شانشاردىڭ تۇياعى

            شانشاردىڭ تۇياعى

           زارقىن اعامىز جەتپٸستٸڭ بەسەۋٸنە كەلٸپتٸ. كٶز كٶرگەنمەن كٶڭٸل سەنبەيدٸ. بٸز ٷشٸن زاقاڭ ەلٸ جاس. قارتتىققا قالاي قييارسىڭ. قارا سٶزٸنە قالجىڭ قوسپاسا, قومسىنىپ تۇراتىن كٶڭٸلٸمٸز زاقاڭدى سول باياعى بولمىس, مٸنەزٸمەن عانا قابىلدايمىز. ٶتكەن عاسىردىڭ سەكسەنٸنشٸ جىلدارىنىڭ سوڭى  ۇلت نامىسىنىڭ ويانىپ, قوعام ەلەڭ-الاڭ كٷي كەشكەن شاق ەدٸ. ايتىس ٶنەرٸنٸڭ بايراعى جەلبٸرەپ تۇرعان. قىرقىنشى جىلدارى سوعىستىڭ قايناپ تۇرعان كەزٸندە قاراعاندىدا عابيت مٷسٸرەپوۆ باس بولىپ, رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسىن  ٶتكٸزٸپتٸ. سول ابىز عابەڭنەن كەيٸن كٶمٸرلٸ ٶلكەدە ايتىستى قولعا العان وسى زارقىن اعا. ول كەزدە زاقاڭ «ورتالىق قازاقستاندا» بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ ەدٸ. بٸر بٶلمەدە اقىن وڭايگٷل تۇرجان, جۋرناليست گٷلسٸم ورازاليەۆا ٷشەۋٸ وتىراتىن. بالاۋسا ٶلەڭدەرٸمٸزدٸ الىپ, رەداكتسيياعا بارىپ تۇراتىنبىز. بٸردە «ورتالىققا» بارا قالسام, زاقاڭنىڭ بٶلٸمٸ ابىر-سابىر بولىپ جاتىر. سٶيتسەم, قاراعاندىعا جٷرسٸن ەرمان ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن تەلەۆيزييالىق ايتىس كەلٸپ جاتىر ەكەن. جەزقازعان  مەن تورعاي وبلىستارىنىڭ اراسىنداعى كوماندالىق ايتىس. گازەتكە اقىندار ايتىسىن الدىن-الا حابارلاپ, ناسيحاتتاۋ كەرەك. زاقاڭ شابىتتانىپ العان: - جەزقازعاننىڭ باس اقىنى شىنبولات دٸلدەبەۆ جايلى ماقالانىڭ تاقىرىبىن «قايداسىڭ قونىسباي!» دەپ قويىڭدار, تورعايلىق باس اقىن قونىسبايدىڭ اۋزىنا «مەن كەلدٸم, شىنبولات!» دەگەن سٶز سالىڭدار,-دەيدٸ. باعزىداعى سال-سەرٸلەردٸڭ, اقىنداردىڭ عانا ايتاتىن سٶزدەرٸ. سوۆەت زامانى ەدٸ. استىندا اۋىزدىعىمەن الىسقان سەيگٷلٸگٸ, قولدارىنا ٷكٸلٸ دومبىرا  ۇستاعان ۇلى دالانىڭ ٶنەرپازدارى كٶز الدىمدا كٶلبەڭدەپ ٶتە بەردٸ. شٸركٸن, سٶزدٸڭ قۇدٸرەتٸ-اي! سونداعى زاقاڭ قويعان  تاقىرىپتاردىڭ ٶزٸ سانامىزدى بٸر سەرپٸلتٸپ تاستاپ ەدٸ.

          زاقاڭ شىن مەنٸندە قاراعاندىدا ايتىس ٶنەرٸنٸڭ جاندانۋىنا ٷلكەن ىقپال ەتتٸ. سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ سوڭىن الا شىققان بٸزدەر ٷشٸن (قۋانىش ماقسۇتوۆ, ايگٷل تٷسٸپبەكوۆا, ت.ب) زاقاڭ تەربيەسٸنٸڭ ورنى بٶلەك. بٸزدٸڭ سوڭىمىزدى الا امانجول باۋرىمىز شىقتى. زاقاڭ بەرٸمٸزدٸڭ رۋحاني جاناشىرىمىز, ۇستازىمىز بولدى.

