Shandozdy saǵynǵanda…

Halqymyzdyń birtýar perzenti Ábish Kekilbaiulyn eske alǵanda jadyma túsken jazbalar

Astanadaǵy Ulttyq akademiialyq kitaphanada halyq jazýshysy, Eńbek Eri Ábish Kekilbaevty eske alý keshi ótti. Keshke ziialy qaýym ókilderi, qarasy mol oqyrman, qarapaiym jurtshylyq kóptep kelgen eken. Basqosýdyń buidasyn ustaǵan Myrzatai aǵa Joldasbekov zańǵardyń zaman aldyndaǵy zaiyrly qyzmeti týraly áriden áńgime qozǵap, jaqsy áserge jetelep otyrdy. Meniń de aitarym az emes edi, biraq sóz kezegi tie qoimady.

Árine, Ábekeńdi biletinder kóp, sóileitinder de barshylyq. Men Ábish aǵanyń janynda otyz jyldan astam birde inisindei, birde balasyndai, reti kelgende, keńesshisindei bolyp ere júrdim. Sol jerde aita ketetin, aitylýy tiis, kezeńi kelgen jaittar bar edi. Solardyń bir parasyn qaǵazǵa túsirip, kópke jetkizgen jón bolar degen oiǵa keldim.

Biz, ádette, qalamger Ábish Ke­kil­­­baevty tek jazýshy retinde ǵa­na kórip, barlyq áńgimeniń aýanyn da, aýmaǵyn da osy tóńirekten iz­deimiz. Árine, onyń qalamgerlik qýaty, sýretkerlik erekshe stili týraly aitý qajet. Tipti, ol zań­dy­lyq ta. Biraq Ábish álemi birizdi dúnieden de kúrdeli. Ol san izdi súrleýdiń bárinde kekilbaevtyq kelbetin kórsetken kemel adam edi.

Ábish Kekilbaiuly, aldymen, aqyn. Sosyn prozashy, dramatýrg, ádebiettanýshy, synshy, tarihshy, filosof, estet, stsenarist, entsiklopedist, arhivariýs, ólketanýshy, jaratylystanýshy, qoǵamtanýshy, áleýmettanýshy, halyqtanýshy, ǵalamtanýshy, saiasatker, memlekettanýshy, dintanýshy, sáýlettanýshy, ónertanýshy, aýdarmashy, pýblitsist, redaktor, gýmanist, internatsionalist, depýtat, asa kórnekti memleket qairatkeri. Táýelsizdikke tizesi búgilgenshe qyzmet etken azamat.

Bir adamnyń boiyna osynshama bilim men bilikti, oi men zeiindi kim berdi degen suraq kóp jannyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyny ras. Ádebiettegi jolyn aqyndyqtan bastaǵan Ábekeńniń ulttyq mektebi tarihy talaiǵa ketetin, jeti jurt kelip, jeti jurt ketken kieli Mań­ǵystaýdyń baǵzy baianynan da, jańǵyrǵan japan dalanyń zaman ashqan aianynan da tálim alǵan. Islam dini alǵashqy súrleýin osynaý mań daladan bastaǵan. Islam ilimin taratýǵa kelgen úsh júz alpys mashaiyq – dindarlar uly dalanyń ár qiyryna imani baǵyt alyp, osy jerden asataiaǵyn jolbasshy, Uly paiǵambardyń ósietin qolbasshy etip, qazaq dalasynyń jańa rýhani tynysyna adamgershil samalyn jetkizgen. Sodan beri bul aimaq «úsh júz alpys áýlieli Mańǵystaý» atanǵan.

Keiin kele, zamandar óte, «úsh júz alpys áýlie» tirkesi azdy kóbeitýge, kópti keńeitýge áýes qazaq jurty úsh júz alpys eki áýlie degen tyń teńeýge de tynys ashqan.

Ábish Kekilbaevtyń rýhani bolmysy men zamanaýi tulǵasyn tereńirek taný úshin Mańǵystaýdyń tabiǵaty men tarihyn jete bilgen jón. Qalamger qashanda týǵan topyraǵyna tartady. Týǵan eliniń tarihyna tartady. Bala jastan kókiregine sińgen shejire men ózi kórip, bilip ósken jaittarǵa etene den qoiǵandyqtan, onyń dúnietaný bolmysy ózgeden oqshaý, ózindik erekshelikke ie bolatyny sodan. Osy turǵydan kelgende, Kekilbaevty taný úshin Mańǵystaýdy taný kerek, Mańǵystaýdy taný úshin Kekilbaevty túsiný kerek. Dala filosofiiasynyń dáni de, máni de uly dalamyzda jatyr. Ábish álemi osynaý tarihi aimaqtyń talaily shejiresi men talǵamdy tanymyn kórsetetin kórneki qural sekildi. Ábish álemi degen teńeýge oryndy baǵa berý úshin áýeli Uly Dalanyń ulan-ǵaiyr tarihyn kóńilge qondyrý kerek. Osynaý dalany tanýǵa degen azamattyq para­sat kerek.

