1797 جىلى 15 ماۋسىمدا (كەيبiر دەرەكتەردە 1800 جىلى 13 اقپاندا) توروتسكودا (توروتسكوسەنتدٶرد, ترانسيلۆانييا) دٷنيەگە كەلگەن. 1897 جىلى كولوجۆاردا جٷزگە تاياعان جاسىندا قايتىس بولعان. فيلولوگ, فيلوسوف, جاراتىلىستانۋشى, ماجارستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ مٷشەسi. جاعراپييا, بوتانيكا, ماتەماتيكا, تiل بiلiمi, تاريح, ستاتيستيكا, ەكونوميكامەن, مۋزىكانىڭ تەورييالىق مەسەلەلەرiمەن, ەستەتيكامەن, ٶنەرتانۋمەن, پەداگوگيكامەن اينالىسقان. ترانسيلۆانييا پوليگيستورلارىنىڭ سوڭعى ٶكiلi. بiلiم بەرۋ سالاسىندا كٶپتەگەن رەفورمالاردى باستاپ, جٷزەگە اسىرعان. اعىلشىن, نەمiس, فرانتسۋز جەنە باسقا ەۋروپا تiلدەرiمەن قاتار, ورىسشا, سانسكريتشە, تٷرiكشە, يۆريتشە بiلگەن. 50-دەن استام عىلىمي ەڭبەكتiڭ اۆتورى. „قىرعىز-قازاقتار” اتتى ەتنوگرافييالىق سيپاتتاعى ماقالاسى 1835 جىلى 15 قاراشادا „جەكسەنبiلiك گازەت” (كولوجۆار) دەگەن باسىلىمدا جارييالانعان. بۇل ماقالا بۋداپەشتەگi يشتۆان سەچەني اتىنداعى ماجارستان ۇلتتىق كiتاپحاناسىندا ساقتاۋلى. ەسكi گازەتتiڭ قاعازىنىڭ ساپاسى ناشارلاپ, ديافيلمگە جازىلىپ الىنعان. براششايدiڭ ورتا ازييادا, قازاقستاندا بولعانى تۋرالى دەرەكتەر جوق. ماقالادا قازiرگi ماجار تiلiندە قولدانىلمايتىن ەسكi ماجار سٶزدەرi مەن تiركەستەرi مولىنان كەزدەسەدi. جازعاندارىنا قاراعاندا عالىم قازاقتار تۋرالى دەرەكتەردi بiر ەمەس, بiرنەشە ورىس عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋلەرiنەن الىپ, وي تٷيiندەگەنگە ۇقسايدى, بiراق كiمدەردiڭ ەڭبەكتەرiنە سٷيەنگەنiنە سiلتەمە جاساماعان. ماجارستان عىلىم اكادەميياسىنىڭ مٷشەسi ەرi سول كەزدiڭ عىلىمي ورتاسى مويىنداعان, زامانىنىڭ وزىق ويلى عالىمىنىڭ قازاقتاردى ەبدەن تانىپ-بiلمەي, بۇل دەرەكتەردi كەلتiرۋi تiپتi دە مٷمكiن ەمەس. قالاي دەگەنمەن دە, بۇل – ماجار عىلىمىنداعى قازاقتار تۋرالى ەزiرگە بەلگiلi العاشقى پiكiر. بiزدi العاش رەت ماجار جۇرتى وسىلاي تانىپتى. زەرتتەۋ ماقالا قازاق تiلiنە بiرiنشi رەت اۋدارىلىپ, باسىلىپ وتىر. ٶتكەنiمiز بەن بٷگiنگiمiزگە ٷڭiلۋ, ٶزiمiزدi تانۋىمىز ٷشiن بۇل جازبانىڭ مەنi زور. شوقان تۋعان جىلى, ابايدىڭ دٷنيەگە كەلۋiنە ون جىل قالعاندا جازىلعان بۇل زەرتتەۋدە قازاقتىڭ XIX عاسىرداعى بەينەسi تۇر.
شامۋەل براششاي. قىرعىز-قازاقتار. جeكسەنبiلiك گازەت. (Kirgiz-kozakok. Vasarnapi Ujsag) كولوجۆار. 1835 جىل, 15 قاراشا.
ادامزاتتىڭ بەسiگi ازييادا كٶپ حالىق ٶسiپ-ٶربۋدە. بەينە ٶتكەن زامانداردا ٶمiر كەشiپ جاتقانداي, جابايى ارالار سيياقتى تارالىپ, مەدەنيەتi ەرتە دامىعان حالىقتاردى جاس قانمەن تولتىرىپ وتىراتىن حالىقتار بار. سول حالىقتاردىڭ iشiندە كٶشپەندi بiر حالىق بار. ولاردى تەك مۇجىقتار جاقسى بiلەدi, ٶيتكەنi شەكارالارىنىڭ ازييالىق شەتiندە ٶمiر سٷرەدi. بiزگە بۇل حالىقتىڭ قىزىق بولاتىن سەبەبi, بابالارىمىز ساقتاردىڭ ٶمiرi وسى كٶشپەندiلەردiڭ ٶمiرiنەن كٶپ ەرەكشەلەنبەگەن.
I. تۇراتىن جەنە كٶشiپ-قوناتىن جەرلەرi. شىعۋ تەكتەرi. جالپى مەلiمەتتەر.
قىرعىز-قازاقتاردىڭ مەكەندەيتiن جەرلەرiنiڭ شىعىسى مەن باتىسىن انىقتاۋ وڭاي. بiر جاعى – كاسپيي تەڭiزi, ەندi بiر جاعى – مۇجىقتاردىڭ دالا حالىقتارىنىڭ شابۋىلدارىنان قورعانۋ ماقساتىندا پاتشالىقتارىنىڭ شەتiنە سالعان قامالدارى. وسىنداي قامالدار ەلدiڭ شىعىس جاعىندا دا قىتاي يمپەريياسىنان قورعانىس رەتiندە سالىنعان. وڭتٷستiك شەكاراسىن كٶرسەتۋ وڭايعا سوقپايدى, سەبەبi تاعى بiر كٶشپەندi حالىق تٷركiمەندەر جەرiنە ۇلاسادى, ەكەۋiنiڭ اراسىندا ناقتى بەلگiلەنگەن شەكارا جوق.
مەكەندەرi – يگەرiلمەگەن وراسان شەكسiز دالا. ادام اياعىن باسپاعان ورماندار مەن قۇمدى شٶلدەرگە كٶز سٷرiنەدi. قۋ مەديەن دالادا جىل مەزگiلدەرi جيi ٶزگەرمەيدi. مي قايناعان ىستىقتان سوڭ اياق استىنان اياز ۇرىپ, رەوميۋر تەرمومەترi وتىزعا بiراق تٷسەدi. بiزدە ونداي سۋىق مٷمكiن 1829-1831 جىلدىڭ ايازدى قىسىندا دا بولماعان شىعار. بوران مەن قۇيىنداي سوققان جەل لاشىقتاردى الىپ ۇرىپ, اعاشتاردى اۋدارىپ, ادامدار مەن مالداردى ۇشىرىپ ەكەتەدi. وسىنداي قاتتى سۋىقتان كەيiن كٶپ ۇزاماي شiلiڭگiر ىستىق كەلەدi. ٶسiمدiكتەر قۋراپ, شٶپ كٷيiپ كەتەدi. شىقتىڭ ٶزi سيرەك تٷسەدi. قۇم وتتاي جانىپ تۇرادى. سوعان قاراماستان قىرعىزداردىڭ دەنساۋلىقتارى مىعىم جەنە بۇلشىق ەتتەرi كٷشتi كەلەدi.
