1797 jyly 15 maýsymda (keibir derekterde 1800 jyly 13 aqpanda) Torotskoda (Torotskosentdórd, Transilvaniia) dúniege kelgen. 1897 jyly Kolojvarda júzge taiaǵan jasynda qaitys bolǵan. Filolog, filosof, jaratylystanýshy, Majarstan Ǵylym Akademiiasynyń múshesi. Jaǵrapiia, botanika, matematika, til bilimi, tarih, statistika, ekonomikamen, mýzykanyń teoriialyq máselelerimen, estetikamen, ónertanýmen, pedagogikamen ainalysqan. Transilvaniia poligistorlarynyń sońǵy ókili. Bilim berý salasynda kóptegen reformalardy bastap, júzege asyrǵan. Aǵylshyn, nemis, frantsýz jáne basqa Eýropa tilderimen qatar, oryssha, sanskritshe, túrikshe, ivritshe bilgen. 50-den astam ǵylymi eńbektiń avtory. „Qyrǵyz-qazaqtar” atty etnografiialyq sipattaǵy maqalasy 1835 jyly 15 qarashada „Jeksenbilik gazet” (Kolojvar) degen basylymda jariialanǵan. Bul maqala Býdapeshtegi Ishtvan Secheni atyndaǵy Majarstan Ulttyq kitaphanasynda saqtaýly. Eski gazettiń qaǵazynyń sapasy nasharlap, diafilmge jazylyp alynǵan. Brashshaidiń Orta Aziiada, Qazaqstanda bolǵany týraly derekter joq. Maqalada qazirgi majar tilinde qoldanylmaityn eski majar sózderi men tirkesteri molynan kezdesedi. Jazǵandaryna qaraǵanda ǵalym qazaqtar týraly derekterdi bir emes, birneshe orys ǵalymdarynyń zertteýlerinen alyp, oi túiindegenge uqsaidy, biraq kimderdiń eńbekterine súiengenine silteme jasamaǵan. Majarstan Ǵylym Akademiiasynyń múshesi ári sol kezdiń ǵylymi ortasy moiyndaǵan, zamanynyń ozyq oily ǵalymynyń qazaqtardy ábden tanyp-bilmei, bul derekterdi keltirýi tipti de múmkin emes. Qalai degenmen de, bul – majar ǵylymyndaǵy qazaqtar týraly ázirge belgili alǵashqy pikir. Bizdi alǵash ret majar jurty osylai tanypty. Zertteý maqala qazaq tiline birinshi ret aýdarylyp, basylyp otyr. Ótkenimiz ben búgingimizge úńilý, ózimizdi tanýymyz úshin bul jazbanyń máni zor. Shoqan týǵan jyly, Abaidyń dúniege kelýine on jyl qalǵanda jazylǵan bul zertteýde qazaqtyń XIX ǵasyrdaǵy beinesi tur.
Shamýel Brashshai. Qyrǵyz-qazaqtar. Jeksenbilik gazet. (Kirgiz-kozakok. Vasarnapi Ujsag) Kolojvar. 1835 jyl, 15 qarasha.
Adamzattyń besigi Aziiada kóp halyq ósip-órbýde. Beine ótken zamandarda ómir keship jatqandai, jabaiy aralar siiaqty taralyp, mádenieti erte damyǵan halyqtardy jas qanmen toltyryp otyratyn halyqtar bar. Sol halyqtardyń ishinde kóshpendi bir halyq bar. Olardy tek mujyqtar jaqsy biledi, óitkeni shekaralarynyń aziialyq shetinde ómir súredi. Bizge bul halyqtyń qyzyq bolatyn sebebi, babalarymyz saqtardyń ómiri osy kóshpendilerdiń ómirinen kóp erekshelenbegen.
I. Turatyn jáne kóship-qonatyn jerleri. Shyǵý tekteri. Jalpy málimetter.
Qyrǵyz-qazaqtardyń mekendeitin jerleriniń shyǵysy men batysyn anyqtaý ońai. Bir jaǵy – Kaspii teńizi, endi bir jaǵy – mujyqtardyń dala halyqtarynyń shabýyldarynan qorǵaný maqsatynda patshalyqtarynyń shetine salǵan qamaldary. Osyndai qamaldar eldiń shyǵys jaǵynda da Qytai imperiiasynan qorǵanys retinde salynǵan. Ońtústik shekarasyn kórsetý ońaiǵa soqpaidy, sebebi taǵy bir kóshpendi halyq túrkimender jerine ulasady, ekeýiniń arasynda naqty belgilengen shekara joq.
Mekenderi – igerilmegen orasan sheksiz dala. Adam aiaǵyn baspaǵan ormandar men qumdy shólderge kóz súrinedi. Qý medien dalada jyl mezgilderi jii ózgermeidi. Mi qainaǵan ystyqtan soń aiaq astynan aiaz uryp, Reomiýr termometri otyzǵa biraq túsedi. Bizde ondai sýyq múmkin 1829-1831 jyldyń aiazdy qysynda da bolmaǵan shyǵar. Boran men quiyndai soqqan jel lashyqtardy alyp uryp, aǵashtardy aýdaryp, adamdar men maldardy ushyryp áketedi. Osyndai qatty sýyqtan keiin kóp uzamai shilińgir ystyq keledi. Ósimdikter qýrap, shóp kúiip ketedi. Shyqtyń ózi sirek túsedi. Qum ottai janyp turady. Soǵan qaramastan qyrǵyzdardyń densaýlyqtary myǵym jáne bulshyq etteri kúshti keledi.