Osyny barynsha baiypty sezin­gen Myrzatai aǵamyz 1992 jyl­dyń qyrkúiek aiynda «Qazaq ádebie­ti» gazetinde Ábish Kekilbaevty «Áý­­­lie» dep jazdy. Úkimettiń ada­­my, ǵylymi kommýnizmniń dáris­terin de kezinde boiyna sińirgen, memlekettik qyzmettiń mártebesin kóterip kele jatqan Myrzatai Jol­dasbekov qalamynan týǵan sol teńeý bireýlerdiń apshysyn qýyryp, bireýlerdiń ashýyn týǵyzǵanyn da bilemiz. Mańǵystaý jurtshylyǵy mashaiyqtardyń uly kóshine qosylǵan jerlesterin jańadan kórgendei bolyp, oǵan «úsh júz alpys úshinshi» degen nómirdi ózderi bergendei qýandy.

1982 jyly ádebiettiń ǵasyrlyq kezeńin saralap otyrǵan Eýropanyń beldi bir uiymy «sońǵy júz jyl­dyqtyń ataqty júz qalamgeri» degen portret-plakat shyǵardy. Olardyń ishinde Tolstoi, Áýezov, Dostoevskii, Chehov, Markes, He­mingýei, Borhes, Paýstovskii, Fedin, Shyńǵys Aitmatov, Rasýl Ǵamzatov, taǵy basqa dańqtylar bar. Osylardyń ishinde eki qazaqtyń biri bolyp Ábish Kekilbaev turdy. Maqtandyq. Áli de maqtanamyz.

Bul jazylǵandardyń bári jo­ǵaryda aitylǵan kezdesý barysynda kókeide kóldeneńdep turǵan-dy. Aitylǵan jailardyń áýeni Ábish aǵanyń shyǵarmashylyq qýatyn jan-jaqty ashyp tastai alǵan joq. Ol múmkin emes te edi. Bul jazýshyny dúnieden ozǵannan keiingi eń alǵashqy eske alý keshi bolǵandyqtan, aitylǵan jailar, árine, alyp qalamgerdiń aýqymyn birden qamti almaityny da belgili.

* * *

Ótken ǵasyrdyń 70-shi jylda­rynda, bizdiń tolqynnyń stý­denttik shaqtarynda, Ábish Kekil­baev esimi ádebi ortada dúrildep turdy. Sol jyldary jii bolyp jatatyn ádebi keshterde aqyn­dar: Ǵafý Qaiyrbekovtiń, Jumeken Nájimedenovtiń, Qadyr Myrzalievtiń, Tumanbai Mol­daǵa­lievtiń, Muqaǵali Maqa­taevtyń, Saǵi Jienbaevtyń, Sa­byrhan Asanovtyń, Fariza Oń­ǵarsynovanyń, Ospanhan Áý­bákirovtiń, Asqar Orazaqynnyń, Muhtar Shahanovtyń, Beken Ábdi­razaqovtyń, Dúisenbek Qanat­­­baevtyń, synshylar As­qar Súlei­menovtiń, Tólegen Toq­bergenovtiń, Saǵat Áshimbaevtyń attary Alma­tyny ustap turdy. Osy­lardyń ishinde Ábish Kekilbaev esimi áde­biet tamyrshysy retinde erekshe qurmetpen atalatyn. Sol jyldarda Ábish Kekilbaevtyń «Dáýirmen betpe-bet» degen ai­­ryqsha aqyn­dyq, estettik, syn­shy­lyq parasatpen ja­zylǵan kitaby qoldan-qolǵa ótip, muqabasy aqjem­denip ketkeni óz aldyna bir hiqaia. Ábish álemi osylai bastalyp bara jatty.