         1989 جىل. ٷشٸنشٸ وبلىستىق اقىندار ايتىسىنا قىزۋ دايىندىق جٷرٸپ جاتقان كەز. ورىس, نەمٸس ۇلتتارىنىڭ دا ٶكٸلدەرٸن ايتىسقا قاتىستىرۋ كەرەك. پارتييا تالابى سولاي. ەشكٸم قارسى داۋ ايتا المايدى. سوندا وسى زاقاڭ ەگٸندٸبۇلاقتان گٷلبارشىن گروسستى  (تەرگەۋبەكوۆا), قارقارالىدان سەرگەي داۋدريحتى قىز بەن جٸگٸت ايتىسىنا شىعاردى. سونىمەن ايتىس اقىندارىنىڭ قاتارىندا نەمٸستە, ورىستا بار بولىپ شىعا كەلدٸ. بەرٸ ورنىنا كەلدٸ-اۋ دەگەندە تاعى شۋ شىقتى. بۇل ايتىس جايدان جاي ٶتپەۋ كەرەك. بٸردەڭەگە ارنالۋ كەرەك. ويپىرماي, ەندٸ قايتتٸك!? ايتىسقا كوممۋنيستٸك رەڭكتٸ قالاي بەرەمٸز دەپ ۇيىمداستىرۋشىلار تاعى دال بولدى. بۇل تىعىرىقتان دا زاقاڭ الىپ شىقتى. ايتىس سول كەزدە مەسكەۋدە ٶتٸپ جاتقان كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ XIX كونفەرەنتسيياسى قۇرمەتٸنە وراي ٶتكٸزٸلەتٸن بولدى. -ٷيباي-اۋ, پارتييادان  ۇيات ەمەسپە, بەسە سٶيتۋٸمٸز كەرەك- دەيدٸ زاقاڭ جايبىراقات. مەسكەۋ قايدا, ايتىس قايدا. كٷلەيٸك دەسەك كٷلە المايمىز. زاقاڭنىڭ جٷزٸنەن ناعىز شانشارعا تەن اششى مىسقىلدى سوندا العاش اڭعارىپ ەدٸم.

           كەشەگٸ سوۆەتتٸك قازاقستاندا جۋرناليستيكا ماماندىعىن دايارلايتىن جالعىز وقۋ ورنى بولدى. ول الماتىداعى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازگۋ-دٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸ ەدٸ. سوۆەتتٸك قازاقستانداعى ون توعىز وبلىستى جۋرناليستەرمەن قامتاماسىز ەتۋ سول جالعىز فاكۋلتەتتٸڭ قۇزىرىندا عانا بولدى. سونىڭ سالدارىنان ورتالىق, سولتٷستٸك, باتىس, شىعىس ٶڭٸرلەرٸندە جۋرناليستيكا ماماندىعىنا دەگەن تاپشىلىق اسا زەرۋ مەسەلەگە اينالدى. بۇل ٶڭٸرلەردٸڭ مەرزٸمدٸ باسىلىمدارى مەن تەلەراديو ورىندارىندا فيلولوگ, تارحشى قالا بەردٸ جاراتىلىستانۋ سالاسىنىڭ ماماندارى جۋرناليستيكا ماماندىعىنىڭ قىزمەتتەرٸن اتقارۋعا تۋرا كەلدٸ.

         قازاقستانداعى كٷردەلٸ پروبلەمانىڭ تٷيٸنٸن ەڭ الدىمەن ورتالىق قازاقستان ٶڭٸرٸ, دەلٸرەك ايتساق, ە.ا.بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ قولعا الدى. مٸنە, وسى تۇستا زاقاڭنىڭ وتاندىق جۋرناليستيكا تاريحىنداعى ايتارلىقتاي ٷلكەن بٸر ەڭبەگٸ بولدى. 1993 جىلى تەۋەلسٸز قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا الماتىنىڭ قازمۋ-ٸنەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ جۋرناليستيكا ماماندىعىن دايارلاۋ بٶلٸمٸ  ە.ا.بٶكەتوۆ اتىنداعى قارمۋ-دىڭ شاڭىراعىندا بوي كٶتەرٸپ, ٸرگە تاسى قالاندى.

           قاراعاندى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ جۋرناليستيكا كافەدراسىنىڭ اشىلۋىنا باستاماشى بولعان ەرٸ وسى ٸستٸ ٷلكەن قاجىرلىلىقپەن جٷرگٸزگەن زارقىن سىزدىقۇلىنىڭ ەڭبەگٸ ٶلشەۋسٸز ەدٸ. زارقىن سىزدىقۇلىنىڭ بۇل باستاماسىنا ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ سول جىلدارداعى رەكتورى, پروفەسسور جامبىل سەۋلەبەكۇلى اقىلباەۆ بارىنشا قولداۋ كٶرسەتتٸ. قازٸر وسى بٶلٸمنەن جۋرناليست ماماندىعىن الىپ شىققان جٷزدەگەن شەكٸرتتەر قازاقستان باق-ىندا جەمٸستٸ ەڭبەك ەتۋدە.