ٶزدەرiنiڭ شىعۋ تەگi تۋرالى اڭىزدارىنا قاراعاندا اتا-بابالارى قىرىم بۇعازىنان كەلگەن: «كۋندۋگۋر حاننىڭ ەكi ەيەلi بار ەكەن, ەكەۋiنەن دە بالاسى بولىپتى. حان دٷنيە سالىپ, ونىڭ بەيبiشەسiنەن تۋعان بالالار iنiلەرiن مۇرادان قاعاجۋ قالدىرىپتى. سٶيتiپ نەسiبەسiنەن ايىرىلعان جەتiمدەر 33 سەرiگiمەن دالا كەزiپ كەتسە كەرەك. كٶپ جولاۋشىلاپ, كٶرشi ەلدەن ەيەل الىپ, بiر قاۋىم ەلگە اينالىپتى. سٶيتiپ ولاردى قىرىق قىرعىز (قىرىق ەسكەر نەمەسە نويان) دەپ اتاپ كەتەدi (ولاردىڭ سانى ەۋەلدە قىرىق بولسا كەرەك) ولاردىڭ ۇرپاقتارى دا وسى اتتى يەمدەنەدi. بۇل ەپسانانىڭ ريمنiڭ تاريحىنا قاتىستى اڭىزعا ۇقساستىعى بار.
قىرعىزدار 3 وردادان تۇرادى. ۇلى وردا 75 مىڭ, ورتا – 165 مىڭ ٷيدەن, كiشi – 60 مىڭ ٷيدەن تۇرادى. ەربiر ٷيدە بەس-التى ادامنان دەسەك, بٷكiل ۇلت ەكi ميلليونعا جۋىق حالىقتى قۇرايدى.
ەرتەدە مىقتى جەنە بiرلiكشiل ۇلت بولعان, الايدا حاندارى ٶلگەن سوڭ, جiككە بٶلiنiپ, ودان كەيiن دە وسى ارازدىق ٷدەي تٷسكەن. ەر وردا ٶز iشiندە تايپالارعا بٶلiنiپ, ولار الدىڭعى اتالارىنىڭ اتتارىمەن اتالادى. تايپالار رۋلارعا, رۋلار ٶز iشiندە سان-سالا ٷرiم-بۇتاقتارعا بٶلiنiپ كەتەدi. ەر وردا, تايپا اقسٷيەكتەرگە (ياعني اسىل تەكتiلەرگە) جەنە قاراسٷيەكتەرگە (قارا حالىققا) بٶلiنەدi. بiرiنشi توپقا كiرۋ ٷشiن حان, حان ۇلى نەمەسە سۇلتان بولۋ كەرەك. ەۋليەلەرiن تازا اقسٷيەك دەپ ۇلىقتايدى.
اتا دەستٷرi بويىنشا قىرعىز ەشقاشان بiر جەردە وتىرمايدى, كٶشiپ-قونىپ جٷرە بەرەدi. تاڭ اتا اتىنا مiنiپ, وتارىن جايادى. قىستاۋى بار, جايلاۋى بار. بiرi كەلiپ, بiرi كەتiپ, كٶشە بەرەدi. وسى كٶشپەندi ٶمiردi قازىقتاي تەرتiپكە باعىندىرۋ ٷشiن, قىرعىز جەرiنiڭ ەر رۋعا تيەسiلi بٶلiگi بەلگiلەنگەن. كiشi جٷز – سىردارييا ٶزەنiنiڭ جاعاسىندا, ورتا جٷز – ۇلىتاۋ ەتەگiندە, ۇلى جٷز قىتاي يمپەريياسىنىڭ شەتiندە كٶشiپ-قونادى.
وسىنداي بٶلiنiس ٷنەمi شيەلەنiستi سوعىسقا سەبەپ بولادى. رۋلار بiر-بiرiمەن, كەيدە ەۋلەت پەن ەۋلەت قىرعي-قاباق كەلiپ, قان تٶگiلiپ جاتادى. ات ٷستiندە كٷن كٶرەتiن حالىقتار ەشقاشان بەيبiت ٶمiر مەن ىنتىماقتى سەرiك ەتپەيدi. مۇنداي شاپاعاتتى, باقىتقا كەنەلتەتiن قاسيەتتەر ادامى كەسiپكە بايلانعان, جەر ٶندەۋ جەنە قولٶنەرمەن اينالىساتىن حالىققا قوناتىن بولسا كەرەك. سوندىقتان دا اتا-بابالارىمىز سەكiلدi اتقا كٶپ مiنبەدiك دەپ ٶكiنۋدiڭ جٶنi بار ما ەكەن?
بۇل حالىق وردالارعا, تايپالارعا, رۋلارعا بٶلiنiپ, ولاردى حاندار, سۇلتاندار, بايلار باسقاراتىنىن ەسكەرسەك, ەر وردانىڭ قۇزىرى مىقتى, رۋ باسىلارى ونىڭ الدىندا باس يiپ, باعىناتىن باسشىسى بولۋى كەرەك. الايدا تiپتi دە ولاي ەمەس: زاڭداردىڭ جوقتىعى نەمەسە ورىندالماۋى, قىلمىستىڭ جازالانباۋى قىرعىزداردى باسسىزدىققا, بiتپەيتiن باسسىزدىققا ەكەپ سوعادى. ۇلى وردا تەۋەلسiزبiز دەيدi, الايدا ول تەك ارمان. قورعاۋشىعا, مىرزاعا مۇقتاج. كەي جەرi قوقان تاتارلارى سۇلتانىنىڭ, كەي جەرi قىتايدىڭ, كەي جەرi ورىس يمپەريياسىنىڭ قول استىندا. بۇدان دا قىرعىزعا تۇراقتىلىق از, سەبەبi مۇسىلمان حريستيانمەن بiرلiكتە قاسيەت بار دەپ ەسەپتەمەيدi.
ياعني,ەگەر قىرعىزدىڭ مٷددەسiنە لايىق بولسا, قىرعىز بٷگiن ورىسقا باعىنادى, ەرتەڭ قىتاي يمپەريياسىنىڭ سالىق تٶلەۋشiسi بولادى. ەسكەر جاساعىن شابۋىلداۋعا, كەرۋەن توناۋعا ىڭعايلى سەت كەلگەنشە, باس يiپ, ىرىققا كٶنەدi. ٶز باسشىلارى مەن كٶسەمدەرiنە دە ادالدىق تانىتپايدى. ەگەر جازاعا تارتپاق بوپ قۋدالاسا, حاننىڭ قاناتىنىڭ استىنا بارىپ تىعىلادى, وعان قامقورلىعى ٷشiن اقى تٶلەيدi. ورتاق نەسيە, سالىقتى ۋاقىتىندا تٶلەۋ ويىندا جوق. دٷنيە-مٷلكiنiڭ 40-تان بiر بٶلiگiن بيلەۋشiگە بەرۋ كەرەك دەگەن قۇران سٶزدەرiن قايتالاۋ دا پايدا بەرمەيدi. قىتاي جٷز سيىردان – بiرەۋدi, مىڭ قويدان بiرەۋدi سالىق رەتiندە الادى, بۇل دا وعان قىمبات. جىل سايىن قىرعىزدار قىتاي سارايىنا بارىپ, باس شۇلعىپ قۇرمەت كٶرسەتiپ قايتادى, الايدا الىپ قايتاتىن العىستارى شامالى.