1975 jyly, Mańǵystaý ob­lys­tyq «Kommýnistik jol» gazetinde tilshilik qyzmette júrgenimde, kúz aiynda, issaparmen Ábish aǵanyń týǵan aýyly Ońdyǵa arnaiy bardym. Ońdy Mańǵystaý aýdanynyń Kaspii teńizine qarai súiirlene umsynǵan Túpqaraǵan túbeginiń aimaǵyndaǵy shaǵyn aýyldyń biri eken. Jelke tusynda Taýshyq, kádimgi soǵys jyldarynda kómir qazǵan, jaýdyń bombalaýshy ushaǵy kelip, birer bomba bastap, jurttyń úreiin alǵan jer. Osy jerde Ábish aǵamyzdyń anasy, qazaqtyń kieli analarynyń biri atanyp, «Ábishtiń anasy» degen halyqtyq qurmetke ie bolǵan Aisáýle apamyz shahtada kómir qazyp, jeńiske úlesin qosqan. Stalingrad qorshaýyndaǵy qiian-keski urysta qazaǵa ushyraǵan Kekilbai aǵamyz batysqa attanǵanda eki jasar Ábishin arqalaǵan Aisáýle anamyz ony kósh jerge uzatyp salyp, kóziniń jasy botalap, qyr basyn­da qaraiyp qalǵan eken. Endi Aisáýle anamyz sol qyrdyń ba­syn­­da qazaq analarynyń atynan eskertkish bolyp, batysqa úmitpen qarap áli otyr. Osy Ońdynyń aty aldaǵy kúnderde «Ábish Kekilbaev aýy­­ly» dep atalatyn bolar degen úm­it te kóp kókirekte bas kóterip qoiady.

Ońdyda Ábish aǵanyń klas­tas­tarymen kezdestim. Olardan Ábe­keńniń mekteptegi jyldary, otbasy, balań jigit kezindegi ómiri, jalpy, aýyldaǵy adami bol­mysy, arman-maqsaty týraly áńgime suradym. Olar da bilgenin jasyrǵan joq, ári maqtana, ári ózimsine otyryp talai qyzyqty da áserli sátterdi ortaǵa saldy. Sonyń biri, umytpasam, ol kisiniń de esimi Ábish bolsa kerek, myna jaidy aityp berdi: «Bir joly keń­seden keshteý shyǵyp, úige qaityp kele jattym. Kún sýyq edi. Qar jaýyp, borandatyp turǵan. Boran ishinde bir bala bara jatty. Qoltyǵyna qysqan zaty bar. Boran kezinde dalada júrgen kim eken dep, daýystap toqtattym. Shamasy, on úsh-on tórt jasar oqýshy eken. Qoltyǵyndaǵysy kitaptar bolyp shyqty. Alyp qarasam, Belinskiidiń tolyq shyǵarmalar jinaǵy eken. Tańdanyp qaldym. «Myna kitapty kimge apara ja­tyrsyń», dedim. «Ózim oqimyn», dedi. «Qai klastasyń?», dep sura­dym. «Jetinshi klastamyn», dedi sypaiy jaýap berip. Bul ba­la aýyldaǵy qadirli apamyz Aisáýleniń uly Ábish edi. Sát-sapar tilep uzatyp salyp, sońynan qarap turdym. Tegin bala bolmas, myna jasynda alyp Belinskiidi oqyp jatqan bul bala dep súisinip te turdym. Sol kezden Ábishti syrttai baǵýmen boldym».

Sál keiin, segizinshi klasta júr­­­gende, belgili jazýshynyń ja­riia­lanǵan kitabynyń ádebi ur­lyǵyn jan-jaqty dáleldep, sol kezdegi «Leninshil jas» gazetine kólemdi maqala jazyp, kópti tań qaldyrǵan Ábish Kekilbaev ádebi ortaǵa ózindik izdenisimen osylai kelgen edi. Jalpy, Ábekeń ózi­niń alǵashqy jazbalaryn synnan bastaǵan. Mektepte oqyp júrgende «Ekpindi egin ekpei me?» degen syn maqalasy aýdandyq «Jańa ómir» gazetinde jariialanyp, ol maqala aýdandyq partiia komitetiniń arnaiy biýrosynda qaralyp, Ábish aǵa sol talqylaýǵa maqala avtory retinde qatysqan eken. Aýylǵa kelgen soń bir jamaǵaiyny: «Balam, ómirden jaqsylyqty kóbirek izde, ómirdiń qýanyshyn kóbirek kór, saparyń igilikti bolsyn», dep aqylyn aitypty. «Sol kezden bas­tap ashy syn jazýdy toqtattym», dep otyratyn Ábish aǵam sol kezdi eske alǵanda.

* * *

Jalpy, Ábekeń óziniń is-áreket­terinen, tipti, bolmashy qate­lik­terinen de qatty sabaq alyp otyrǵan adam edi. Bul jaǵynan kelgende, Abai atasyn erterek ejiktep oqyǵan soń bolý kerek, óz isine únemi syn kózben qarap, ótkenine esep berip otyratyn.