Ózderiniń shyǵý tegi týraly ańyzdaryna qaraǵanda ata-babalary Qyrym buǵazynan kelgen: «Kýndýgýr hannyń eki áieli bar eken, ekeýinen de balasy bolypty. Han dúnie salyp, onyń báibishesinen týǵan balalar inilerin muradan qaǵajý qaldyrypty. Sóitip nesibesinen aiyrylǵan jetimder 33 serigimen dala kezip ketse kerek. Kóp jolaýshylap, kórshi elden áiel alyp, bir qaýym elge ainalypty. Sóitip olardy qyryq qyrǵyz (qyryq ásker nemese noian) dep atap ketedi (olardyń sany áýelde qyryq bolsa kerek) olardyń urpaqtary da osy atty iemdenedi. Bul ápsananyń Rimniń tarihyna qatysty ańyzǵa uqsastyǵy bar.
Qyrǵyzdar 3 ordadan turady. Uly orda 75 myń, orta – 165 myń úiden, kishi – 60 myń úiden turady. Árbir úide bes-alty adamnan desek, búkil ult eki millionǵa jýyq halyqty quraidy.
Ertede myqty jáne birlikshil ult bolǵan, alaida handary ólgen soń, jikke bólinip, odan keiin de osy arazdyq údei túsken. Ár orda óz ishinde taipalarǵa bólinip, olar aldyńǵy atalarynyń attarymen atalady. Taipalar rýlarǵa, rýlar óz ishinde san-sala úrim-butaqtarǵa bólinip ketedi. Ár orda, taipa aqsúiekterge (iaǵni asyl tektilerge) jáne qarasúiekterge (qara halyqqa) bólinedi. Birinshi topqa kirý úshin han, han uly nemese sultan bolý kerek. Áýlielerin taza aqsúiek dep ulyqtaidy.
Ata dástúri boiynsha qyrǵyz eshqashan bir jerde otyrmaidy, kóship-qonyp júre beredi. Tań ata atyna minip, otaryn jaiady. Qystaýy bar, jailaýy bar. Biri kelip, biri ketip, kóshe beredi. Osy kóshpendi ómirdi qazyqtai tártipke baǵyndyrý úshin, qyrǵyz jeriniń ár rýǵa tiesili bóligi belgilengen. Kishi júz – Syrdariia ózeniniń jaǵasynda, orta júz – Ulytaý eteginde, uly Júz Qytai imperiiasynyń shetinde kóship-qonady.
Osyndai bólinis únemi shielenisti soǵysqa sebep bolady. Rýlar bir-birimen, keide áýlet pen áýlet qyrǵi-qabaq kelip, qan tógilip jatady. At ústinde kún kóretin halyqtar eshqashan beibit ómir men yntymaqty serik etpeidi. Mundai shapaǵatty, baqytqa keneltetin qasietter adamy kásipke bailanǵan, jer óndeý jáne qolónermen ainalysatyn halyqqa qonatyn bolsa kerek. Sondyqtan da ata-babalarymyz sekildi atqa kóp minbedik dep ókinýdiń jóni bar ma eken?
Bul halyq ordalarǵa, taipalarǵa, rýlarǵa bólinip, olardy handar, sultandar, bailar basqaratynyn eskersek, ár ordanyń quzyry myqty, rý basylary onyń aldynda bas iip, baǵynatyn basshysy bolýy kerek. Alaida tipti de olai emes: zańdardyń joqtyǵy nemese oryndalmaýy, qylmystyń jazalanbaýy qyrǵyzdardy bassyzdyqqa, bitpeitin bassyzdyqqa ákep soǵady. Uly orda táýelsizbiz deidi, alaida ol tek arman. Qorǵaýshyǵa, myrzaǵa muqtaj. Kei jeri Qoqan tatarlary sultanynyń, kei jeri Qytaidyń, kei jeri orys imperiiasynyń qol astynda. Budan da qyrǵyzǵa turaqtylyq az, sebebi musylman hristianmen birlikte qasiet bar dep eseptemeidi.
Iaǵni,eger qyrǵyzdyń múddesine laiyq bolsa, qyrǵyz búgin orysqa baǵynady, erteń qytai imperiiasynyń salyq tóleýshisi bolady. Ásker jasaǵyn shabýyldaýǵa, kerýen tonaýǵa yńǵaily sát kelgenshe, bas iip, yryqqa kónedi. Óz basshylary men kósemderine de adaldyq tanytpaidy. Eger jazaǵa tartpaq bop qýdalasa, hannyń qanatynyń astyna baryp tyǵylady, oǵan qamqorlyǵy úshin aqy tóleidi. Ortaq nesie, salyqty ýaqytynda tóleý oiynda joq. Dúnie-múlkiniń 40-tan bir bóligin bileýshige berý kerek degen quran sózderin qaitalaý da paida bermeidi. Qytai júz siyrdan – bireýdi, myń qoidan bireýdi salyq retinde alady, bul da oǵan qymbat. Jyl saiyn qyrǵyzdar Qytai saraiyna baryp, bas shulǵyp qurmet kórsetip qaitady, alaida alyp qaitatyn alǵystary shamaly.