مۇجىقتىڭ قول استىنداعى حالىقتار حاندارىن, اقساقالدارىن, بيلەرiن, باتىرلارى مەن سۇلتاندارىن ٶزدەرi سايلايدى.
قاراشاسى ەلدi بيلەر, باتىرلار, اتاقتىلار باسقارسىن دەسە, ال ولار بەلگiلi بiر توپتىڭ, ەۋلەتتiڭ باسشىسى بولۋدان اسپايدى. مۇجىقتارمەن شەكارالاس جەردەگi بيلiگiم ٷستەم دەپ ماقتانعان سۇلتانداردى كٶرۋگە بولادى, ال شىندىعىندا ولاردا بەدەل دە, بيلiك تە جوق. جٷز باستى مونارحييانىڭ كٶلەڭكەسiنەن رەسپۋبليكانىڭ نىشانى بايقالاتىن تۇس حالىقتىڭ جيi كەڭەس شاقىرۋى بولار. كەيدە ٶزەكتi مەسەلەلەر تالقىلانىپ, ەر رۋدىڭ باسشىلارى مەن تاڭداۋلى ادامدارى جينالادى, سول جيىندار كازiرگi پولشاداعى تەرتiپتi ەسكە سالادى. جينالىستى ەڭ قۇزiرەتتi, ەڭ iرi ادامدار اشىپ, ايتىسىپ-تارتىسىپ, جاۋاپ الماسادى. ەرتەسiندە بۇل قايتا جالعاسادى. ايقاي-شۋ, تٶبەلەسپەن اياقتالمايتىن سەت سيرەك.
ەل بيلەۋ تەرتiبiنiڭ كەمشiلiكتەرi – وسىنداي. ەندi ەرتەدەگi زاڭدارىن قاراستىرايىق. بiر زامانداردا ولاردىڭ دا مينوستارى, ليكۋرگتارى بولعان. تەۋكە حاننىڭ جارلىعىنىڭ بiرازىن مىسالعا كەلتiرەيiك:
«كiسi ٶلتiرگەنگە – ٶلiم جازاسى, كٶزگە – كٶز, مۇرىنعا – مۇرىن:
ٶلگەن ادامنىڭ تۋىستارى جازانى ٶزدەرi تاعايىندايدى, ونى بارىمتا دەيدi.
ادام ٶمiرi ٷشiن «قۇن» تٶلەنەدi. ەركەكتiڭ قۇنى – مىڭ قوي, ەيەلدiكi – بەس جٷز قوي. باس ساۋساق كەسiلسە, جٷز قوي, شىناشاققا – جيىرما قوي جازا.
ۇرلانعان مٷلiكتi 22 ەسە ەتiپ قايتارۋ كەرەك. ۇرلىق بارىسىندا كiسi ٶلتiرسە, ەكi ەسە قىلمىس سانالادى.
قىلمىس ٷشiن تۋىستارى دا جاۋاپقا تارتىلىپ, ايىپپۇلدى سولار تٶلەيدi.
قىلمىستى دەلەلدەۋ ٷشiن ٷش كۋەگەردiڭ بولۋى – شارت.
جيىندارعا قارۋمەن كەلۋگە تىيىم سالىنعان».
بٷگiن بۇل زاڭدار ۇمىتىلىپ, قالتارىستا قالعان. تiپتi ۇرلىق قىلمىس دەپ سانالمايدى. بiرەۋدi ٶلiم جازاسىنا كەسۋ ٷشiن حاننىڭ ٷكiمi كەرەك. بۇل جازانىڭ تٷرi ەكi قاراقشى ەكi جاقتان قىلمىسكەردiڭ موينىنا ارقان سالىپ قىلقىنىپ ٶلگەنشە تارتادى. ٶلگەن دەنەنi ات قۇيرىعىنا بايلايدى.
ەگەر قىلمىسكەر ٶلمەسە, جارتىلاي جالاڭاش شەشiندiرiپ, بەت-اۋزىن مۇزبەن ىسىپ, موينىنا قارادان شٷبەرەك iلiپ, اتتىڭ قۇيرىعىنا ارقانمەن بايلاپ, ات سوڭىنان جٷگiرتەدi.
جازالاۋ تٷرلەرi تۇرپايى, اياۋسىز, اۋىزدىقسىز جەنە بٷكiل ەل ساياساتىنىڭ سيپاتى وسى iسپەتتەس. باعىنىشتىلىققا جارالماعان, تiلدەرiندە دە بيلەۋشi جەنە باعىنۋشى دەگەن سٶزدەر جوق. قورعان-مۇناراسى – جۋساندى دالا. وسىنداي قاسيەتi بولماعاندا, باياعىدا كٶرشi iرi يمپەرييالاردىڭ بiرەۋiنە باعىنعان بولار ەدi. بۇلار دا ارابتار سەكiلدi, ونداي حالدەن ٶلiمدi ارتىق سانايدى.
II. ٶمiر سالتتارى – كيiمدەرi – تۇراتىن جەرلەرi
قىرعىزداردىڭ بەت-پiشiنi قالماقتاردiكiندەي جالپاق ەمەس. كiشكەنە قارا كٶزدەرi, كiشكەنە اۋىزدارى, شىعىڭقى بەت-سٷيەكتەرi, يەك استىنداعى ساقالدارى تٷركi تەكتەن گٶرi مونعول تەككە جاقىنىراق ەتiپ كٶرسەتەدi. وسى ەكi نەسiل سەكiلدi قىرعىزدىڭ دا دەنەسi مىعىم, ورتا, تiك بويلى ەرi كەلiستi. اۋا-رايىنىڭ قولايلىعى, ەشبiر قيىندىق پەن ويدان قاجىمايتىنىڭ ارقاسىندا دەنساۋلىقتارى مٷلتiكسiز, ٶمiرلەرi ۇزاق. كٶزدەرi ٶتكiر, 5 شاقىرىم جەردەن كiپ-كiشكەنە زاتتىڭ تٷر-تٷسiن اجىراتا الادى. سالقىن قاندىلىق پەن قاناعاتتارى از, وسى جاعىنان ارابتارعا ۇقسايدى. الايدا, كەيدە ەكi كٷن اشقۇرساق جٷرە الادى. دەنە كٷشتەرi كەرەمەت. بۇعان دەلەل – ولاردىڭ سٷيiپ وينايتىن مىنا بiر ويىندارى. قىرعىز اتىنىڭ ەرتوقىمىنا قوي بايلاپ, ادامداردىڭ ورتاسىنان شاۋىپ ٶتەدi, سول ادامداردىڭ بiرi شاۋىپ بارا جاتقان اتتىڭ ٷستiندەگi قويدى سيراعىنان تارتىپ, جۇلىپ الۋ كەرەك.