Qazaq ádebietiniń tarihyn ta­­ra­zylaýda, ásirese, aqyn-jy­raý­lardyń asyl muralaryn el­ge jańasha jetkizýde eren eń­bek sińirgen kórnekti ǵalym Qa­bi­bolla Sydiyqov aǵamyz Almaty ob­lysynyń bir arýymen tanysyp, úilenetin bolyp sóz bailasyp, kóńilge toq sanap, demalysqa elge ketipti. Eli alys qiyrda jatqan Atyraý aimaǵy. Qyz da shetel tilderi institýtynyń túlegi bolyp, diplomyn alyp, aýylǵa – Naryn­qolǵa barady. Sol jerde jeńgesine jińishkelep syryn jet­kizip, sóz bailasyp kelgen adamym bar dep baian etedi. Jeńge sózi jeldei ushyp, ata-ananyń qulaǵyna jetip, Atyraýdy jerdiń túbi dep «qorqyp» ketken ata-ana qyzdy kórshi aýylǵa apyl-ǵupyl uzatýdyń qamyna kirisedi. Qudalar da qazdiyp kelip qalyp, qyzdyń basyna shyndap qaýip tónedi.

Ol kezde uialy telefon, sirá, joq, jai telefonnyń ózi aýylda qat kezeń. Araǵa hat túsedi. Úshbý hat bir qiyrda jatqan Atyraýǵa jetkenshe, asyǵys habardy alǵan bir top jerles jigitter atqa qonyp, Narynqolǵa tartady. Ári tart, beri tart bolyp jatqanda, áreń degende úlgerip, kúieý jigit te jetedi. Sodan bir top jigit qyzdy alyp qashady. Namys qysqan Narynqol atqa minedi. Qashqyndar taý bókterlep tartady. Jer jaǵdaiyn jaqsy bi­letin narynqoldyqtar uzatpai jetip te qalady. Sol kezde Ábekeń tosqaýylda qalyp, qýǵynshy topty kútip alady. Úsh qyzdyń ortasynda, ózi aitqandai, «qýyrshaq oinap ósken» Ábekeń tóbelestiń tásilin, sirá, bilmeidi. Alqyn-julqyn jet­ken alǵashqy jigitti keýdeden qyzdar sekildi iterip kep qalǵanda, ol óz ekpinimen qulap, basy tasqa tiip, qan burq ete qalady. Sol kezde qýǵynshylar da tolyq jetip, basy jarylǵan «bahadúrin» qaýmalap qalyp qoiady.

Osy urymtal sátti uǵymtal pai­­­da­lanǵan Ábekeń qorshaýdan sytylyp shyǵyp, uzap kete barypty. Ábekeńniń onda sidań, sypa kezi, qýa túskenderge qara shaldyrmai ketken tárizdi. Bul Ábish aǵamyzdyń respýblikalyq deńgeidegi tóbeleske birinshi jáne sońǵy ret qatysqany eken. «Sodan keiin tóbeles bolatyn jerden aý­laq júretin boldym» deitin Ábish aǵa beine-bir qan maidan­nyń ortasynan qaharmandyqpen aman shyqqan batyrlardai jan-jaǵyna kúlimsirei qarap. Sosyn tóbelesten góri qalamǵa ikemdi oń qolymen mańdaidan tartyp, jel qaidan soǵar eken dep jan-jaǵyna alańdaǵan, aq shýlan tarta bastaǵan buira shashyn bir qaiyryp tastap, selkildei kúletin. Aǵamyzdyń sol kezdegi batyrlyq qimylynan endi búgin bekem belgi taba almasaq ta, biz de máz bolyp qalýshy edik.

Ábekeń Elbasymyzdyń senimdi serigi bolyp uzaq jyldar asa jo­ǵary laýazymdy qyzmetterde eseli eńbek etti. Táýelsizdiktiń al­ǵashqy kezeńindegi ataýly jyldardy qalyptastyrýda, Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy kezinde astana aýystyrýdyń tarihi kúnderinde, odan keiingi ǵasyrlyq oqiǵa bolyp el egemendiginiń shejiresinde qalǵan uly kóshte, Saryarqa dalasynda irge kótergen jańa Astananyń qaz turyp, qadam basý shaqtarynda ol únemi Memleket basshysynyń oń qolynda, qamshylar jaq tusynda boldy. Ábekeń dúnieden ozǵanda onyń otbasyna joldaǵan kóńil aitý jedelhatynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev osyny erekshe atap ótip, onyń shyn máninde retti jerinde aqylshy, kezi kelgende keńesshi, oraiy kelgende oryndaýshy bolǵandyǵyn iltipatpen atap ótti. Kózi tirisinde qurmettep, omyraýyna Eńbek Eriniń Altyn belgisin taqqany da osynyń aiqyn kórinisi edi.