Mujyqtyń qol astyndaǵy halyqtar handaryn, aqsaqaldaryn, bilerin, batyrlary men sultandaryn ózderi sailaidy.
Qarashasy eldi biler, batyrlar, ataqtylar basqarsyn dese, al olar belgili bir toptyń, áýlettiń basshysy bolýdan aspaidy. Mujyqtarmen shekaralas jerdegi biligim ústem dep maqtanǵan sultandardy kórýge bolady, al shyndyǵynda olarda bedel de, bilik te joq. Júz basty monarhiianyń kóleńkesinen respýblikanyń nyshany baiqalatyn tus halyqtyń jii keńes shaqyrýy bolar. Keide ózekti máseleler talqylanyp, ár rýdyń basshylary men tańdaýly adamdary jinalady, sol jiyndar kazirgi Polshadaǵy tártipti eske salady. Jinalysty eń quziretti, eń iri adamdar ashyp, aitysyp-tartysyp, jaýap almasady. Ertesinde bul qaita jalǵasady. Aiqai-shý, tóbelespen aiaqtalmaityn sát sirek.
El bileý tártibiniń kemshilikteri – osyndai. Endi ertedegi zańdaryn qarastyraiyq. Bir zamandarda olardyń da Minostary, Likýrgtary bolǵan. Táýke hannyń jarlyǵynyń birazyn mysalǵa keltireiik:
«Kisi óltirgenge – ólim jazasy, kózge – kóz, murynǵa – muryn:
Ólgen adamnyń týystary jazany ózderi taǵaiyndaidy, ony barymta deidi.
Adam ómiri úshin «qun» tólenedi. Erkektiń quny – myń qoi, áieldiki – bes júz qoi. Bas saýsaq kesilse, júz qoi, shynashaqqa – jiyrma qoi jaza.
Urlanǵan múlikti 22 ese etip qaitarý kerek. Urlyq barysynda kisi óltirse, eki ese qylmys sanalady.
Qylmys úshin týystary da jaýapqa tartylyp, aiyppuldy solar tóleidi.
Qylmysty dáleldeý úshin úsh kýágerdiń bolýy – shart.
Jiyndarǵa qarýmen kelýge tyiym salynǵan».
Búgin bul zańdar umytylyp, qaltarysta qalǵan. Tipti urlyq qylmys dep sanalmaidy. Bireýdi ólim jazasyna kesý úshin hannyń úkimi kerek. Bul jazanyń túri eki qaraqshy eki jaqtan qylmyskerdiń moinyna arqan salyp qylqynyp ólgenshe tartady. Ólgen deneni at quiryǵyna bailaidy.
Eger qylmysker ólmese, jartylai jalańash sheshindirip, bet-aýzyn muzben ysyp, moinyna qaradan shúberek ilip, attyń quiryǵyna arqanmen bailap, at sońynan júgirtedi.
Jazalaý túrleri turpaiy, aiaýsyz, aýyzdyqsyz jáne búkil el saiasatynyń sipaty osy ispettes. Baǵynyshtylyqqa jaralmaǵan, tilderinde de bileýshi jáne baǵynýshy degen sózder joq. Qorǵan-munarasy – jýsandy dala. Osyndai qasieti bolmaǵanda, baiaǵyda kórshi iri imperiialardyń bireýine baǵynǵan bolar edi. Bular da arabtar sekildi, ondai halden ólimdi artyq sanaidy.
II. Ómir salttary – Kiimderi – Turatyn jerleri
Qyrǵyzdardyń bet-pishini qalmaqtardikindei jalpaq emes. Kishkene qara kózderi, kishkene aýyzdary, shyǵyńqy bet-súiekteri, iek astyndaǵy saqaldary túrki tekten góri monǵol tekke jaqynyraq etip kórsetedi. Osy eki násil sekildi qyrǵyzdyń da denesi myǵym, orta, tik boily ári kelisti. Aýa-raiynyń qolailyǵy, eshbir qiyndyq pen oidan qajymaitynyń arqasynda densaýlyqtary múltiksiz, ómirleri uzaq. Kózderi ótkir, 5 shaqyrym jerden kip-kishkene zattyń túr-túsin ajyrata alady. Salqyn qandylyq pen qanaǵattary az, osy jaǵynan arabtarǵa uqsaidy. Alaida, keide eki kún ashqursaq júre alady. Dene kúshteri keremet. Buǵan dálel – olardyń súiip oinaityn myna bir oiyndary. Qyrǵyz atynyń ertoqymyna qoi bailap, adamdardyń ortasynan shaýyp ótedi, sol adamdardyń biri shaýyp bara jatqan attyń ústindegi qoidy siraǵynan tartyp, julyp alý kerek.