كٶشپەندi قىرعىزدىڭ ەڭ ماڭىزدى مiندەتi – ات ٷستiندە ويناۋ. بەسiكتەن بەلi شىقپاي جاتىپ, ەڭ اساۋ اتتىڭ جالىنان تارتىپ مiنەدi. ەركەكتەرi دە ەيەلدەرi دە ٷزەڭگiگە اياقتارىن سالىپ, اتتىڭ ساۋىرىن قىسىپ, ارعىماقتىڭ ٷستiندە تiپ-تiك وتىرادى.
قىرعىزدىڭ كٷندەلiكتi تىنىمسىز تiرلiگiنە ٷستiندەگi شىعىسقا تەن كەڭ پiشiلگەن كيiمi دە ىڭعايلى. ەرلەردiڭ جابۋى شاپان دەپ اتالادى. جازدا ەكەۋiن بiرiنiڭ ٷستiنە بiرiن, قىستا بiرنەشەۋiن كيەدi. بەلبەۋ بايلايدى, وعان پىشاق پەن قالتا (بۇل – بولات, جەز, ناسىباي جەنە مٶر سالۋعا ارنالعان قاپشىق) iلiنگەن. باستارىنا دٶڭگەلەك باس كيiم كيەدi, جول جٷرگەندە تاعى بiرiن ٷستiنە باسادى. جازدا جٷننەن جاسالعان شوشاق اق قالپاق كيەدi, قىستىق باس كيiمدەرi جىلى تەرiدەن تiگiلەدi. شالبارلارىن التىنمەن كەستەلەيدi جەنە ولاردىڭ كەڭدiگi سونداي, سىرت كيiمنiڭ ٷستiنەن كيەدi. سوڭىندا ٶكشەسi ٷلكەن, باسى ٷشكiر, قايقى ەتiك كيەدi. كەيدە بۇل ەتiك بارقىتپەن قاپتالادى. كيiم-كەشەكتi ورىس-تاتار ەلiنەن نەمەسە قىتايدان ەكەلiنگەن شۇعا, بارقىت, ماقتا بۇلداردان تiگەدi. كەدەيلەرi كيiم تiگۋگە تۇرپايى ماتانى ٶزدەرi دايىندايدى. جٷننەن, كەنەپتەن دە كيiم توقيدى. مۇندا دا بiر جاقتا استا-تٶك بايلىق, ەكiنشi جاقتا – قايىرشىلىق. دامۋ مەن كەدەيلiك قاتار جٷرمەيدi. بايلاردىڭ كيiمدەرiنiڭ جاعالارى التىنمەن اپتالعان, كٷمiسپەن زەرلەنگەن. قىرعىزدار سەندi جاقسى كٶرەدi, القىزىل نەمەسە قىزىل تٷسكە ٷيiر. بەلبەۋلەرi دە ەشەكەيلi, كٷمiس تەڭگەلەرمەن, اقىق تاستارمەن كٶمكەرiلگەن.
قىرعىزدار شاشىن تاقىرلاپ قىرىپ تاستايدى. جاس جiگiتتەر تۇلىم ٶرەدi. ساقال قويا بەرەدi. مەدەنيەتi كەش دامىعان حالىقتارعا ۇقساپ, ەڭ سٷيكiمدi بالالارىنىڭ مۇرنىن تەسiپ, ساقينا تاعىپ قويادى.
ەيەلدەردiڭ كيiمدەرi ەركەكتەردiكiنەن كٶپ ٶزگەشەلەنبەيدi, تەك ەشەكەيلەرi بولماسا. ولاردى ٷستiلەرiنە كٶپ جاپسىرادى, كٷمiس تەڭگەلەر, ساقينالار, مارجانداردى مويىندارىنا, ٶڭiرلەرiنە, قولدارىنا iلەدi. تۇرمىس قۇرعان ەيەلدەرi كيۆەر تەرiزدi تٶبەسi ٷشكiرلەۋ باس كيiم كيەدi. ونىڭ جوعارعى جاعىنا جiبەك يا جۇقا ماتادان شiلتەر تاعىلادى. ول يىعىنا, ارقاسىنا تٶگiلiپ تۇرادى. شiلتەردiڭ استىنداعى ماڭدايلىق قويان جٷنiمەن قاپتالىپ, مارجانمەن, كەيدە اسىل تاستارمەن كٶمكەرiلەدi. قىزداردىڭ قالپاعىن تاستارمەن, قۇستىڭ قاۋىرسىندارىمەن سەندەيدi. ولار دا كەلiنشەكتەر سەكiلدi شاشتارىن ٶرiپ نەمەسە تاقييالارىنىڭ استىنا تٷيiپ يا بولماسا ٶكشەسiنە دەيiن تٷسiرiپ قويادى. قىزىل جەنە اق بوياۋمەن بەتتەرiن بوياعاندا, ەۋروپالىق اق نەزiك جىنىستىلاردى شاڭ قاپتىرىپ كەتەدi.
قىرعىزدار قازاقى ەرتوقىمعا مiنەدi. ەيەلدەردiڭ ەرتوقىمىن كٶبiنەسە بارقىتپەن كٶمكەرەدi. مەيرامداردا, قوناققا بارعاندا نەمەسە كٶشكەندە ەڭ ەدەمi شاپاندارىن كيiپ, ەڭ ەسەم ەرتوقىمدارىنا مiنەدi.
وسىعان قاراعاندا بۇل حالىق بايلىق پەن سەن-سالتاناتتى جاقسى كٶرۋiمەن ەرەكشەلەنەدi. ولاردىڭ ەدەمi ەرi قاجەتتi كەسiپتi بiلمەۋi تiپتi تاڭ قالارلىق. قارۋسىز كٷن كٶرە المايدى, بiراق ونى ٶزi سوعا المايدى. تۇرپايى نايزا مەن وقتى قىتايدان الادى, قىلىش پەن ايبالتانى يراننان ەكەلەدi. قورعانۋعا ارنالعان قارۋى, ساۋىتى جەنە دۋلىعاسى بار. وسىلاردان باسقا قارۋ-سايماندارى جوق. مۋشكەت مىلتىقتىڭ استىنا قوياتىن تايانىش-قۇرال ورنىنا اشا تاياقتى جەرگە قاداپ, قارۋدى سوعان قويىپ كٶزدەيدi.
