Búginde elimizde din salasynda aitarlyqtai máseleler bar ekeni jasyryn emes. Máselen, dini kitaptar shyǵarý, kez kelgen jerde ýaǵyz aitý, islamdy ǵylymi turǵyda zertteý, jat aǵymdar degen siiaqty kezek kúttirmeitin máseleler bar. Osy oraida atalǵan taqyryptar aiasynda «Ult» portaly Ábý Hanifa ǵylymi-zertteý ortalyǵynyń direktory, professor Shamshádin Kerimmen arnaiy suhbattasqan edi.
– Áńgimemizdi ózińiz basqaratyn Ábý Hanifa ǵylymi-zertteý ortalyǵyna qatysty saýaldan bastaiyq. Qashan, qalai quryldy?
– Ábý Hanifa ǵylymi-zertteý ortalyǵy Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń janynan 2011 jyly ashyldy. Bul - atalǵan ýniversitettegi jalǵyz ǵylymi ortalyq. Osy kúnge deiin elimizde islamdy zertteitin arnaiy ortalyq bolmady. Árine, islamǵa qatysty máselelermen shuǵyldanyp otyrǵan ǵylymi mekemeler bar, biraq kóp dúnie - olardyń basty emes, qosalqy, janama mindeti. Bizdiń ortalyqtyń negizgi maqsaty – ýniversitettiń kitaptar shyǵarý, aýdarma, ǵylymi-zertteý jumystaryn júrgizý, arnaiy jobalarǵa qatysýyn úilestirý.
Islam dini 751 jyly Atlah shaiqasynan keiin kúni búginge deiin Qazaqstan tarihyndaǵy mańyzy bar taqyrypqa ainaldy. Biz osy kezeńge deiingi islam qubylysyn baǵamdap, qandai qyrynan kóringenin, qazirgi hám keleshektegi damýyn salmaqtap, tarazylap otyrýymyz qajet. Sondai-aq, ortalyq qazaq jerinen shyqqan din ǵulamalarynyń eńbegin jinaýmen ainalysady. Máselen meniń ózim orta ǵasyrlardyń jaryq juldyzdaryndai bolǵan as-Syǵnaqi, ál-Itqani siiaqty ǵulamalardyń eńbekterin jinaý, qoljazbalaryn tabý jáne ákelý, olar týraly zertteýler jasaý, aýdarý siiaqty jumystarmen ainalysyp kelemin. Tek orta ǵasyrdaǵy oqymystylarmen shektelmeimiz, Keńes úkimeti kezindegi ǵulamalardyń eńbekteri de aiqyndalýda. Mysaly, at-Tarazi degen ǵulama shyqqan, ol Qazaqstanda asa belgili bolmai keldi. Bul oqymysty Keńes úkimeti tusynda birneshe márte qamalap, basyna qater tóngendikten shetel asyp, 40-tan astam kitap jazǵan. Sonymen birge, Taraz qalasynyń týmasy, óziniń týǵan qalasynda mýhtasib bolǵan ǵulamanyń 25 myń kitaptyq kitaphanasy tárkilengen. Eń bastysy ol - saiasi kúresker tulǵa. Osy qairatker týrasynda eńbek jazyp júrmin. Al Sadýaqas Ǵulmanidyń muralary 40 tomnan asady. Endi osynyń bárin zerdeleý kerek.
Sol siiaqty Qazaqstandaǵy dini kitaptardy, mirastyq qundylyqqa ie muralardy da aýdarýmen shuǵyldanamyz.