Kóshpendi qyrǵyzdyń eń mańyzdy mindeti – at ústinde oinaý. Besikten beli shyqpai jatyp, eń asaý attyń jalynan tartyp minedi. Erkekteri de áielderi de úzeńgige aiaqtaryn salyp, attyń saýyryn qysyp, arǵymaqtyń ústinde tip-tik otyrady.
Qyrǵyzdyń kúndelikti tynymsyz tirligine ústindegi shyǵysqa tán keń pishilgen kiimi de yńǵaily. Erlerdiń jabýy shapan dep atalady. Jazda ekeýin biriniń ústine birin, qysta birnesheýin kiedi. Belbeý bailaidy, oǵan pyshaq pen qalta (bul – bolat, jez, nasybai jáne mór salýǵa arnalǵan qapshyq) ilingen. Bastaryna dóńgelek bas kiim kiedi, jol júrgende taǵy birin ústine basady. Jazda júnnen jasalǵan shoshaq aq qalpaq kiedi, qystyq bas kiimderi jyly teriden tigiledi. Shalbarlaryn altynmen kesteleidi jáne olardyń keńdigi sondai, syrt kiimniń ústinen kiedi. Sońynda ókshesi úlken, basy úshkir, qaiqy etik kiedi. Keide bul etik barqytpen qaptalady. Kiim-keshekti orys-tatar elinen nemese Qytaidan ákelingen shuǵa, barqyt, maqta buldardan tigedi. Kedeileri kiim tigýge turpaiy matany ózderi daiyndaidy. Júnnen, kenepten de kiim toqidy. Munda da bir jaqta asta-tók bailyq, ekinshi jaqta – qaiyrshylyq. Damý men kedeilik qatar júrmeidi. Bailardyń kiimderiniń jaǵalary altynmen aptalǵan, kúmispen zerlengen. Qyrǵyzdar sándi jaqsy kóredi, alqyzyl nemese qyzyl túske úiir. Belbeýleri de áshekeili, kúmis teńgelermen, aqyq tastarmen kómkerilgen.
Qyrǵyzdar shashyn taqyrlap qyryp tastaidy. Jas jigitter tulym óredi. Saqal qoia beredi. Mádenieti kesh damyǵan halyqtarǵa uqsap, eń súikimdi balalarynyń murnyn tesip, saqina taǵyp qoiady.
Áielderdiń kiimderi erkekterdikinen kóp ózgeshelenbeidi, tek áshekeileri bolmasa. Olardy ústilerine kóp japsyrady, kúmis teńgeler, saqinalar, marjandardy moiyndaryna, óńirlerine, qoldaryna iledi. Turmys qurǵan áielderi kiver tárizdi tóbesi úshkirleý bas kiim kiedi. Onyń joǵarǵy jaǵyna jibek ia juqa matadan shilter taǵylady. Ol iyǵyna, arqasyna tógilip turady. Shilterdiń astyndaǵy mańdailyq qoian júnimen qaptalyp, marjanmen, keide asyl tastarmen kómkeriledi. Qyzdardyń qalpaǵyn tastarmen, qustyń qaýyrsyndarymen sándeidi. Olar da kelinshekter sekildi shashtaryn órip nemese taqiialarynyń astyna túiip ia bolmasa ókshesine deiin túsirip qoiady. Qyzyl jáne aq boiaýmen betterin boiaǵanda, eýropalyq aq názik jynystylardy shań qaptyryp ketedi.
Qyrǵyzdar qazaqy ertoqymǵa minedi. Áielderdiń ertoqymyn kóbinese barqytpen kómkeredi. Meiramdarda, qonaqqa barǵanda nemese kóshkende eń ádemi shapandaryn kiip, eń ásem ertoqymdaryna minedi.
Osyǵan qaraǵanda bul halyq bailyq pen sán-saltanatty jaqsy kórýimen erekshelenedi. Olardyń ádemi ári qajetti kásipti bilmeýi tipti tań qalarlyq. Qarýsyz kún kóre almaidy, biraq ony ózi soǵa almaidy. Turpaiy naiza men oqty Qytaidan alady, qylysh pen aibaltany Irannan ákeledi. Qorǵanýǵa arnalǵan qarýy, saýyty jáne dýlyǵasy bar. Osylardan basqa qarý-saimandary joq. Mýshket myltyqtyń astyna qoiatyn taianysh-qural ornyna asha taiaqty jerge qadap, qarýdy soǵan qoiyp kózdeidi.
Soǵys kezinde qyrǵyzdar oq atyp belgi tastaidy. Jalaýlaryn jelbiretip, tańbalanady, iaǵni qoldaryna jolaq mata, shyt bailaidy. Ár rýdyń óz urany bar. Máselen Taba rýynyń urany – Tostaǵan. Kerderi rýynyń urany – Qoja Ahmet . Handar men sultandardyń urany erekshe bolady, olardy qarashanyń aitýyna bolmaidy. Al búkil qyrǵyzdar kóterilse, ortaq urandary: Alasha, Alasha! Ertede ortaq týlary – Muhammed týy bolǵan. Ony kópke deiin bir sultan saqtap kelgen, ómiri men dańqy sol týda bolypty. Biraq bul dástúr ǵaiyp boldy. Ata dástúrin umytqan halyq jalǵyz qyrǵyzdar emes shyǵar.