سوعىس كەزiندە قىرعىزدار وق اتىپ بەلگi تاستايدى. جالاۋلارىن جەلبiرەتiپ, تاڭبالانادى, ياعني قولدارىنا جولاق ماتا, شىت بايلايدى. ەر رۋدىڭ ٶز ۇرانى بار. مەسەلەن تابا رۋىنىڭ ۇرانى – توستاعان. كەردەرi رۋىنىڭ ۇرانى – قوجا احمەت . حاندار مەن سۇلتانداردىڭ ۇرانى ەرەكشە بولادى, ولاردى قاراشانىڭ ايتۋىنا بولمايدى. ال بٷكiل قىرعىزدار كٶتەرiلسە, ورتاق ۇراندارى: الاشا, الاشا! ەرتەدە ورتاق تۋلارى – مۇحاممەد تۋى بولعان. ونى كٶپكە دەيiن بiر سۇلتان ساقتاپ كەلگەن, ٶمiرi مەن داڭقى سول تۋدا بولىپتى. بiراق بۇل دەستٷر عايىپ بولدى. اتا دەستٷرiن ۇمىتقان حالىق جالعىز قىرعىزدار ەمەس شىعار.
قىرعىزدىڭ باسپاناسىنا جاقىندايتىن بولساق, ناعىز پاتريارحالدىق ٶمiردi كٶرەمiز. باسپانالارىنىڭ اتى كيبيتكا نەمەسە يۋرتا, ياعني جارتى كٷمبەز شاتىر. كەرەگەلەرiن قالىڭ كيiزبەن قاپتايدى. تٶبەسiندەگi دٶڭگەلەك تەسiكتi قالاعانىنشا اشىپ-جاۋىپ قويۋعا بولادى. بۇل – ەرi تەرەزە, ەرi تٷتiن شىعاتىن جەر. شاتىرلارىنىڭ بيiكتiگi 6 ادىم, كەڭدiگi 3-5 قۇلاش. كەرەگەلەرiن ارقاندارمەن جەرگە قاعىلعان قازىقتارعا بايلايدى. ەسiكتi بٶز نەمەسە اعاشتان جاساپ, كيiز ٷيدiڭ قابىرعاسىن جازدا شيمەن, قىستا تٷرلi-تٷستi جiپتەن توقىلعان كiلەمدەرمەن بەزەندiرەدi.
قاراپايىم حالىقتىڭ شاتىرى سۇر كيiزبەن, مىرزالاردiكi اق كيiزبەن جابىلادى. سۇلتاندار شاتىرلارىنىڭ سىرتىن قىزىلمەن, iشiن بارقىتپەن كٶمكەرەدi. قابىرعالارىنا قارۋلارىن, ەر-تۇرماندارىن, شاي جابدىقتارىن, تورسىقتارىن iلەدi. جەرگە, كiلەمگە ەر تٷرلi ٷي جەنە اس ٷي جابدىقتارىن ورنالاستىرادى.
ياعني قازاقتىڭ جەڭiل باسپاناسىندا بارلىق قاجەتتi زات جينالعان. وسى ٷيدi جارتى ساعاتتا جىعىپ تٷيەگە جٷكتەپ, مالىنىڭ جايىلۋىنا قولايلى, شٶبi شٷيگiن, سۋى مول جەرگە كٶشەدi.
شەكسiز جول قىرعىزدى شارشاتپايدى, كەرiسiنشە كٷندەلiكتi ٶزگەرiس ولاردىڭ كٶڭiلiن جادىراتادى. جەرگە بايلانىپ وتىرۋ ولار ٷشiن اۋىر جازا بولار ەدi. جازدا بۇل كٶشپەندi ٶمiردiڭ قۋانىشى مىڭ الۋان, ال قىستا جوقشىلىقتىڭ قۇرساۋى. قالىڭ قار باسقان كيiز ٷيiنەن شىعۋعا مۇرشاسى جوق, وت باسىنىڭ ىستىق جالىنى مەن وشاق تٷتiنiنە قامالىپ, قينالادى.
تٶسەكتەن تۇرعان سوڭ قىرعىزدىڭ بوستاندىققا جولى باستالادى. قىرعىزعا ودان ارتىق باقىت جوق. مەيرامداردىڭ قىزىعىن كەلتiرەتiن زاتتار: قىمىز, اراق (كٷرiشتەن اشىتالعان پالينكا6), قۇرت, بەشبارماق (بەس ساۋساق دەگەندi بiلدiرەدi, ۇساقتاپ تۋرالعان ەتتەن دايىندالادى). تٷندە ارابتار سەكiلدi عاجاپ ەرتەگi ايتۋعا قۇمار. سىبىزعى ٷرلەپ, بالالايكا شەرتەدi, سٶيتiپ كٶڭiل كٶتەرەدi.
كٷزدiڭ قوڭىر كٷندەرiن, ۇزاق قارا تٷندەرiن ۇناتادى. «كٷز – ساياحاتتار مەن ساۋىق-سايراننىڭ, اشكٶز بارىمتانىڭ ۋاقىتى» – دەيدi قىرعىزدار. قىرعىز ەشقاشان جالعىز قونباسا دا, بiر جەرگە كٶپ ادام سىيمايدى. ٶزدەرi سىيسا دا, وتارلارى وراسان زور جەردi الادى. ادام زاتى بولعاسىن قاۋىمىمەن ٶمiر سٷرۋگە بەيiم بولعاندىقتان, بiرنەشە تۋىس وتباسى جينالىپ ٶمiر سٷرۋدi ەدەتكە اينالدىرعان. بۇل كٶپ ۇزاماي بiر قاۋىم ەلگە اينالادى, ونىڭ اتى اۋىل. بiر رەت باستارى بiرiكسە, ەشقاشان اجىرامايدى.
جەرi وردالارعا (جٷزدەرگە) بٶلiنگەنگiندiگiنە قاراماستان, ەر تايپا, رۋدىڭ ٶز جەرiندە وتىرىپ قالۋى ەش مٷمكiن ەمەس. قىرعىز – مالىنىڭ قۇلى, مال ۇستاۋ, جايۋ – ونىڭ سٷيiكتi شارۋاسى. ول ٷشiن جازدا كەڭ, جازىق جەر, قىستا بiر-بiرiن جاقىن ىقتاسىن تٶبەلەر, قار سۋىن iشۋگە بولاتىن قۇمدى جەرلەر, تٷيە جايۋعا قامىستى,قيياقتى, كٶكبۇتالى جەرلەر قاجەت. ال بۇل جەر اۋىستىرۋعا مەجبٷرلەيدi. كٶشپەندiلiككە تاعى بiر سەبەپ – جەرلەرiنiڭ كٶپ ٶزگەرiسكە ۇشىراۋى. ەرتەدەگi جەر شولۋشىلار جازىپ كەتكەن ديماس جەنە باسقاتىس ٶزەندەرi قۇرىپ كەتكەن. قىزىلدارييا دا عايىپ بولعان. قىرعىز قارييالارىنىڭ ايتۋىنشا كەزiندە سارى بۇلاق جەنە كٶكتىرماق تاۋلارىنىڭ ەتەگiن ارال سۋى جۋىپ جاتقان, ال قازiر كٶل تاۋلاردان 8 شاقىرىمعا الىستاعان. وسىنداي تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ ٶزi جەرگiلiكتi حالىقتى جويىپ جiبەرۋگە دەرمەنسiز.