Osynaý jyldarda, qazaq elor­dasynyń irge kóterip, eńse tiktegen shaqtarynda Ábekeń kórkem pro­zanyń kóshin sál doǵaryp, kó­sem­sózge kóbirek júgindi. Adamzat tari­hynda qashanda osylai bol­ǵan. Ilgeri-keiindi ǵumyr keshken qai­ratkerlerdiń kóbi, ásirese, qalamgerlik taǵdyry ha­lyq­pen etene jaqyn jandardyń kóbi, tar kezeń, talaily tustarda kósem­sózdiń kórigin qyzdyrǵan. Árine, ony olar til bezeýdiń, nemese sóz saptaýdyń maqsatynda emes, elge jón silteý, jurtymen júrektestigin tanytý turǵysynda aqyl-parasatpen solai sheshken. Jańa turpatty memleket qalyptasý kezeńinde mundai aitýly tulǵalar atajurtynda bo­lyp jatqan, bolýy múmkin tarihi jaǵdailardy óz halqyna jetkizýdi eń basty borysh dep esep­tep, ýaqyt tribýnasyn ýa­ǵyz min­berine ainaldyrǵan. Ábish Kekilbaevtyń táýelsizdik kezeńindegi «ádebi sarańdyǵyn» álemi damýdyń dúbirinen izdeýimiz qajet. Sol ýaqyt yrǵaǵynda onyń ózindik úni kósem­sózderindegi kó­sheli oi, kórkem baiandaýlarynda boi kórsetedi. Muny jai ǵana av­torlyq kózqaras retinde emes, el damýyn­daǵy erdiń elge arnaǵan eleý­li úndeýleri dep qabyldaǵan oryndy.

Ár dáýirdiń óz ádebieti bar. So­ǵan sai qalamgerleri bar. Oqyr­mandary bar. Jurtynyń jaqsy kúnderi úshin jarǵaq qulaǵy jas­tyqqa timei, eńký-eńký jer shalyp, egeýli oidy qolǵa alǵan Ábish Kekilbaevtyń táýelsizdik jyldarynda jazǵan kósemsózderin, esseleri men eske alýlaryn, Alash­tyń aibyndy uldarynyń eren eń­bekterin san qyrynan jarqyrata kórsetken jariialanymdaryn dittep oqyp, kókiregine túiip júrgen oqyrman osy kezeńderde Ábish aý­di­toriiasynyń alǵyr shákirtteri boldy dep aitsaq, asyra aitqandyq bolmas. Qai taqyrypqa salsa da qaqyratyp áketetin, qai qiyrǵa salsa da Kekilbaev qalamyn qapysyz kórsetetin sol kólemdi de, kemeldi maqalalary táýelsizdikke turlaýly túrde qyzmet jasady. Qalamgerdiń has talanty men entsiklopediia­lyq bilimdarlyǵy saiasattyń syny men syryna qanyqqan saiyn ol mem­lekettik jaýapkershilikti biik deńgeide ustaityn tulǵaǵa ainalyp kele jatty. Táýelsizdik qalyptastyrǵan tulǵalardyń biri de, biregeii de bola aldy ol.

Tabiǵat syilaǵan aqyndyq ush­qyrlyq pen aqyndyq alǵyrlyq onyń ýaqyt minbesindegi áleýetin barynsha kemeldendire kórsetip, zaman týdyrǵan tulǵalyq bolmysy týǵan halqynyń búgini men erteńine asa alańdaýly azamattyń adami portretine parasat boiaýlaryn tundyrdy. Mádeniet alańyndaǵy myltyqsyz maidanda ol ári jol­basshylyq, ári qolbasshylyq min­detti qatar atqaryp, óz turǵy­las­tarynyń qatarynda iyǵy ozyp, iini tulǵalana tústi. Ómirde barynsha qarapaiym, ónerde barynsha kirpiiaz, turmysta barynsha toqmeiil, qyzmette barynsha zerdeli Ábish Kekilbaev azamattyq avtobiografiiasyn ultqa qyzmet etýdiń eren úlgisin ustanǵan Alash arystarynyń maqsat-múddelerine adal qalpynda ǵumyrdan ozdy. Bir qaraǵanda, syrt kózge qarapaiym da sabyrly Ábekeńniń ishki jan dúnie­sindegi aǵystar men qaǵystardy se­ziný de ońai emes-ti.