Qyrǵyzdyń baspanasyna jaqyndaityn bolsaq, naǵyz patriarhaldyq ómirdi kóremiz. Baspanalarynyń aty kibitka nemese iýrta, iaǵni jarty kúmbez shatyr. Keregelerin qalyń kiizben qaptaidy. Tóbesindegi dóńgelek tesikti qalaǵanynsha ashyp-jaýyp qoiýǵa bolady. Bul – ári tereze, ári tútin shyǵatyn jer. Shatyrlarynyń biiktigi 6 adym, keńdigi 3-5 qulash. Keregelerin arqandarmen jerge qaǵylǵan qazyqtarǵa bailaidy. Esikti bóz nemese aǵashtan jasap, kiiz úidiń qabyrǵasyn jazda shimen, qysta túrli-tústi jipten toqylǵan kilemdermen bezendiredi.
Qarapaiym halyqtyń shatyry sur kiizben, myrzalardiki aq kiizben jabylady. Sultandar shatyrlarynyń syrtyn qyzylmen, ishin barqytpen kómkeredi. Qabyrǵalaryna qarýlaryn, er-turmandaryn, shai jabdyqtaryn, torsyqtaryn iledi. Jerge, kilemge ár túrli úi jáne as úi jabdyqtaryn ornalastyrady.
Iaǵni qazaqtyń jeńil baspanasynda barlyq qajetti zat jinalǵan. Osy úidi jarty saǵatta jyǵyp túiege júktep, malynyń jaiylýyna qolaily, shóbi shúigin, sýy mol jerge kóshedi.
Sheksiz jol qyrǵyzdy sharshatpaidy, kerisinshe kúndelikti ózgeris olardyń kóńilin jadyratady. Jerge bailanyp otyrý olar úshin aýyr jaza bolar edi. Jazda bul kóshpendi ómirdiń qýanyshy myń alýan, al qysta joqshylyqtyń qursaýy. Qalyń qar basqan kiiz úiinen shyǵýǵa murshasy joq, ot basynyń ystyq jalyny men oshaq tútinine qamalyp, qinalady.
Tósekten turǵan soń qyrǵyzdyń bostandyqqa joly bastalady. Qyrǵyzǵa odan artyq baqyt joq. Meiramdardyń qyzyǵyn keltiretin zattar: qymyz, araq (kúrishten ashytalǵan palinka6), qurt, beshbarmaq (bes saýsaq degendi bildiredi, usaqtap týralǵan etten daiyndalady). Túnde arabtar sekildi ǵajap ertegi aitýǵa qumar. Sybyzǵy úrlep, balalaika shertedi, sóitip kóńil kóteredi.
Kúzdiń qońyr kúnderin, uzaq qara túnderin unatady. «Kúz – saiahattar men saýyq-sairannyń, ashkóz barymtanyń ýaqyty» – deidi qyrǵyzdar. Qyrǵyz eshqashan jalǵyz qonbasa da, bir jerge kóp adam syimaidy. Ózderi syisa da, otarlary orasan zor jerdi alady. Adam zaty bolǵasyn qaýymymen ómir súrýge beiim bolǵandyqtan, birneshe týys otbasy jinalyp ómir súrýdi ádetke ainaldyrǵan. Bul kóp uzamai bir qaýym elge ainalady, onyń aty aýyl. Bir ret bastary birikse, eshqashan ajyramaidy.
Jeri ordalarǵa (júzderge) bólingengindigine qaramastan, ár taipa, rýdyń óz jerinde otyryp qalýy esh múmkin emes. Qyrǵyz – malynyń quly, mal ustaý, jaiý – onyń súiikti sharýasy. Ol úshin jazda keń, jazyq jer, qysta bir-birin jaqyn yqtasyn tóbeler, qar sýyn ishýge bolatyn qumdy jerler, túie jaiýǵa qamysty,qiiaqty, kókbutaly jerler qajet. Al bul jer aýystyrýǵa májbúrleidi. Kóshpendilikke taǵy bir sebep – jerleriniń kóp ózgeriske ushyraýy. Ertedegi jer sholýshylar jazyp ketken Dimas jáne Basqatys ózenderi quryp ketken. Qyzyldariia da ǵaiyp bolǵan. Qyrǵyz qariialarynyń aitýynsha kezinde Sary bulaq jáne Kóktyrmaq taýlarynyń etegin Aral sýy jýyp jatqan, al qazir kól taýlardan 8 shaqyrymǵa alystaǵan. Osyndai tabiǵat qubylystarynyń ózi jergilikti halyqty joiyp jiberýge dármensiz.