III. رۋحاني قۇندىلىقتارى. سالت-دەستٷرلەرi. مەدەنيەتتەرi
قىرعىزدار ٶمiر سالتتارىن ٶزگەرتۋگە قورقادى. ادامدىق قاسيەتتەرiنiڭ كٶرiنiسi – بۇيداسىز اساۋلىق. ولاردا ەرتەدەگi ساقتاردىڭ جاۋگەرشiلiك قۋاتى دا, وڭتٷستiك كٷنشىعىس حالقىنىڭ جۇمساقتىعى دا جوق, الدىڭعىلارعا تەك تەنتەكتiكپەن, كەيiنگiلەرگە تەك جايباسارلىعىمەن ۇقساڭقىرايدى. بٷكiل حالىق تٷك بiتiرمەي, ەرتەدەگi داستاندارداعى جالعىز كٶزدi دەۋلەر سەكiلدi ٶمiر سٷرەدi. جەر جىرتپايدى, ەگiن ەكپەيدi, تەك شۇناق قۇلاق قۇدايلارىنا عانا سەنەدi.
قانىندا بار ماقتانشاقتىقپەن قىرعىز بويىن تٷزەۋگە جەنە ەڭگiمە-دٷكەنگە قۇمار, الايدا ولار دا ونىڭ اساۋ مiنەزiن جۋاسىتپايدى. بۇعان قوسا ايتسا سەنگiسiز قاپەرسiزدiگiن, نە بولسا سوعان سەنگiشتiگiن جەنە الداۋعا قۇمارلىعىن قوسۋعا بولادى. بiر قىتاي حانزاداسى ولار تۋرالى بىلاي: «بۇل كٶشپەندiلەر تەك قىلمىسى ٷشiن جاۋاپقا تارتىلعاندا عانا سٶزiندە تۇرادى»,
– دەيدi.
ازعا قاناعات تۇتاتىن, باس پايداسىن ويلaمايتىن حالىق كٶرiنگەنiمەن, بولماشى نەرسەگە ٶلەردەي قىزىل كەڭiردەك بولىپ تالاسىپ قالادى.
سوڭعى بٶلiم
ادام ەر تٷرلi. ٶز نەسiبەسiنەن باسقانى دەمەتپەيتiندەر بار جەنە جاپالاقتىڭ بالاپاندارى سەكiلدi اۋزىن اشىپ, ازىق كٷتiپ وتىراتىندار بار. قىرعىزعا بiردەڭە بەرسەڭ, العىستىڭ ورنىنا ەكiنشi الاقانىن جايادى. ادامدىق قاسيەتتەردەن ولارداعى جاسى ٷلكەنگە دەگەن قۇرمەتتi ايتۋعا بولاتىن شىعار.
باتىرلىعى – شاپشاڭدىق قانا. كٶرشi جاتقان ەلدەردiڭ شەتكi مەكەندەرiن شاپقاندا, تٷندە جاسىرىن جاسايدى. ەدەتتە بiر شاپقاندا بiردەن ماقساتىنا جەتەدi, ەگەر ولاي بولماسا بارلىق كٷشi مەن باتىرلىعىن سالادى. جاقسى جاياۋ ەسكەر قاتارلاسىپ قاپتاسا قىرعىزدى جەڭە الادى. قارسى وق جاۋدىرسا, بiر-بiرiنە تىعىلىپ, بۇعادى. بۇحاراعا بارار جولدا كەرۋەنگە قىرعىزدار شاپقاندا, ولاردى مىستان جاسالعان ويىنشىق قارۋمەن (تاماق پiسiرەتiن قۇرال بولسا كەرەك) قورقىتىپتى. اڭقاۋ قىرعىزدار بۇنى مىلتىق ەكەن دەپ ويلاپ قاشىپتى.
قوناقجايلىقتارىنا ەشكiم تەڭ كەلمەيدi, الايدا جاۋ ساناعان حالىققا جاقسى پەيiل تانىتپايدى. بارىمتا دەگەن سٶز, جوعارىدا ايتىپ ٶتكەنiمiزدەي, كەك الۋ دەگەندi بiلدiرەدi. ەگەر بارىمتا كەزiندە سوققىعا جىعىلىپ نەمەسە مال-مٷلiكتi ولجالاپ كەتەتiن بولسا, قىلمىسكەر تيiستi ەدiل جازاسىن الادى. ەگەر بiر قىرعىز جەبiرلەنسە, جولداستارىنان نەمەسە سەرiكتەرiنەن جاۋدىڭ قونىسىن تالقانداپ, مالىن ايداپ ەكەلۋگە كٶمەك سۇرايدى. ولار قارسىلاستىڭ اۋلىنا بارىپ, ۇرلانعان مالىن قايتىپ الىپ كەلەدi. سٶيتiپ بۇل شابىستار بiتiپ بولمايدى, سەبەبi ەر جاق سوڭعى بولۋعا تىرىسادى. تەرتiپ بۇزۋشىلار تالقىعا تٷسكەندi قويىپ, «باتىر» دەپ ەسپەتتەلەدi, بۇل سٶز ەر جٷرەك, نويان دەگەندi بiلدiرەدi.
وسىنداي بەيمازا تiرلiكتەرiن جەنە دالالارىن باسقا باقىتقا, وتىرىقشى تiرلiككە ايىرباستامايدى. ارالارىندا كەدەيلiك مەجبٷرلەپ, مۇجىققا جالدانىپ, وتىرىقشى بولىپ جاتاتىندار بار. الايدا بiراز مٷلiك جيناپ, مال جيناعان سوڭ وردالارىنا قايتىپ كەتەدi. ەل شەتiندەگi جايىقتىڭ ارعى بەتiنە ٶتكەندەر, قايتىپ كەلiپ تۋعان جەردiڭ توپىراعىن سٷيiپ مەز بولادى. سەرعازى دەگەن ورتا جٷزدiڭ سۇلتانى ۇزاق ۋاقىت سانكت-پەتەربۋرگتە تۇرىپتى. II ەكاتەرينانىڭ سارايىندا باس قاراۋىلشى بولىپتى, بiراق سوڭىندا بەرiبiر ەلگە قايتىپ, ناعىز قىرعىز بوپ دٷنيەدەن ٶتكەن ەكەن.
بۇل اساۋ حالىقتى ازداپ جۋاسىتاتىن – ەيەلدەرi. ٷيدiڭ بارلىق اۋىرتپالىعىن, تiرشiلiگiن ۇستايتىندار – سولار. جٷرەكتەرi جۇمساق, قۇل-كٷڭگە دە قايىرىمدى, انالىق مەيiرiمدەرiندە شەك جوق. ولار – كەڭ دالانىڭ جاۋقازىندارى.
ۇلدارىن 3-10 جاس ارالىعىندا سٷندەتكە وتىرعىزادى. اتقا ەرتە وتىرىپ, مال كٷزەتسiن دەپ بالانىڭ اياعىنىڭ اراسىنا ەدەيi جاستىق قويىپ, اياقتارىن مايىستىرادى. قىرعىزدىڭ اتبەگiلiگi – انا سٷتiمەن داريتىن قاسيەت. انالارى قىزدارىن كەيiنگi ٶمiردە كەرەك بولاتىن بارلىق ٷي شارۋاسىنا ٷيرەتەدi.