Ol túlep ushqan «Leninshil jas» gazetine 70-shi jyldardyń ortasy aýa bizdiń tolqyn keldi. Elýinshi jyldardyń urpaqtary. Ol otyrǵan bólimde, Ádebiet jáne óner bóliminde men de jetekshi boldym. Ádebi ortaǵa aralastyq. Ábekeńder salǵan súrleýdi odan ári jalǵastyrdyq. Sol kezde olardyń tolqyndarynan da buryn osy basylymǵa kelgen aǵa tolqynnyń ókili – Búbihan apamyz ben Baǵdat aǵamyz Ábish kókemiz týraly nebir nurly da syrly pikirlerin ortaǵa salyp, bizge tálim-tárbie bergendei bolyp otyratyn. Búbihan apamyz: «Ábish jumysta otyryp oilanǵan sátinde botanyń daýysyna salyp, bozdap otyratyn, shamasy elin saǵynatyn bolý kerek, jany da botadai názik edi» dep aitatyn. Baǵdat aǵamyz: «Páli, Ábishtiń kezindegi redaktsiia aranyń uiasyndai qainap jatýshy edi, báriniń ortasynda Ábish ádebietti de, ónerdi de jilikshe shaǵyp, daý­dy basyp, tórelik aityp, tóbe bi bolyp otyratyn, bilimi ushan-teńiz, qairan qalýshy edik» dep tamsanǵanda bizdiń Ábekeńe degen qurmetimizdiń qyzýy odan ári kóterilip ketetin.

Jany botadai názik demekshi, 1992-1993 jyldary Ábekeń «Ege­mendi Qazaqstan» gazetinde bas redaktor bolyp qyzmet atqardy. Bas basylymnyń «di» degen jalǵaýyn julyp tastaǵan da osy Ábekeń. Sol kezden bastap gazet «Egemen Qazaqstan» degen qazirgi atymen shyǵa bastady. Osy kezeńde elde yqshamdaý (optimizatsiia) degen naýqan júrdi. Bas redaktordyń atqosshylary zeinet jasyna jetken birneshe adamnyń tizimin Ábekeńe alyp kiredi. Qysqartý kerek. Ábekeń qatty qinalady. Tizimge qol qoiaiyn dese, olardy aiap, qoly batpaidy. Joǵary jaqtyń pármeni de kúshti. Sodan uzaq jyl gazette istegen Kúltai degen apamyz Ábekeńniń aldyna keledi. Jaǵdaiyn aitady, kózine jas kelip otyrǵanda, basshynyń túsinistikpen qaraǵanyn sezinip, aǵyl-tegil jylaidy. Jaýapty qyzmetkerler onyń syrtqa shyǵýyn kúte-kúte tózimi taýsylyp, ishke kirse, Ábish aǵamyz da álgi apamyzben qosyla jylap otyrǵan kórinedi. «Timeńdershi, júre bersin, ózim jaýabyn beremin», depti kóz jasyn súrtip jatyp.

Osy gazette bolǵan ekinshi bir oqiǵa da eske túse ketti. Qysqartý júrip jatady. Álekedei jalanǵan jastar qoia ma, tizimniń qarasy da molaia túsedi. Sol tizimge uzaq jyl basylymda qyzmet atqarǵan belgili jýrnalist Tájibai Bitaev ta kiredi. Erteńine búkilqalalyq senbilik bolyp, Ábekeń bastaǵan egemendikter eńbek etýge jinalady. Tákeńniń kishi uly áli mektepte, on jastaǵy shamasy bolsa kerek. Senbilikke erke ulyn ala kelgen Tákeń balasyna: «Ábish kókeńe sálem ber» dep jón siltep jiberedi. Bala kelip, úlkendershe sálem berip, qos qolyn birdei usynady. «Kim­niń balasysyń, atyń kim?» dep Ábekeń úiirile túsedi. Sosyn jymiyp kúlip turǵan Tájibaiǵa qarap: «Táke, nemereńiz be?» dep suraidy. «Joq, Ábeke, kenjem ǵoi, aǵasyna sálem bersin dep ertip kelip edim» deidi elgezek Tákeń. Erteńine orynbasaryn shaqyryp alǵan Ábish aǵa: «Tákeńniń balasy áli jas eken, býyny qatsyn, obal bolar, Tákeńdi qys­qartpaiyq, júre tursyn» dep jáne sheshim shyǵarady. Tájibai aǵamyz osyny aitqanda onyń da janary botalap ketýshi edi. Bir-birin qadir­legen, qairan aǵalar. Adami syi­lastyqtyń altyn arqaýyn Alla­nyń pármenindei ustaǵan áz aǵalar.