Qazirgi tańda Husam ad-Din Húsein ibn Áli ibn Hajjaj as-Syǵanaqi babamyzdyń «At-Tasdid fi sharh at-Tamhid» atty qoljazba eńbegin arabshadan aýdaryp boldyq, endi onyń qazir alǵysóz, túsinikterimen baspaǵa daiyndap jatyrmyz. Bul kitap XIV ǵasyrda jazylǵan, degenmen bul - Matýridi aqidasy boiynsha búginge deiin mán-mańyzyn joiǵamaǵan qundy týyndy. Eńbek orta ǵasyrlarda jazylsa da, oǵan arqaý bolǵan keibir aqidalyq máseleler kúni búginde ózektiligin joǵaltpai otyr. Sonymen qatar Ábý Hanifanyń «ál-Ýasiiat» atty risalasy men oǵan Ákmálýddin ál-Babartidiń túsinigi qazaq tiline tárjimálanyp, baspaǵa ázirlený ústinde.
Ýniversitet oqytýshylarynyń eńbekterin de kitap etip basyp otyramyz. Qazirgi Qazaqstandaǵy islam dinine bailanysty shyǵyp jatqan kitaptardy tórtke bólýge bolady. Birinshi – aýdarma sipatyndaǵy, ekinshi – dini aǵartýshylyq-tanymdyq, úshinshi – oqýlyq, tórtinshi – ǵylymi eńbekter. Kóp kitaptar aǵartýshylyq-tanymdyq baǵytty kózdeidi. Al endi biz joǵary oqý orny bolǵandyqtan, ǵylymǵa súiengen zertteýler men oqý quraldaryn daiyndaýǵa basa mán beremiz. Islamtaný, dintaný, basqa da dinge bailanysty oqý kitaptary aýadai qajet. Ony kim daiyndaidy? Ózimizdiń qazaqstandyq jas kadrlar daiyndaidy. Mine, osy maqsatta biz ýniversitette magistratýra, doktorantýra ashqanbyz. Jas islamtanýshylardyń dissertatsiialaryn kitap retinde kópshiliktiń igiligine ainaldyrý qolǵa alyndy. «Islamtaný zertteýleri» boiynsha seriiamen Qairat Qurmanbai, Asqar Ákimhan, Qairat Joldybaiuly, Jalǵas Sandybai siiaqty ǵalymdardyń kitaptary jaryqqa shyqty. Bul seriia áli de jalǵasady. Osylaisha otandyq islamtanýshy ǵalymdar býynynyń jańa zertteýlerin qojetimdi etý kózdelgen.
Olar Islamtanýdyń ártúrli salalarynda zertteýler jasap jatyr.
– Dintaný, islamtaný salalary boiynsha jas mamandardy, ǵalymdardy osy ýniversitet shyǵaryp otyr ǵoi. Al olarǵa sizdiń ortalyqtaryńyzda qandai múmkindikter bar, jalpy jaǵdai jasalyp otyr ma?
– Bizdegi aýdarmamen ainalysatyn, ǵylymi zertteýlermen shuǵyldanatyndardyń deni – jastar. Ýniversitettiń túlekteri. Bizdiń shákirtterimiz basqa JOO-da, memlekettik qyzmette, ǵylymi zertteý ortalyqtarynda jumys istep jatyr. Túlekteriniń aldy ǵalym boldy, doktorlyq qorǵady. Sol siiaqty mamandarymyz tek ǵylymi jumystarmen ǵana emes, basshylyq jumysta - prorektor, imam, QMDB qyzmetkerleri, kafedra meńgerýshisi syndy jaýapkershiligi mol, laýyzymdy jumystardyń júgin kóterýde. Sondyqtan biz tek joǵary bilim berip qana qoimai, Qazaqstandaǵy islamtaný ǵylymyn kúsheitýge kómektesip jatyrmyz. Eń aldymen myna QMDB-nyń áleýetin kóterýimiz kerek. Ýaǵyz-nasihat ǵylymǵa, ádistemege negizdelýi abzal. Sol maqsatta olardyń kadrlarynyń da biliktiligin joǵary deńgeige kótergen jón. Izdenem, ǵylymmen ainalysamyn degen kez kelgen jasqa bizdiń ortalyqtyń esigi árdaiym ashyq.
– Qazaqstandaǵy ulttyq mádeniettiń damýy men qaita jańǵyrýdaǵy dástúrli islamdy zerdeleý men zertteý jumystary qalai júrip jatyr?