III. Rýhani qundylyqtary. Salt-dástúrleri. Mádenietteri
Qyrǵyzdar ómir salttaryn ózgertýge qorqady. Adamdyq qasietteriniń kórinisi – buidasyz asaýlyq. Olarda ertedegi saqtardyń jaýgershilik qýaty da, ońtústik kúnshyǵys halqynyń jumsaqtyǵy da joq, aldyńǵylarǵa tek tentektikpen, keiingilerge tek jaibasarlyǵymen uqsańqyraidy. Búkil halyq túk bitirmei, ertedegi dastandardaǵy jalǵyz kózdi dáýler sekildi ómir súredi. Jer jyrtpaidy, egin ekpeidi, tek shunaq qulaq qudailaryna ǵana senedi.
Qanynda bar maqtanshaqtyqpen qyrǵyz boiyn túzeýge jáne áńgime-dúkenge qumar, alaida olar da onyń asaý minezin jýasytpaidy. Buǵan qosa aitsa sengisiz qapersizdigin, ne bolsa soǵan sengishtigin jáne aldaýǵa qumarlyǵyn qosýǵa bolady. Bir qytai hanzadasy olar týraly bylai: «Bul kóshpendiler tek qylmysy úshin jaýapqa tartylǵanda ǵana sózinde turady»,
– deidi.
Azǵa qanaǵat tutatyn, bas paidasyn oilamaityn halyq kóringenimen, bolmashy nársege ólerdei qyzyl keńirdek bolyp talasyp qalady.
Sońǵy bólim
Adam ár túrli. Óz nesibesinen basqany dámetpeitinder bar jáne japalaqtyń balapandary sekildi aýzyn ashyp, azyq kútip otyratyndar bar. Qyrǵyzǵa birdeńe berseń, alǵystyń ornyna ekinshi alaqanyn jaiady. Adamdyq qasietterden olardaǵy jasy úlkenge degen qurmetti aitýǵa bolatyn shyǵar.
Batyrlyǵy – shapshańdyq qana. Kórshi jatqan elderdiń shetki mekenderin shapqanda, túnde jasyryn jasaidy. Ádette bir shapqanda birden maqsatyna jetedi, eger olai bolmasa barlyq kúshi men batyrlyǵyn salady. Jaqsy jaiaý ásker qatarlasyp qaptasa qyrǵyzdy jeńe alady. Qarsy oq jaýdyrsa, bir-birine tyǵylyp, buǵady. Buharaǵa barar jolda kerýenge qyrǵyzdar shapqanda, olardy mystan jasalǵan oiynshyq qarýmen (tamaq pisiretin qural bolsa kerek) qorqytypty. Ańqaý qyrǵyzdar buny myltyq eken dep oilap qashypty.
Qonaqjailyqtaryna eshkim teń kelmeidi, alaida jaý sanaǵan halyqqa jaqsy peiil tanytpaidy. Barymta degen sóz, joǵaryda aityp ótkenimizdei, kek alý degendi bildiredi. Eger barymta kezinde soqqyǵa jyǵylyp nemese mal-múlikti oljalap ketetin bolsa, qylmysker tiisti ádil jazasyn alady. Eger bir qyrǵyz jábirlense, joldastarynan nemese serikterinen jaýdyń qonysyn talqandap, malyn aidap ákelýge kómek suraidy. Olar qarsylastyń aýlyna baryp, urlanǵan malyn qaityp alyp keledi. Sóitip bul shabystar bitip bolmaidy, sebebi ár jaq sońǵy bolýǵa tyrysady. Tártip buzýshylar talqyǵa túskendi qoiyp, «batyr» dep áspetteledi, bul sóz er júrek, noian degendi bildiredi.
Osyndai beimaza tirlikterin jáne dalalaryn basqa baqytqa, otyryqshy tirlikke aiyrbastamaidy. Aralarynda kedeilik májbúrlep, mujyqqa jaldanyp, otyryqshy bolyp jatatyndar bar. Alaida biraz múlik jinap, mal jinaǵan soń ordalaryna qaityp ketedi. El shetindegi Jaiyqtyń arǵy betine ótkender, qaityp kelip týǵan jerdiń topyraǵyn súiip máz bolady. Serǵazy degen orta júzdiń sultany uzaq ýaqyt Sankt-Peterbýrgte turypty. II Ekaterinanyń saraiynda bas qaraýylshy bolypty, biraq sońynda báribir elge qaityp, naǵyz qyrǵyz bop dúnieden ótken eken.
Bul asaý halyqty azdap jýasytatyn – áielderi. Úidiń barlyq aýyrtpalyǵyn, tirshiligin ustaityndar – solar. Júrekteri jumsaq, qul-kúńge de qaiyrymdy, analyq meiirimderinde shek joq. Olar – keń dalanyń jaýqazyndary.
Uldaryn 3-10 jas aralyǵynda súndetke otyrǵyzady. Atqa erte otyryp, mal kúzetsin dep balanyń aiaǵynyń arasyna ádeii jastyq qoiyp, aiaqtaryn maiystyrady. Qyrǵyzdyń atbegiligi – ana sútimen darityn qasiet. Analary qyzdaryn keiingi ómirde kerek bolatyn barlyq úi sharýasyna úiretedi.