ٷيلەنۋدiڭ ەڭ باستى شارتى – قالىڭ مال. ونى تٶلەمەيiنشە, قىز بەرمەيدi. الايدا كٷيەۋ جiگiتتiڭ قالىڭدىعىمەن كەزدەسۋiنە رۇقسات بەرiلەدi. كەيبiر رۋلاردا مىناداي دەستٷر بار: كٷيەۋ جiگiتتiڭ ەكەسi قوناقاسى بەرiپ, قۇران وقۋعا مولدا شاقىرادى. كٷيەۋ ەڭ ەدەمi كيiمiن كيiپ, سۇلۋ اتقا وتىرىپ, سٷيگەنiنiڭ اۋىلىنا جالعىز بارىپ, رۇقسات سۇرايدى. اق كيiز ٷي تۇرعىزىپ, سىيلىق اپارىپ, قالىڭدىققا جەنە ونىڭ ەيەل تۋىستارىنا جاعۋعا تىرىسادى. قالىڭدىقتى شاتىرىنا كiرگiزiپ, وڭاشا سٶيلەسەدi.
قالىڭ مالدى تٶلەگەن سوڭ, كٷيەۋ جiگiت تۋىستارىمەن, جولداس-جورالارىمەن تويعا جينالادى. جولدا قالىڭدىقتىڭ تۋىستارىن كەزدەستiرەدi, ولار جiگiتتەن تاعى سىيلىق دەمەتەدi. قىزدى ٶسiرiپ-جەتكiزگەنiمiز ٷشiن دەپ ٷستiندەگi كيiمiن, بٶركiن, ات ەبزەلدەرiن تارتىپ الادى. تويعا دايىن بولعاندا, مولدا كيiز ٷيدiڭ ورتاسىنا جاس جۇبايلاردى تۇرعىزىپ, شىن نيەتتەرiمەن ٷيلەنگiلەرi كەلە مە دەپ سۇرايدى, نەكە سۋىن iشكiزiپ, قالعانىن اينالادا وتىرعان جۇرتقا شاشادى. قالىڭدىقتىڭ باس كيiمiن بiردەن كەلiننiڭ باس كيiمiنە اۋىستىرىپ, كەلiن مەن كٷيەۋدi اق ٷيگە كiرگiزەدi. ەرتەسiنە جاقسى شاپانىن كيiپ, الدىڭعى كٷنi ٷيدiڭ الدىنا بايلاعان كەرەمەت ەر-ەبزەلدi اتقا مiنەدi. بۇل – قالىڭدىقتىڭ پەك بولعاندىعىنىڭ بەلگiسi. ولاي بولماعان جاعدايدا شاپانىن جىرتىپ, اتتى باۋىزداپ, كيiز ٷيدi قىلىشىمەن شاۋىپ, قىزدى ەلiنە قايتارادى.
كەلiنگە بايلانىستى دەستٷر ٶز الدىنا. كەلiننiڭ ٶمiرi قيىندىققا تولى. ول تiرلiككە بەيiمدiگiن كٶرسەتiپ, بوساعا اتتاعان كٷنi-اق ەرتە تۇرىپ, كيiز ٷيدiڭ تٷندiگiن اشۋى كەرەك.
قىرعىز كٶپ ەيەل الا الادى, بiراق ەرقايسىسى بٶلەك شاتىردا تۇرادى. ەرقايسىسىنىڭ وتارى, ٷيiرi, دٷنيە-مٷلكi بٶلەك بولىپ, ەرقايسىسى دٷنيەگە بالا ەكەلەدi.
بiرiنشi العان ەيەلدi بەيبiشە دەيدi. بار قۇرمەت – وسى ەيەلدە, ٷي iشiندە ەمiر ايتاتىن دا – سول. ەگەر بارعان ٷيگە كٶڭiلi تولماسا, تٶركiنiنە قايتىپ كەتە الادى.
ٷيلەنۋ عۇرپىنان جەرلەۋ دەستٷرلەرiنە اۋىسايىق, ولاردىڭ دا سانى مەن سالتاناتى از ەمەس. قىرعىز ٶلسە, ەيەلدەرi كٶيلەكتەرiن جىرتىپ, بەتتەرiن تىرناپ, جىلاپ-جوقتايدى. مارقۇمدى ماداقتاعان جىرلارىنىڭ شەگi جوق. سالت سولاي. بۇل جىلاپ-سىقتاۋ بiر جىلعا سوزىلادى. جىل تولعاندا ٶلiنiڭ ورنىنان قامىستان بەينەسiن جاساپ, جاستارىن ناعىز ٶلiك سەكiلدi سونىڭ ٷستiنە تٶگەدi.
ٶلiنiڭ مەيiتiن جۋىپ, ەڭ ەدەمi كيiم كيگiزiپ, اق جايماعا وراپ, كiلەمگە سالادى. بٷكiل وتباسىنىڭ الدىندا مولدا دۇعا وقيدى. جانازاسىن شىعارىپ, دەنەسiن زيراتقا اپارادى. بiر ادام ۇزىن تاياققا بايلانعان قارا تۋ الىپ جٷرەدi. قابiرگە قارۋلارىن, ەر-تۇرمانىن, سالتاناتتى كiمدەرiن قوسا جەرلەيدi, قارالى تۋ جىلدىققا دەيiن iلiنiپ تۇرادى.
ۇلى جٷز بەن ورتا جٷزدiڭ كەيبiر رۋلارى ٶلگەن باي-ماناپتارىن كەنەپكە سالىپ, قابىرعاعا iلiپ قويادى. كٶكتەم كەلگەندە تٷركiستانعا اپارىپ, قاجى احمەتتiڭ جانىنا قويادى. سول جەردە, شٶل دالانىڭ ورتاسىندا, جاسىل تەرەكتەردiڭ سايالى كٶلەڭكەسiندە كٷيدiرiلگەن قىشتان, بالشىقتان جاساعان ەسكەرتكiشتەرi, مۇنارالارى, قۇلپى تاستارى بار عاجاپ عيمارات بوي كٶتەرگەن. قىرعىز ٶلiگە عانا مەۋەلi باق ورناتىپ, باسپانا تۇرعىزادى!
جەرلەۋ سالتى مەن مەيرامدار, قوناقاسىن بەرۋ قاتار جٷرiپ وتىرادى. بiراق قىرعىزداردىڭ ەڭ ٷلكەن iسi – حان سايلاۋى. سايلاۋدىڭ الدىندا ۇزاق ايتىس-تارتىس جٷرەدi. سۇلتاندار جاڭا حاندى, بiزدەگi قالا باسشىسى سەكiلدi, اق كيiزگە تۇرعىزىپ, كٶككە كٶتەرەدi.
بۇدان سوڭ حالىق حاندى قولدان-قولعا بەرiپ, كٶتەرiپ ەكەتەدi, ۇران سالادى. حاننىڭ كيiمiن قاسيەتتi بiر زاتتى يiسكەگەندەي يiسكەيدi. حان كٶتەرگەن اق كيiزدi تۋراپ, بiر اسىل زاتتاي تالاپ الىپ كەتەدi. ورىستار بۇل سالتاناتتى ودان ەرi ٶسiرۋگە ات سالىسادى. مەسەلەن 1812 جىلى كiشi جٷزدiڭ سۇلتانى قىرعازىنى حان سايلاعاندا ورىنبوردىڭ ورىس ەسكەرباسى زەڭبiرەك اتىپ, سالتاناتتى اس بەرiپ, جارقىراعان بال ٶتكiزiپ, قۇرمەت كٶرسەتكەن ەكەن.