– Jalpy, Qazaqstanda islam úlken faktorǵa ie bolǵan. Bizdiń rýhani jańǵyrýymyzdyń ózi islammen bailanysty. Sebebi, qarańyz, elimizdegi qasietti oryndarymyzǵa adamdar qazirgi kúnge deiin ziiarat jasaidy. Buryn Keńes úkimeti kezinde de halyqtyń osyndai kieli mazarattarǵa ziiarat jasap, táý etýin toqtata almasa, qazir memlekettik organdar áýlieli oryndardy tizimge alyp, jóndep, rýhani jańǵyrýdyń nysandary retinde zertteýge de kóńil aýdarýda. Solardyń arasynda islamǵa tikelei qatysy bar Arystan bab, Qoja Ahmet Iasaýi, Horasan ata, Beket ata, Máshhúr Júsip Kópeiuly sekildi tulǵalardyń bári dinge qyzmet etken. Nebir sopy, ǵulama, aǵartýshylar ótti. Tipti poeziiamyzdyń ózinde islamdyq saryn, siýjetter mol. Orta ǵasyrlarda dúniege kelgen «Qudatǵý bilik», «Diýani lýǵat at-túrik» syndy jádigerler de, ál-Farabi, beridegi Abai, Altynsarinderdiń shyǵarmalary da ádebietimiz, mádenietimiz, tarihymyzda islamnyń bolmysymen bite qainasyp ketkenin kórsetti. Mysaly, Abai Qunanbaiuly shyǵarmashylyǵy keń zerttelse de, dini turǵydan áli de baiypty taldaýǵa zárý. Uly aqyn tek medresede ǵana oqyǵan, keiingi bilimin óz betinshe izdenip tereńdetken. Sondyqtan Abaidyń shyǵarmalarynda islamǵa qatysty uǵymdar kóp. Biraq ony ekiniń biri tereń boilap zerttei almaidy. Óitkeni onyń artynda dini túsinik, astarlar jatyr. Shariǵatty, aqidany biletin mamandar bolmasa, Abai shyǵarmashylyǵyndaǵy din kórinisiniń mánin, syrlaryn asha almaidy. Biz jýyrda «Abai jáne din» degen jobany qolǵa aldyq. Endi Abaidyń dinge qatysty qyrlaryn zerdeleýge jas islamtanýshylardy jumyldyrýdamyz. Mysaly, Semei óńirinde aǵartýshylyq medreseler meshitter az bolmaǵan. Onyń bári áli kúnge deiin zerttelgen joq.
HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq poeziiasynyń baǵyty da islammen bailanysty. Mysaly, Shákárimdi, Máshhúr Júsip Kópeiulyn, Sultanmahmut Toraiǵyrovty alyńyz. Máselen, Toraiǵyrov medreselerde oqyǵan, Qurannyń paralaryn jattaǵan. Beiimbet Mailin Troitsk qalasyndaǵy Ýázifa medresesinde, Maǵjan Jumabaev Ýfadaǵy «Ǵaliia» medresesinde tálim alǵan. Sondyqtan bizdiń mádenietimiz ben ádebietimizdegi eleýli tulǵalardyń ómirinde islamnyń úlken orny bar ekenin eskerýimiz kerek. Al jańǵyrý degen ne? Osynyń bárin bir kezde aita almai qaldyq, bilesizder. Qasietti jerlerimizge halyq jasyrynyp baratyn edi. Endi osyǵan memleketimiz joǵary deńgeide mán bere bastady. Múmkindik berile bastady. Sondyqtan biz osylardyń bárin qazir ǵylymi negizde saralaýymyz kerek. Rýhani jańǵyrýǵa óz tarapymyzdan atsalysýymyz qajet.
– Kezinde táńirshilder, joǵaryda ózińiz aitqan sopylar qýdalandy ǵoi. Islamdyq kózqaraspen qaraǵanda asa qaýip týdyrmaityn bolsa, nelikten qýdalaýǵa ushyrady?
