵymnyń qara nary.
At jaqty,batyr keýde,bólek bitim,
Tilemes kók bóridei erek kútim.
Shymyrlap shymnan shyqqan shym bulaqtai,
Boiyńa qut bop qonǵan zerek bilim.
Jatsa eger qai qubylam eńserilmei,
Keziń joq tosyrqaǵan ámse bilmei.
Taýarih jaily jazǵan támsilderiń,
Bahadúr Abylaidyń semserindei.
Jaralǵandai qysastyq, adam kekten,
Soqpaqty-soqtyqpaly zaman netken?!
Shermende sherli ǵasyr daýylynan,
Shanshardyń tuiaǵysyń aman jetken.
Júiriktei shapqan saiyn qarqyn ala,
Urpaqqa ańyz bolar parqyń aǵa.
Ortada oǵylandai oiyńdy aityp,
Aman saý júre bershi Zarqyn aǵa!
Qoilybai Asanuly
aqyn,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
.jpeg)