زاقاڭنىڭ قالام تارتپاعان تاقىرىبى كەمدە كەم. ەرينە, ونى ول كٸسٸ ٸستەگەن باسپاسٶز بەتتەرٸنەن كٶرۋگە بولادى. بٸر عانا مىسال قارقارالى, قۋ ٶڭٸرلەرٸنٸڭ ەنشٸ-كومپوزيتورلارى تۋرالى جازعان «التىن بەسٸك – ەن وردا» اتتى كٸتابىنىڭ ٶزٸ بٷگٸنگٸ ۇرپاق ٷشٸن اسا قۇندى دٷنيە. «مەنٸڭ بٸلمەيتٸنٸم جوق»,- دەيدٸ كەيدە زاقاڭ قالجىڭداپ. شىنىندا دا زاقاڭ بٸلمەيتٸن, مٷدٸرەتٸن بٸردە-بٸر مەسەلە بولمايتىن. ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «قازاق ەدەبيەتٸ» ماماندىعى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالىق كەڭەسكە زاقاڭ بٸردەن ٸرگەلٸ ٷش زەرتتەۋ ۇسىنادى. مۇنداي جاعدايدى كٶرمەگەن عىلىمي كەڭەس مٷشەلەرٸ تاڭ قالادى. بٸرەۋلەر عالىم اتانۋ ٷشٸن بٸر ديسسەرتاتسييانى ەرەڭ جازىپ جاتقان ۋاقىتتا بٸردەن كەشەندٸ ٷش مونوگرفييانى قورعاۋعا ۇسىنعان زاقاڭنىڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ شىنىمەن تاڭ قالارلىق دٷنيە ەدٸ. جاقىپ اقباي كٷرەسكەرلٸگٸ, اباي شىعارماشىلىعى, تاعى بٸر ٶنەر تاقىرىبىنا قاتىستى ٷش عىلىمي ەڭبەكتٸڭ ٸشٸنەن جەتەكشٸسٸ اباي شىعارماشىلىعىنان قورعاتۋدى جٶن كٶرەدٸ. اكادەميكتەر زەكي احمەتوۆ, زەينوللا قابدولوۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ, مارات بارمانقۇلوۆ, تەمٸربەك قوجاكەەۆ, ەبٸلعازى نارىمبەتوۆ, الما قىراۋباەۆا جەنە باسقالارى ديسسەرتانتتىڭ «ابايتانۋدىڭ رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ كەيبٸر قاينار كٶزدەرٸ» دەگەن ەڭبەگٸن «ابايتانۋعا قوسىلعان ەلەۋلٸ ٷلەس» رەتٸندە بٸراۋىزدى پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ.

قورعاۋ ٷستٸندە قىزىق جاعداي بولادى. عىلىمي كەڭەس مٷشەلەرٸ سۇراقتى قارشا بوراتادى. زاقاڭا كەرەگٸ سول وڭىنان دا, سولىنان دا قويىلعان سۇراقتارعا تيياناقتى, دەيەكتٸ جاۋاپ بەرۋدەن جالىقپايدى. تٸپتٸ, ارقاسى قوزىپ شابىتتانىپ كەتكەن زاقاڭدى ەرەڭ توقتادى. سەل تىنىشتىق ورناعاندا پروفەسسور تۇرسىنبەك كەكٸشەۆ: -تاعى قانداي سۇراقتارىڭ بار, بٸلمەيتٸندەرٸڭدٸ سۇراپ قالىڭدار,- دەگەن ەكەن.

  ابايتانۋدىڭ كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەرٸ اۆتوردىڭ «اباي جەنە باسپاسٶز» (رەۆوليۋتسيياعا دەيٸنگٸ قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ ماتەريالدارى بويىنشا, قاراعاندى, 1997) جەنە «ابايتانۋ ارناسىندا». (ابايتانۋدىڭ قازٸرگٸ كٶكەيكەستٸ مەسەلەلەرٸ, استانا, 2006) مونوگرافييالارى مەن عىلىمي ماقالالارىندا  جاڭا قىرىنان زەرتتەلگەن. قاراعاندى جەنە سولتٷستٸك قازاقستان مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە جيىرما جىلعا تاياۋ ابايتانۋ دەرٸستەرٸن العاش باستاپ, جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ.