– Jalpy dinniń qýdalanǵan tusy – Keńes úkimeti kezeńi. Bizdiń qoja-ishandarymyz, sopylarymyz qýdalaý emes, genotsidke ushyraǵan. Túrmege jabyldy, qýyldy, atyldy. Tutas sopylyq mektepterimiz soqqy aldy. Dástúr úzildi. Al Keńes úkimetinen keiin 1990 jyldan bastap, dini senimge erkindik berildi. Kedergiler alynyp, bizdiń elimizdegi adamdar ártúrli baǵytta izdene bastady. Táýelsizdik alǵannan soń, syrtqa esik ashylǵannan keiin bireýi Saýd Arabiiasyna ketip sáláfizmniń eteginen ustandy, sopy boldyq degender shyqty. Biraq keide asyra silteý boldy. Tek qana bizdiń jolymyz durys, basqalardy adasqan dep, ózinikinen bógdeni mansuqtaǵan, betbaqtyrmaityn birjaqtylar paida boldy. Túsingenim, sizdiń tuspaldap otyrǵanyńyz – Ismatýlla ǵoi. Onyń baǵytyn «zikirshi» deý ornyqqan. Al bularǵa «zikirshiler» degen ataýdyń telinýi «biz zikir salsaq boldy» deýinen. Ózderi namaz oqymaidy, dinniń sharttaryn oryndamaidy, bizdiń ǵana jolymyz týra, Iassaýidiń joly dep jurtty shatastyrǵandardyń talaiyn kórgenmin. Islamnyń ishindegi sopylyqtyń tórt ustyny bar. Sonyń biri – shariǵat. Mysaly, Qoja Ahmet Iasaýi shariǵattyń barlyq sharttaryn, paryzdy, súnnetti tolyq oryndaǵan, ári qosymsha minájattar oryndaǵan. Sopylyq - aýyr jol, ony ustaý - ońai emes. Keibireýler «Qoja Ahmet Iasaýidiń jolymen júreiik» deidi. «Namaz oqisyń ba?» deseń, «Joq» deidi. «Iasaýi siiaqty qylýetke túse alasyń ba, bul dúnieni tárk etip?» deseń, «Joq, onyń zamany basqa» deidi. Iasaýidiń joly – taqýalyq jol, dinge berilgen jol, ol - mindetti ǵidabat, minájattardy oryndaýmen shektelmei, dúnieden baz keship, qylýetke túsip ketken. Sen óziń - astyńda kólik, rahattanyp ómir súrgiń keledi. Halyqtyń bári o zamandaǵy sopylyqty nasihattasa, sen de sopylyq tilińde ǵana bar, seniń ómirińde tariqat ta, shariǵat ta joq. Sopylyq durys ustalsa, ol - ádemi jol. Al qazirgi "baibai salatyndardyń" keibiri – sopylyqtyń jolyn bilmeitinder. «Jalǵan sopylardy» Iassaýi de aiaýsyz synaǵan. Abai da óz kezinde shariǵatty taza bilmeitin, nadan ishandardyń, sopylardyń dinge tigizer zarary kóp dep minegen, olardan saq bolýǵa shaqyrǵan.
– Jalpy bizdiń quzyrly organdar osy sopy, zikirshilerge aitarlyqtai qysym kórsete aldy. Al qazir kózimiz kórip otyrǵan sáláfizmge nege dál sondai qysym kórsete almaimyz?