قىرعىزداردىڭ سان عاسىرلىق مەدەنيەتiنiڭ بiر كٶرiنiسi – وي تiرiلiگi, قييالىنىڭ كٷشتiلiگi ٶلەڭ-جىر جەنە مۋزىكا – ولاردىڭ سٷيiكتi كەسiبi. بۇعان بiر مىسال مىنا ٶلەڭ:
„Latod ama’ havat?
Szerettem teste, fejerebb.
Latod a’ vert, mely ama’ leolt baranybol foly?
Arczai pirosbak.
Latod ezen eluszkolt fa torzsoket?
Haja feketebb.
Tudod-e mivel irnak khanunk mullaji?
Szemoldokei feketeebbek mint az o tentajok.
Latod eme’ tuzes szemet?
Szemei elevenebb fennyel ragyognak”.
قاردى كٶردiڭ بە?
سٷيiكتiم ەتi ودان اق,
قارعا تامعان قويدىڭ قانىن كٶردiڭ بە?
سٷيiكتiمنiڭ بەتi ودان قىزىل.
ٶرتەنگەن تەرەك شوقتارىن كٶردiڭ بە?
شاشى ودان دا قارا.
Xانداردىڭ نەمەن جازاتىنىن كٶردiڭ بە?
قاستارى ولاردىڭ قادارىنان دا قارا.
وتتى كٶردiڭ بە?
كٶزدەرi ودان دا زور نۇرمەن جارقىرايدى.
قىرعىزدار دايىندىقسىز, سۋىرىپ سالىپ ايتقاندى, بiر-بiرiمەن ەكi-ٷشتەن نەمەسە تٶرتتەن جارىسىپ ايتىسقاندى ۇناتادى. مۋزىكالىق اسپاپتارى: قوبىز (سكريپكا تەرiزدi, بiراق شاناعى اشىق, ٷش اتتىڭ قىلىن iشەك قىپ تارتقان), سىبىزعى (ۇزىن قامىس سىرناي), بالالايكا. مۋزىكا تىڭداعاندى ۇناتادى, بiراق ونى نەگiزiنەن ەمدەۋگە قولدانادى. اۋرۋدان ەمدەۋ كٶبiندە دۇعا وقۋدان تۇرادى. اداسقان مالشىلارى جۇلدىزداردى تانيدى, الايدا بۇل بiلiمدەرi ىرىمدارعا شىرمالعان. جەتi قاراقشى, مەسەلەن, ولارشا-اق بوز اتپەن كٶك بوز اتقا مiنگەن ەكi اتتى. ولاردى جەتi قاسقىر قۋىپ كەلەدi. قاسقىرلار ولاردى قۋىپ جەتiپ, جەپ قوياتىن بولسا, ولارشا اقىرزامان بولادى. قىرعىزداردىڭ قييال ەلەمiنە بەرiلگەندiگi سونشا, ولاردا شىن دٷنيە مەن قييال دٷنيەسiنiڭ اراسىنداعى شەكارا جويىلىپ كەتكەن.
جىل باسى بارلىق كٶشپەندiلەردەگi سەكiلدi ناۋرىز ايىندا باستالادى, العاشقى كٷن ناۋرىز دەپ اتالادى. اپتا سٶزiن جەنە اپتا كٷندەرiنiڭ اتتارىن پارسىلاردان العان: سەنبi, جەكسەنبi, دٷيسەنبi, سەيسەنبi, سەرسەنبi, بەيسەنبi, جۇما. جىل ساناۋدى xيجرادان, مۇحامەدتiڭ قاشۋىنان باستامايدى, مونعولدار سەكiلدi 12 جىلمەن سانايدى. ەر جىلدى بiر اڭنىڭ اتىمەن اتايدى.
سٶزiمiزدiڭ سوڭىندا قىرعىزداردىڭ دiنi تۋرالى بiراز سٶز قوزعايىق. ەمبەگە ايان بiر شىندىق: بiرەۋلەرi قۇراننان دۇعا وقىسا, ەندi بiرلەرi يسلامدى, مۇحامەد ناسيحاتتاعان دiندi, پۇتقا تابىنۋشىلىقپەن ارالاستىرادى. ال ەندi بiرلەرi قۇدايدان باسقا, فەنيلiك باقىتتىڭ رۋحى نەمەسە زۇلىم كٷش شايتان بار ەكەنiنە جەنە ودان ورازا ۇستاپ يا دۇعا وقىپ, يا مەككەگە قاجىلىققا بارعاندار الىپ كەلگەن تۇمارلاردىڭ كٶمەگiمەن قۇتىلۋعا بولاتىنىنا سەنەدi. ىرىمدارىندا شەك جوق. ٶلگەندەردiڭ رۋحى يگi جەنە زۇلىم كٷشتەرمەن كٶرشi بوپ جۇلدىزداردا ٶمiر سٷرەتiندەرiنە جەنە ولاردى جەرگە شاقىرىپ الۋعا بولاتىنىنا سەنiمدi. كٶزبايلاۋشىلارى ٶتكەندi, قازiرگiنi, بولاشاقتى بiلەتiندەرiن, ەگەر قالاسا, كٷندi ىسىتىپ, سۋىتىپ, كٷن كٷركiرەتە الامىز دەيدi. ولاردى بالشى دەيدi. جاۋىرىنشىلارى قويدىڭ جارىق سٷيەگiنە قاراپ وتىرىپ, بەرiن ايتىپ بەرەدi. شىراقشىلارى جالىننىڭ تٷسiنە قاراپ, جۇلدىزشىلارى جۇلدىزدارعا قاراپ بولاشاقتى بولجايدى. باقسىلار اشۋلى جەنە ٷرەيلi سيقىرشىلار, اۋرۋدىڭ بويىنان زۇلىم كٷشتi ايعايلاپ-باقىرىپ, قامشىمەن ۇرىپ, قۋىپ شىعارادى.
ەۋروپانىڭ ەجەلگi حالقىنىڭ تاريحىندا دا نەشە تٷرلi ەسسiز نانىم-سەنiمدەر بولعان. ەۋروپا ەلi دە بiر زامانداردا قىرعىز سەكiلدi اساۋ بولعان, بiراق قازiر العا ۇزادى. ال قىرعىز بولسا, سول بiرنەشە عاسىر تۇرعان ورنىندا ەلi تۇر. يگەرiلمەگەن جەردە بٶتەن ادام سەكiلدi ٶمiر سٷرiپ جاتىر. ەگەر قازiر قۇرىپ كەتەتiن بولسا, سوڭىندا ەشقانداي iز قالماس ەدi. ەرتەدەگi توپان سۋ الدىندا ٶمiر سٷرگەن كٶپ جۇرت سەكiلدi, قانداي بولعاندارىن تەك بولجاپ قانا ايتار الار ەدiك.
ماجارستان, بۋداپەشت-سەگەد.
ماجار تiلiنەن اۋدارعان راۋشانگٷل زاقانقىزى