زاقاڭ تابيعاتتىڭ تٶل تۋما پەرەزەنتٸ. وعان رەسميلٸك, «اسا تەرتٸپتٸ» بولۋ جاراسپايدى. ۋنيۆەرسيتەتتە ٸستەپ جٷرگەن كەزٸندە ەسكٸ اەروپورتتىڭ ماڭىنداعى جەر ٷيدە تۇردى. كەيدە قانشا اسىعىپ شىققانىمەن كٶلٸككە ٷلگەرمەي, ساباقتان كەشٸگٸپ قالادى. وندايدا دەكاناتتىڭ قىزدارى رەنجيدٸ, ۇرسادى. –زاقا مىناۋىڭىز ۇيات ەمەسپە, ساباقتتى بوساتتىڭىز, جاستارعا ٷلگٸ بەرۋدٸڭ ورنىنا مۇنىڭىز نە?,- دەيدٸ. زاقاڭ ساسپايدى, قىزدارمەن قوسىلىپ, ٶزٸ دە ۇرىسىپ تۇرادى: -دۇرىس, دۇرىس ساباقتان قالۋعا بولمايدى, ۇيات بولادى دەيدٸ قوسارلانىپ. قىزدار ودان سايىن اشۋلانىپ:-زاقا مۇنى سٸزگە ايتىپ تۇرمىز دەسە, زاقاڭدا: -مەندە سونى ايتىپ تۇرمىن عوي, ۇيات بولادى, ساباقتان قالماڭدار,- دەيدٸ جايبىراقات.

قالادا كەيدە شىعارماشىلىق كەشتەر بولىپ جاتادى. قوس ەرلان (تٶلەۋتاەۆ, قۇجىمانوۆ) ەن ايتادى ەكەن بارايىق,-دەيدٸ زاقاڭ. ەي, كەشەگٸ بٸرجان, اقاندار وسى جٸگٸتتەر سيياقتى ايتقان, بۇلاردىڭ قادٸرٸن بٸلٸڭدەر,-دەيتٸن بٸزدەرگە.

           2001 جىلى اقش مەمملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸنٸڭ شاقىرۋىمەن «اقش-تا جۋرناليستەر دايارلاۋ» باعدارلاماسى بويىنشا اقش-تىڭ بەس ۋنيۆەرسيتەتٸندە بولىپ, لەكتسييا وقىدى, سەمينارلار ٶتكٸزدٸ. قحر شىڭجان ۋنيۆەرسيتەتٸندە, قوعامدىق عىلىمدار اكادەميياسىندا (2012) حالىقارالىق كونفەرەنتسييالارعا قاتىستى, پراگا ۋنيۆەرسيتەتٸندە (2013)  قازٸرگٸ باق جەنە جۋرناليستەر دايارلاۋ مەسەلەسٸ بويىنشا باياندامالار جاسادى.

            سول ساپاردا عوي, كٸشٸ دجوردج ۋ. بۋش پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسٸپ جاتقان تۇس. بٸر كەزدەسۋدە امەريكاندىق بٸر جۋرناليست زاقاڭا پرەزيدەنت سايلاۋى جايىندا قۇيتىرقى سۇراق قويادى. – سٸز وسى سايلاۋدا كٸم جەڭەدٸ دەپ ويلايسىز جەنە بولاشاق امەريكا پرەزيدەنتٸنٸڭ ەلەم ساياساتىنداعى ىقپالى قانداي بولماق,- دەيدٸ. ازييانىڭ ەلٸدە بەيمەلٸمدەۋ ەلٸنەن كەلگەن بۇل ازييات نە دەيدٸ ەكەن دەگەن كەۋدەمسوقتىق پيعىل عوي باياعى. زاقاڭنىڭ قاز داۋىستى قازىبەك بيدٸڭ ۇرپاعى ەكەنٸن, ەيگٸلٸ قاراكەسك – شانشاردىڭ تۇياعى ەكەنٸن ول جۋرناليست قايدان بٸلسٸن. زال سٸلتەدەي تىنىپ زاقاڭا قارايدى. زاقاڭ ساسپاي جاي عانا:- ەلدەرٸڭٸزگە كەلگەلٸ بايقاپ جٷرمٸن, جالپى سٸزدەرگە پرەزيدەنتتٸڭ كەرەگٸ  جوق ەكەن, پرەزيدەنتسٸزدە ٶمٸر سٷرە الاتىن ەل ەكەنسٸزدەر,-دەپتٸ. وتىرعاندار دۋ كٷلٸپتٸ. بۇل سٶزدٸڭ نە ماقتاۋ, نە داتتاۋ ەكەنٸن تٷسٸنبەگەن جۋرناليست بايعۇس نەدەرٸن بٸلمەي قالىپتى.