– Kez kelgen aǵymǵa tótep berý úshin, onyń zańdyq-quqyqtyq negizi bolýy kerek. Mysaly, zikirshilerdi qýdalaǵan kezde olardyń kóbine quqyqtyq normalarǵa sáikespeitin áreketterin taýyp, sotqa deiin apardy. Olardyń "keibir adamdardy zańsyz bostandyǵynan aiyrdy, maskúnemder men nashaqorlardy uryp-soǵyp, densaýlyǵyna ziian keltire otyryp emdedi" degendei tompaq tustarynan ilik tapty. «Tabliǵi jamaǵatqa» da tyiym bar bizde. Olar buryn Qazaqstanda tarala bastaǵan, qazir zań júzimen jazalaitynyn jazalady, qalaǵandarynyń bári kiimderin sheship, galstýk taǵyp, basqa qalypqa tústi. Al sáláfizmdi, ýahabizmdi qysymǵa alý úshin memleket zań qabyldaýy kerek degen usynystar men oilar da ashyq aitylyp júr. Buny memlekettiń zań organdary qoldai qoimady. Normativtik baptar olardy tártipke shaqyrýǵa negiz beredi. Osyǵan súienip, ustalǵandaryn jaýapqa tartýǵa, ia bolmasa jazalap, qatań sharalar qoldanýǵa jol ashylatyn edi.
– Aqtóbedegi, Almatydaǵy oqiǵalar zań shyǵarýǵa negiz bola almai ma?
– Biz – quqyqtyq memleketpiz. Qazaqstan álemdik zań normalarymen sanasady. Shetelderde sáláfizm-ýahabizm – dini ustanym, terroristik uiymǵa qosylǵan emes, ómir súrýge quqy bar aǵym retinde qarastyrylady. Elimiz zań shyǵarý kezinde halyqaralyq qarym-qatynastar da eskeriledi. Biraq usynys-talaptar boldy. Mysaly, Aqtóbedegi lańkestik oqiǵalardan keiin ýahabizmdi – jarylystarǵa itermeleýshi ideologiia dep tanyp, aǵym retinde shekteý qoiylý kerek degendi kótergen sarapshylar boldy.
– Kezinde dindar adam, dini salanyń mamany haqyndaǵy túsinikter tek meshittegi imamdarmen ǵana shektelgen zaman boldy ǵoi. Qazir biz dinge, islamǵa ǵylym retinde de qarai alamyz. Táýelsiz Qazaqstanda islam ǵylym retinde qai kezde dami bastady?
– Qazaqstanda din ǵylymy orta ǵasyrlarda damydy. Degenmen táýelsizdik kezin alsaq, mysaly bizdiń professor Ábsattar qajy 2000 jyly bas múfti bolyp sailandy. Ol dini qyzmetke kelgenge deiin ǵalym bolǵan. Burynǵy QMBD-niń jumys baǵdarynda bilim men ǵylymǵa kóńil bóle bastady. Ol kezde Qazaqstandaǵy meshitter tarihy, Qazaqstandaǵy islam ǵalymdary zerttelip, konferentsiialar uiymdastyryla bastady. Al biz ýniversitetti qurǵan kezde osy ǵylymi negizdi kúsheitýimiz kerek dep maqsat ettik. Sebebi Qazaqstannyń din salasyndaǵy tól ǵalymdarynyń qajettiligin sezindik. Óitkeni musylman elderinde dinniń jaýapty mansaptaryna sol salanyń ǵalymdaryn ǵana taǵaiyndaitynyn ańǵardyq. Qazaqstannyń ǵalymdary, imamdary, din aǵartýshylary tek qana ýaǵyzshy bolyp qalmaýy kerek. Sol úshin biz ǵylymi zertteýlerge kóńil bere bastadyq. Ǵylymi salada qalam ustaǵan top qalyptasý ústinde. Olardyń aldyńǵy qatary – Alaý Ádilbai, Dosai Kenjetai, Qairat Qurmanbai, Qairat Joldybai, Asqar Ákimhanov, Nurlan Anarbai. Osylardyń bári - kitap jazatyn, zertteýmen ainalysatyn býyn. Qazir bul shoǵyrdyń qatary kóbeie túsýde. Bizdiń zertteýlerimizdiń salasy da, baǵyttary men ádistemesi de túrlenip, taqyryptyq aiasy keńeiýde. Nur-Múbarak ýniversitetinde, QazUÝ, EUÝ-de bilim alyp, zertteýmen ainalysyp júrgen magistr-doktoranttar az emes. Býyn, dástúr, mektep qalyptasýy qýantady.