Úilenýdiń eń basty sharty – qalyń mal. Ony tólemeiinshe, qyz bermeidi. Alaida kúieý jigittiń qalyńdyǵymen kezdesýine ruqsat beriledi. Keibir rýlarda mynadai dástúr bar: kúieý jigittiń ákesi qonaqasy berip, quran oqýǵa molda shaqyrady. Kúieý eń ádemi kiimin kiip, sulý atqa otyryp, súigeniniń aýylyna jalǵyz baryp, ruqsat suraidy. Aq kiiz úi turǵyzyp, syilyq aparyp, qalyńdyqqa jáne onyń áiel týystaryna jaǵýǵa tyrysady. Qalyńdyqty shatyryna kirgizip, ońasha sóilesedi.
Qalyń maldy tólegen soń, kúieý jigit týystarymen, joldas-joralarymen toiǵa jinalady. Jolda qalyńdyqtyń týystaryn kezdestiredi, olar jigitten taǵy syilyq dámetedi. Qyzdy ósirip-jetkizgenimiz úshin dep ústindegi kiimin, bórkin, at ábzelderin tartyp alady. Toiǵa daiyn bolǵanda, molda kiiz úidiń ortasyna jas jubailardy turǵyzyp, shyn nietterimen úilengileri kele me dep suraidy, neke sýyn ishkizip, qalǵanyn ainalada otyrǵan jurtqa shashady. Qalyńdyqtyń bas kiimin birden kelinniń bas kiimine aýystyryp, kelin men kúieýdi aq úige kirgizedi. Ertesine jaqsy shapanyn kiip, aldyńǵy kúni úidiń aldyna bailaǵan keremet er-ábzeldi atqa minedi. Bul – qalyńdyqtyń pák bolǵandyǵynyń belgisi. Olai bolmaǵan jaǵdaida shapanyn jyrtyp, atty baýyzdap, kiiz úidi qylyshymen shaýyp, qyzdy eline qaitarady.
Kelinge bailanysty dástúr óz aldyna. Kelinniń ómiri qiyndyqqa toly. Ol tirlikke beiimdigin kórsetip, bosaǵa attaǵan kúni-aq erte turyp, kiiz úidiń túndigin ashýy kerek.
Qyrǵyz kóp áiel ala alady, biraq árqaisysy bólek shatyrda turady. Árqaisysynyń otary, úiiri, dúnie-múlki bólek bolyp, árqaisysy dúniege bala ákeledi.
Birinshi alǵan áieldi báibishe deidi. Bar qurmet – osy áielde, úi ishinde ámir aitatyn da – sol. Eger barǵan úige kóńili tolmasa, tórkinine qaityp kete alady.
Úilený ǵurpynan jerleý dástúrlerine aýysaiyq, olardyń da sany men saltanaty az emes. Qyrǵyz ólse, áielderi kóilekterin jyrtyp, betterin tyrnap, jylap-joqtaidy. Marqumdy madaqtaǵan jyrlarynyń shegi joq. Salt solai. Bul jylap-syqtaý bir jylǵa sozylady. Jyl tolǵanda óliniń ornynan qamystan beinesin jasap, jastaryn naǵyz ólik sekildi sonyń ústine tógedi.
Óliniń máiitin jýyp, eń ádemi kiim kigizip, aq jaimaǵa orap, kilemge salady. Búkil otbasynyń aldynda molda duǵa oqidy. Janazasyn shyǵaryp, denesin ziratqa aparady. Bir adam uzyn taiaqqa bailanǵan qara tý alyp júredi. Qabirge qarýlaryn, er-turmanyn, saltanatty kimderin qosa jerleidi, qaraly tý jyldyqqa deiin ilinip turady.
Uly júz ben Orta júzdiń keibir rýlary ólgen bai-manaptaryn kenepke salyp, qabyrǵaǵa ilip qoiady. Kóktem kelgende Túrkistanǵa aparyp, Qajy Ahmettiń janyna qoiady. Sol jerde, shól dalanyń ortasynda, jasyl terekterdiń saialy kóleńkesinde kúidirilgen qyshtan, balshyqtan jasaǵan eskertkishteri, munaralary, qulpy tastary bar ǵajap ǵimarat boi kótergen. Qyrǵyz ólige ǵana máýeli baq ornatyp, baspana turǵyzady!
Jerleý salty men meiramdar, qonaqasyn berý qatar júrip otyrady. Biraq qyrǵyzdardyń eń úlken isi – han sailaýy. Sailaýdyń aldynda uzaq aitys-tartys júredi. Sultandar jańa handy, bizdegi qala basshysy sekildi, aq kiizge turǵyzyp, kókke kóteredi.
Budan soń halyq handy qoldan-qolǵa berip, kóterip áketedi, uran salady. Hannyń kiimin qasietti bir zatty iiskegendei iiskeidi. Han kótergen aq kiizdi týrap, bir asyl zattai talap alyp ketedi. Orystar bul saltanatty odan ári ósirýge at salysady. Máselen 1812 jyly kishi júzdiń sultany Qyrǵazyny han sailaǵanda Orynbordyń orys áskerbasy zeńbirek atyp, saltanatty as berip, jarqyraǵan bal ótkizip, qurmet kórsetken eken.