         الپىس جىلعا تارتا قولىنان قالامى تٷسپەگەن زەرتتەۋشٸ زارقىن تايشىباي سوڭعى 20 جىل بويى ابىلايتانۋ تاقىرىبىمەن ٷزبەي اينالىسىپ كەلەدٸ. اۆتوردىڭ «ابىلاي حان» (قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى, 32 ب.ت. «استانا», 2005) كٸتابى قازاق تٸلٸندە 10 مىڭ دانا بولىپ باسىلىپ, بٷكٸل ەلٸمٸزگە تارادى. كٸتاپتا قازاق تٸلٸنە تۇڭعىش اۋدارىلىپ, ۋاقىت رەتٸمەن تٸزٸلگەن  جازبا دەرەكتەر حٷش عاسىرداعى قازاق تاريحىن زەرتتەۋشٸلەردٸ قىزىقتىردى, ابىلاي تاقىرىبىنا قالام تارتقانداردىڭ ەرقايسىسى بۇل ەڭبەككە سوقپاي كەتكەن جوق دەسە بولادى. زاقاڭنىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى ەڭ سٷيەكتٸ ەڭبەگٸ, كەشەندٸ تاقىرىبى وسى ابىلاي حان تاريحي دەرەكناماسى دەسەدە بولادى.

       زاقاڭ جايلى كٶپ ايتۋعا بولادى. بٸراق بٸر ماقالاعا ونىڭ بەرٸن سىيعىزۋ مٷمكٸن ەمەس. اقىلشى اعا, رۋحاني ۇستاز زاقاڭا دەگەن جٷرەك جاردى ويلارىمدى جىر جولدارىنا قالدىرايىن:

زاقاڭنىڭ قالامى قۇت,جانى كٶرٸك,

كٶپ جٷردٸك,كٷرەڭ كٷندە جانىنا ەرٸپ.

بەۋ شٸركٸن,ۋاقىتقا داۋا بارما?

بارادى سارى بەلدەن ساعىم ٶرٸپ...

ٶمٸرٸڭ ٶنەگەلٸ,بۇلا داستان,

جانىڭا نۇر قۇيىلىپ, كٷنە قاشقان.

ساقاداي الشى تٷسكەن اقىلىڭا,

بالاسى بەس مەيرامنىڭ قۇلاق اسقان.

تەتتٸمبەت باباڭ كٷي بوپ كٷمبٸرلەدٸ,

ەن ايتتى بالقانتاۋدىڭ سٷمبٸل جەلٸ.

شىڭدارى قارقارالى شىرايلانىپ,

تەبٸرەندٸ قۋ بويىنىڭ قۇمبىل بەلٸ.

قايتەيٸن كٷستانالاپ زامانانى,

قالادى بيٸگٸندە ادام ارى.

ەسكٸنٸڭ ەستٸ سٶزٸن ارقالاعان,

سەن ەدٸڭ قازاعىمنىڭ قارا نارى.

ات جاقتى,باتىر كەۋدە,بٶلەك بٸتٸم,

تٸلەمەس كٶك بٶرٸدەي ەرەك كٷتٸم.

شىمىرلاپ شىمنان شىققان شىم بۇلاقتاي,

بويىڭا قۇت بوپ قونعان زەرەك بٸلٸم.

جاتسا ەگەر قاي قۇبىلام ەڭسەرٸلمەي,

كەزٸڭ جوق توسىرقاعان ەمسە بٸلمەي.

تاۋاريح جايلى جازعان تەمسٸلدەرٸڭ,

باھادٷر ابىلايدىڭ سەمسەرٸندەي.

جارالعانداي قىساستىق, ادام كەكتەن,

سوقپاقتى-سوقتىقپالى زامان نەتكەن?!

شەرمەندە شەرلٸ عاسىر داۋىلىنان,

شانشاردىڭ تۇياعىسىڭ امان جەتكەن.

جٷيرٸكتەي شاپقان سايىن قارقىن الا,

ۇرپاققا اڭىز بولار پارقىڭ اعا.

ورتادا وعىلانداي ويىڭدى ايتىپ,

امان ساۋ جٷرە بەرشٸ زارقىن اعا!

قويلىباي اسانۇلى

اقىن,

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