* * *

Áli esimde, 2009 jyldyń 7 qara­shasy. Ol kezde Memlekettik hatshy Qanat Saýdabaev bolatyn. Ol kisi ári Syrtqy ister ministri qyzmetin qosa atqaratyn. On kúnge dem­alys alyp, Kókshetaý aimaǵyndaǵy «Oqjetpes» sanatoriiasyna barý úshin jolǵa jinalyp jattym. Tańerteńgi mezgil. Avtokóligimdi aýladan shyǵaryp jatyr edim, qol telefonym syńǵyrlap qoia berdi. Tyńdasam, Ábish aǵam eken.

– Ótegen, qaidasyń, bizdiń úige kele alasyń ba, aqyldasatyn jai bar edi, – dedi ol sál abyrjyńqy únmen. Jolǵa jinalyp jatqanymdy, eger múmkin bolsa, aitar sózińizdi telefonmen aita berseńiz bola ma dep ótindim. Sál kidirip baryp: «Óziń bilesiń, jeltoqsanda jetpiske tolamyn ǵoi, osydan bir ai buryn Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev qabyldap, «Ábeke, úlken jasqa kelesiz, Sizdi elimizdiń eń úlken marapattarynyń birine usynamyn, alań bolmańyz» dep edi. Maǵan túsken málimet boiynsha bireýler «Kekilbaevtyń sońǵy nagrada alǵan ýaqytyna áli bes jyl tolǵan joq, zań kótermeidi» dep, Aqorda jaqqa toqtaý salǵan sekildi. Meniń sońǵy nagrada alǵanyma týra bes jyl toldy. Aitýshylar adasqan sekildi. Osyny aqyldasaiyn dep edim» dep toqtady.

– Aǵa, men búgin jolǵa shyǵa bereiin, dúisenbi kúni qaityp kelip, Qanekeńe kiremin, barlyq jaidy jan-jaqty aitamyn, – dedim. Ábekeń kelisimin berdi.

Dúisenbi kúni, 10 qarashada, Syrtqy ister ministrligindegi qyz­met kabinetinde otyrǵan Qanat Bekmyrzaulyna kelip kirdim. «Sen demalysta emessiń be, neǵyp júrsiń?» degen suraýmen qarsy aldy. Bolǵan jaidy tolyq baiandadym.

– Men bul týraly bilmeidi ekenmin, Ábekeń qaida, renjip jatyr ma, renjimesin, qazir baryp sálem ait, men úlken kisige kiremin, jaǵdaidy túsindirip, qoldan kel­genniń bárin jasaimyn, al sen Ábekeńniń qujattaryn shuǵyl daiynda, – dedi Qanekeń ádetinshe jyldam sheshim qabyldap. Sosyn sál kidirip baryp, «qazir Ábekeńmen qos, telefonmen sóileseiin» dedi. Qostym. Ekeýi emen-jarqyn

sóilesti, Memlekettik hatshy álgi sózin sol kúiinde qaitalap, maǵan qujattardy daiyndaýǵa tapsyrma bergenin aitty. Sosyn «dereý Ábekeńe bar, qujattaryn daiynda» dep tapsyrdy. On minýttan keiin Ábekeńniń úiinde otyrdym. Aittym bárin. Sol kezde aǵanyń úi telefony qońyraýlap, tutqany kótergen Klara jeńgem: «Ábish, seni Qanat Saýdabaev surap tur», dep telefondy aǵaǵa berdi.

Qanekeńmen biraz sóilesti. Ábekeńniń qabaǵynda kún kúlip, ai týyp kele jatty. Kóńildengen kezindegi ádeti boiynsha: «Asyqpai shái ishelik, Klara», dep jeńgemizge shýaqtana qaraityn ádetimen tórge ozdy. Sol kúni keshke qarai Qanat Bekmyrzauly meni shaqyryp: «Nursultan Ábishulynda boldym, bárin aittym, Elbasy tolyq quptady, jaqsy qabyldady. Ábe­keńdi 19 qarasha kúni saǵat úshte ózi qabyldaityn boldy, endi aǵań­dy daiynda», dedi jadyrai kúlip. Jaqsy habar alǵan Ábekeń­niń úiinde uzaq shái ishtik. Jaqsy ha­bar­dyń joralǵysy dep basqa da sýsyndar «bas kiimin» sheshti.