Qyrǵyzdardyń san ǵasyrlyq mádenietiniń bir kórinisi – oi tiriligi, qiialynyń kúshtiligi Óleń-jyr jáne mýzyka – olardyń súiikti kásibi. Buǵan bir mysal myna óleń:
„Latod ama’ havat?
Szerettem teste, fejerebb.
Latod a’ vert, mely ama’ leolt baranybol foly?
Arczai pirosbak.
Latod ezen eluszkolt fa torzsoket?
Haja feketebb.
Tudod-e mivel irnak khanunk mullaji?
Szemoldokei feketeebbek mint az o tentajok.
Latod eme’ tuzes szemet?
Szemei elevenebb fennyel ragyognak”.
Qardy kórdiń be?
Súiiktim eti odan aq,
Qarǵa tamǵan qoidyń qanyn kórdiń be?
Súiiktimniń beti odan qyzyl.
Órtengen terek shoqtaryn kórdiń be?
Shashy odan da qara.
Xandardyń nemen jazatynyn kórdiń be?
Qastary olardyń qadarynan da qara.
Otty kórdiń be?
Kózderi odan da zor nurmen jarqyraidy.
Qyrǵyzdar daiyndyqsyz, sýyryp salyp aitqandy, bir-birimen eki-úshten nemese tórtten jarysyp aitysqandy unatady. Mýzykalyq aspaptary: qobyz (skripka tárizdi, biraq shanaǵy ashyq, úsh attyń qylyn ishek qyp tartqan), sybyzǵy (uzyn qamys syrnai), balalaika. Mýzyka tyńdaǵandy unatady, biraq ony negizinen emdeýge qoldanady. Aýrýdan emdeý kóbinde duǵa oqýdan turady. Adasqan malshylary juldyzdardy tanidy, alaida bul bilimderi yrymdarǵa shyrmalǵan. Jeti qaraqshy, máselen, olarsha-aq boz atpen kók boz atqa mingen eki atty. Olardy jeti qasqyr qýyp keledi. Qasqyrlar olardy qýyp jetip, jep qoiatyn bolsa, olarsha aqyrzaman bolady. Qyrǵyzdardyń qiial álemine berilgendigi sonsha, olarda shyn dúnie men qiial dúniesiniń arasyndaǵy shekara joiylyp ketken.
Jyl basy barlyq kóshpendilerdegi sekildi naýryz aiynda bastalady, alǵashqy kún Naýryz dep atalady. Apta sózin jáne apta kúnderiniń attaryn parsylardan alǵan: senbi, jeksenbi, dúisenbi, seisenbi, sársenbi, beisenbi, juma. Jyl sanaýdy xijradan, Muhamedtiń qashýynan bastamaidy, monǵoldar sekildi 12 jylmen sanaidy. Ár jyldy bir ańnyń atymen ataidy.
Sózimizdiń sońynda qyrǵyzdardyń dini týraly biraz sóz qozǵaiyq. Ámbege aian bir shyndyq: bireýleri Qurannan duǵa oqysa, endi birleri islamdy, Muhamed nasihattaǵan dindi, putqa tabynýshylyqpen aralastyrady. Al endi birleri Qudaidan basqa, fánilik baqyttyń rýhy nemese zulym kúsh Shaitan bar ekenine jáne odan oraza ustap ia duǵa oqyp, ia Mekkege qajylyqqa barǵandar alyp kelgen tumarlardyń kómegimen qutylýǵa bolatynyna senedi. Yrymdarynda shek joq. Ólgenderdiń rýhy igi jáne zulym kúshtermen kórshi bop juldyzdarda ómir súretinderine jáne olardy jerge shaqyryp alýǵa bolatynyna senimdi. Kózbailaýshylary ótkendi, qazirgini, bolashaqty biletinderin, eger qalasa, kúndi ysytyp, sýytyp, kún kúrkirete alamyz deidi. Olardy balshy deidi. Jaýyrynshylary qoidyń jaryq súiegine qarap otyryp, bárin aityp beredi. Shyraqshylary jalynnyń túsine qarap, juldyzshylary juldyzdarǵa qarap bolashaqty boljaidy. Baqsylar ashýly jáne úreili siqyrshylar, aýrýdyń boiynan zulym kúshti aiǵailap-baqyryp, qamshymen uryp, qýyp shyǵarady.
Eýropanyń ejelgi halqynyń tarihynda da neshe túrli essiz nanym-senimder bolǵan. Eýropa eli de bir zamandarda qyrǵyz sekildi asaý bolǵan, biraq qazir alǵa uzady. Al qyrǵyz bolsa, sol birneshe ǵasyr turǵan ornynda áli tur. Igerilmegen jerde bóten adam sekildi ómir súrip jatyr. Eger qazir quryp ketetin bolsa, sońynda eshqandai iz qalmas edi. Ertedegi topan sý aldynda ómir súrgen kóp jurt sekildi, qandai bolǵandaryn tek boljap qana aitar alar edik.
Majarstan, Býdapesht-Seged.
Majar tilinen aýdarǵan Raýshangúl ZAQANQYZY