– Ortalyqtyń jumysyna qaita oralaiyqshy, jańa kitap daiyn tur dedińiz? Jalpy ǵylymi jobalar usynylyp tura ma sizderge? Ortalyqtyń tarapynan taǵy qandai basylymdar shyǵyp otyr?
– Máselen, Alaý Ádilbaev pen Shamshat Ádilbaevanyń «Abý Hanifa i hanafitskii mazhab», Alaý Ádilbaev pen Imammadi Túsiphannyń «Imam Aǵzam Ábý Hanifanyń ǵibratqa toly ǵumyry», Shamshádin Kerimniń «Syǵanaq sańlaǵy», «Qaýam ad-din ál-Farabi – ǵulama ǵalym, aqyn», «Qazaqstan islamtanýynyń asa kórnekti ókilderi» monografiialary, «Kerderlik Hanafi ǵulama» (daiyndaǵan Imammadi Túsiphan), «Hýsam ad-din as-Syǵanaqidiń «at-Tasdid fi sharh at-Tamhid» atty arabsha qoljazba negizinde mátin alǵysóz, túsinikter, sondai-aq qazaqsha alǵysózben birge» (daiyndaǵandar: Sh.Kerim, S.Tájibaev), «Qaýam ad-din ál-Itqani ál-Farabi. «Ál-Qasida maýsýma bi lalali ál-maýnat fi sarf ýa sharhiha» arabsha qoljazba negizinde mátin alǵysóz, túsinikter, sondai-aq qazaqsha alǵysózben birge» (daiyndaǵan: Sh.Kerim), Qairat Qurmanbaevtyń «Hýsam ad-din ás-Syǵanaqi eńbekterindegi «ýsýl ál-fiqh» iliminiń lingvistikalyq negizderi» Acqar Ákimhanovtyń «Ábý Mansýr ál-Matýridi jáne onyń «iman» máselelerine qatysty aqidalyq ustanymy», J.Sandybaevtyń «ál-Ǵazali jáne ahlaq» atty kitaptarymen qatar, birqatar aýdarma, sózdikter jaryq kórdi. Endi aldaǵy ýaqytta «Islam órkenieti jáne Altyn orda», «Abai jáne din», «ál-Farabi jáne din» jobalary boiynsha da kitap shyǵarý josparda bar.
– Bizde saýaty bolsyn, bolmasyn dini ýaǵyz aitatyndar, dindi nasihattaityndar kóbeigen. Osyndai áreketterdiń saldarynan túrli jat aǵymdar paida bolyp, solardyń saldarynan biz dindi, islamdy jek kórinishti qylyp kórsetip otyrǵan joqpyz ba?