Aitylǵan kúni Aqordada Elba­symyz Nursultan Nazarbaev Ábe­keńdi qabyldady. Aǵany úiinen erterek alyp shyǵyp, qoltyǵynan demep, Aqordaǵa alyp kirdim. Kóńildi shyqty. «Nurekeń óte jaqsy qabyldady, talai áńgimeniń tiegi de aǵytyldy, aldy keń azamat qoi, aman júrsin. Meniń týǵan kúnim 6 jeltoqsan bolǵanymen, ol kúni Elbasy shet elge resmi sapar­men jol júredi eken, «tý­ǵan kúnge arnalǵan saltanatty má­jilisińe ózim qatysamyn, sóileimin, eldiń eń joǵary marapatyn alasyń, biraq toiyńdy 5 jeltoqsanǵa aýystyraiyq» dep ótindi. Toi osy kúni bolady, endi soǵan daiyndalaiyq, Qanatqa sálem ait, meniń rahmetimdi jetkiz», dedi aǵa jaidarlana sóilep. Daiyndyq buǵan deiin de júrip jatqan.

Ýaqyt ta zýlap ótip jatty. Toi daiyndyǵy, ásirese, Saltanat saraiynda jaiylatyn dastarqannyń máziri men áziri qat-qabat kelip, aǵa ekeýmiz tizimge otyrdyq. Qa­zaq toiy­nyń hattamasy qandai qi­yn, shaqyrylatyn 500 adamdy ús­telge otyrǵyzýdyń mehnaty men ma­shaqatyn aǵa tartýdai-aq tartty. Kúnde Elbasy keńsesi jaqtan habar kútip, qulaq tosyp otyramyz. Kútken kún de keldi-aý. Toiǵa bir kún qalǵanda Elbasy jazýshy Ábish Kekilbaevqa Qazaqstannyń Eńbek Eri joǵary ataǵyn berý týraly Jarlyqqa qol qoidy. Aqjarylqap kún, alaqailap qýanǵan kóńil. Keshki saǵat jeti shamasynda aǵanyń úiine telefon shalyp, súiinshi suradym. Júgirip jetýge jumystan shyǵa almai jattym.

Saltanatty májiliste Elbasy­myz Nursultan Ábishuly áriptes dosy, senimdi serigi týraly el esinde áli kúnge júrgen erekshe sózin aityp, Ábekeńniń omyraýyna Eńbek Eriniń Altyn juldyzyn qadady. «Muhań bastaǵan alyptar jetpei ketken joǵary ataq maǵan buiyrdy», dep tolqyp, Jaratqan iemiz janyn jumsaq materialdan jaratqan Ábish aǵanyń tolqyp, janary botalap turyp, jurtyna, Memleket basshysyna aitqan rahmeti de kóptiń kókirek murajaiynda áli qattaýly tur. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn ait, nury tasysyn» degen eldiń balasymyz ǵoi, Ábekeńniń osy joǵary ataq alýyna tikelei sebepshi bolyp, azamattyq qairat tanytqan Qanat Saýdabaevtyń eńbegin bireý biler, bireý bilmes dep, oraiy kelgende ortaǵa saldym.

Osynaý izgi nietti bastamanyń oidaǵydai oryndalýynyń basy-qasynda bolyp, qabyldaý men saltanatty is-sharanyń jai-japsaryn janashyr azamattyqpen júzege asyrýǵa ári inilik, ári memlekettik hattamalyq jaǵynan qyzmet kór­setip, mádeni keshtiń joǵary dáre­jede ótýine tikelei basshylyq jasaǵan belgili memleket qairat­keri Mahmud Qasymbekovtiń eńbegin de riza kóńilmen kópke jetkizý paryz dep oilaimyn.

Bolǵan shyndyq osy. Árine, tarihi sheshimdi qabyldaǵan Prezidentimiz, berilgen bul ataq onyń Ábekeńe degen qurmetiniń shy­naiy kórinisi. El tulǵasynyń eren eńbegin baǵalaýy. Osy jerden de upai alǵysy kelip, urynyp júrgenderdiń de bar ekenin bil­gendikten, «aitpasa, sózdiń atasy óler» degen támsildi ustanyp, tilge tiek berdim.

* * *

Ábish Kekilbaev álemi – kúr­deli álem. Osy álemniń ishinde bol­ǵandar aqiqatqa júginip, aitaryn aitar. Onyń rýhy bizge endi alys ǵaryshtan qarap turǵandai. Jazýshynyń jan dúniesindegi jumbaqtar men tylsymdardy da taratyp aitýdyń kezegi keledi. Shandozdyq ǵumyrdyń shyndyǵy ýaqyt ótken saiyn ashyla beredi.

Ótegen ORALBAIULY,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri,

Jýrnalistika

akademiiasynyń akademigi