– Bizde islamnyń baǵyttary óz deńgeiinde áli jolǵa qoiylmaǵan. Onyń biri – ýaǵyz. «Daǵaýat» – jeke mamandyq, arnaýly pán. Ýaǵyz aitatyn adam ony qalai aitý kerek, ol halyqpen qandai bailanysta bolýy kerek, taqyrypty tańdaýda jaǵdaidy, ýaqyt talabyn eskerýi, ózin qalai ustaýy, intonatsiiasy t.b. úgitshiniń arnaiy bilimin, daiyndyǵyn kereksinedi. Meshitterdegi moldalardyń birazy óz betimen oqyp, izdengen adamdar. Bireýi arab elinde shariǵat baǵyty boiynsha bitirgen, bireýi aqida men fálsafa mamandyǵy boiynsha bilim alǵan. Meshitke imam bolǵan adamdardyń barlyǵy ýaǵyzshy bolyp, júktelgen qyzmetine sai hutpa aitýǵa májbúr bolady. Qazaqstanda daǵýattyń ádistemesi, onyń teoriiasy haqynda arnaiy eńbekter taba almaisyz. Atalmysh pándi oqytý da jolǵa qoiylmaǵan. Az-maz hadis estip, shamaly Quran jattap, ózi mamandyǵy dini bolmasa da, otyrysta aýzy-aýzyna juqpai ýaǵyz aita jóneletinderdi kórip, bilip júrmiz. Qazir imamdardyń, dini bilimi bardyń bárin birdei ýaǵyzshy dep qabyldaý jónsiz. Ol úshin adam arnaiy mamandyqtan ótip, bilim jetildirip, mashyqtanýdan ótkeni abzal. Sondyqtan qazir islamnyń ishindegi ýaǵyzdyń sapasyn jańa deńgeige kóteretin ýaqyt keldi. Osy maqsatta meniń jetekshiligimmen qazirgi múfti Naýryzbai qajy 5-6 jyl aralyǵynda islamǵa shaqyrý máselesine qatysty arnaiy zertteý júrgizdi, eńbek ázirledi, onda siz qoiǵan suraqqa jan-jaqty jaýaptar tabasyz. Endi ol jańa mansabynda elimizdegi daǵaýat jumystaryn júieli, tártipke keltiredi dep senemin. Kez kelgen, alýan ustanymnyń iesi daǵýatpen ainalysqannan keiin, mine, bizdiń jastarymyz ártúrli aǵymdarǵa kirip ketip jatyr. Bir kezde bireýler Daryn Múbarov degen jigitti qoldap, qýattap, ushaqpen batys óńirlerine ýaǵyz aitqyzýyn uiymdastyrdy. Ol Aqtóbe óńirine baryp, qansha ýaǵyz aitty. Osynyń áserimenen jastarymyzdyń arasynda «radikaldaný» kúsheiip, Siriiaǵa ketti, túrli jarylystar jasady. Mine, osy - birjaqty, qatqyl nasihattardyń nege aparyp soqtyratynyn bilmeýdiń ziiany. Sondyqtan din nasihatyn betimen jiberýge bolmaidy.
– Ýaǵyz degende internettegi aqparattar da negizge alynady. Biz nege dini aqparattardy saraptamadan ótkize almaimyz? Máselen resmi aqparattarǵa qaraǵanda, basqa jaqty beitarap aqparattar jyldam shyǵady.
– Biz táýelsizdik alǵannan keiin dini kadrlar jetpedi. Molda, imamdar meshitterde otyrdy, namaz ótkizýden, sadaqa men janaza rásimderin atqarýdan qoldary bosamady. Al bizdiń basqa keńistik bos, baqylaýsyz qaldy. Sol keńistikti ózge top óte sátti paidalandy. Mine, bizdiń jat aǵymnyń jeteginde ketken adamdardyń kóbisi «qaidan din úirendiń» degende, «men ýaǵyzdy kassetadan tyńdadym», «sheteldegi saittan oqydym» deidi nemese ártúrli úilerde belgili bir toptardyń jarnamashylary jasyryn ýaǵyzdar júrgizdi. Endi úkimettik organdar osy keńistikti qadaǵalaýdy qolǵa aldy.
Qazir saittarǵa monitoring júrgizip, kúmándilary buǵattaldy. Buryn Qazaqstanda din nege turaqty boldy, bilesiz be? Abaidyń, Iasaýidiń kezin alaiyq. Ol dáýirde málimet kózderi óte shekteýli boldy, kitaptar az boldy. Sońǵy ýaqytta tehnologiia kóz ilestirmes jyldamdyqpen alǵa ketýde. Al qazir bizdiń aqparattyq keńistigimiz óte ashyq. Daǵaýattyń quraldary men tásilderi kún sanap baiýda. Zararly úndeýlerge bóget qoiý úshin zańdyq negizi bolýy kerek. Óitkeni bizdiń memleket zańdarǵa qaishy kelgen jaǵdaida ǵana tosqaýyl qoiyp, tyiym sala alady.
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Aqbota MUSABEK
