بٷگٸندە ەلٸمٸزدە دٸن سالاسىندا ايتارلىقتاي مەسەلەلەر بار ەكەنٸ جاسىرىن ەمەس. مەسەلەن, دٸني كٸتاپتار شىعارۋ, كەز كەلگەن جەردە ۋاعىز ايتۋ, يسلامدى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەۋ, جات اعىمدار دەگەن سيياقتى كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن مەسەلەلەر بار. وسى ورايدا اتالعان تاقىرىپتار اياسىندا «ۇلت» پورتالى ەبۋ حانيفا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور شامشەدين كەرٸممەن ارنايى سۇحباتتاسقان ەدٸ.
– ەڭگٸمەمٸزدٸ ٶزٸڭٸز باسقاراتىن ەبۋ حانيفا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا قاتىستى ساۋالدان باستايىق. قاشان, قالاي قۇرىلدى?
– ەبۋ حانيفا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى نۇر-مٷباراك ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنان 2011 جىلى اشىلدى. بۇل - اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ جالعىز عىلىمي ورتالىق. وسى كٷنگە دەيٸن ەلٸمٸزدە يسلامدى زەرتتەيتٸن ارنايى ورتالىق بولمادى. ەرينە, يسلامعا قاتىستى مەسەلەلەرمەن شۇعىلدانىپ وتىرعان عىلىمي مەكەمەلەر بار, بٸراق كٶپ دٷنيە - ولاردىڭ باستى ەمەس, قوسالقى, جاناما مٸندەتٸ. بٸزدٸڭ ورتالىقتىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ كٸتاپتار شىعارۋ, اۋدارما, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, ارنايى جوبالارعا قاتىسۋىن ٷيلەستٸرۋ.
يسلام دٸنٸ 751 جىلى اتلاح شايقاسىنان كەيٸن كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن قازاقستان تاريحىنداعى ماڭىزى بار تاقىرىپقا اينالدى. بٸز وسى كەزەڭگە دەيٸنگٸ يسلام قۇبىلىسىن باعامداپ, قانداي قىرىنان كٶرٸنگەنٸن, قازٸرگٸ ھەم كەلەشەكتەگٸ دامۋىن سالماقتاپ, تارازىلاپ وتىرۋىمىز قاجەت. سونداي-اق, ورتالىق قازاق جەرٸنەن شىققان دٸن عۇلامالارىنىڭ ەڭبەگٸن جيناۋمەن اينالىسادى. مەسەلەن مەنٸڭ ٶزٸم ورتا عاسىرلاردىڭ جارىق جۇلدىزدارىنداي بولعان اس-سىعناقي, ەل-يتقاني سيياقتى عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرٸن جيناۋ, قولجازبالارىن تابۋ جەنە ەكەلۋ, ولار تۋرالى زەرتتەۋلەر جاساۋ, اۋدارۋ سيياقتى جۇمىستارمەن اينالىسىپ كەلەمٸن. تەك ورتا عاسىرداعى وقىمىستىلارمەن شەكتەلمەيمٸز, كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندەگٸ عۇلامالاردىڭ ەڭبەكتەرٸ دە ايقىندالۋدا. مىسالى, ات-تارازي دەگەن عۇلاما شىققان, ول قازاقستاندا اسا بەلگٸلٸ بولماي كەلدٸ. بۇل وقىمىستى كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا بٸرنەشە مەرتە قامالاپ, باسىنا قاتەر تٶنگەندٸكتەن شەتەل اسىپ, 40-تان استام كٸتاپ جازعان. سونىمەن بٸرگە, تاراز قالاسىنىڭ تۋماسى, ٶزٸنٸڭ تۋعان قالاسىندا مۋحتاسيب بولعان عۇلامانىڭ 25 مىڭ كٸتاپتىق كٸتاپحاناسى تەركٸلەنگەن. ەڭ باستىسى ول - ساياسي كٷرەسكەر تۇلعا. وسى قايراتكەر تۋراسىندا ەڭبەك جازىپ جٷرمٸن. ال سادۋاقاس عۇلمانيدىڭ مۇرالارى 40 تومنان اسادى. ەندٸ وسىنىڭ بەرٸن زەردەلەۋ كەرەك.
سول سيياقتى قازاقستانداعى دٸني كٸتاپتاردى, ميراستىق قۇندىلىققا يە مۇرالاردى دا اۋدارۋمەن شۇعىلدانامىز.
قازٸرگٸ تاڭدا حۇسام اد-دين حٷسەين يبن ەلي يبن حاججاج اس-سىعاناقي بابامىزدىڭ «ات-تاسديد في شارح ات-تامھيد» اتتى قولجازبا ەڭبەگٸن ارابشادان اۋدارىپ بولدىق, ەندٸ ونىڭ قازٸر العىسٶز, تٷسٸنٸكتەرٸمەن باسپاعا دايىنداپ جاتىرمىز. بۇل كٸتاپ XIV عاسىردا جازىلعان, دەگەنمەن بۇل - ماتۋريدي اقيداسى بويىنشا بٷگٸنگە دەيٸن مەن-ماڭىزىن جويعاماعان قۇندى تۋىندى. ەڭبەك ورتا عاسىرلاردا جازىلسا دا, وعان ارقاۋ بولعان كەيبٸر اقيدالىق مەسەلەلەر كٷنٸ بٷگٸندە ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپاي وتىر. سونىمەن قاتار ەبۋ حانيفانىڭ «ەل-ۋاسييات» اتتى ريسالاسى مەن وعان ەكمەلۋددين ەل-بابارتيدٸڭ تٷسٸنٸگٸ قازاق تٸلٸنە تەرجٸمەلانىپ, باسپاعا ەزٸرلەنۋ ٷستٸندە.
ۋنيۆەرسيتەت وقىتۋشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن دە كٸتاپ ەتٸپ باسىپ وتىرامىز. قازٸرگٸ قازاقستانداعى يسلام دٸنٸنە بايلانىستى شىعىپ جاتقان كٸتاپتاردى تٶرتكە بٶلۋگە بولادى. بٸرٸنشٸ – اۋدارما سيپاتىنداعى, ەكٸنشٸ – دٸني اعارتۋشىلىق-تانىمدىق, ٷشٸنشٸ – وقۋلىق, تٶرتٸنشٸ – عىلىمي ەڭبەكتەر. كٶپ كٸتاپتار اعارتۋشىلىق-تانىمدىق باعىتتى كٶزدەيدٸ. ال ەندٸ بٸز جوعارى وقۋ ورنى بولعاندىقتان, عىلىمعا سٷيەنگەن زەرتتەۋلەر مەن وقۋ قۇرالدارىن دايىنداۋعا باسا مەن بەرەمٸز. يسلامتانۋ, دٸنتانۋ, باسقا دا دٸنگە بايلانىستى وقۋ كٸتاپتارى اۋاداي قاجەت. ونى كٸم دايىندايدى? ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقستاندىق جاس كادرلار دايىندايدى. مٸنە, وسى ماقساتتا بٸز ۋنيۆەرسيتەتتە ماگيستراتۋرا, دوكتورانتۋرا اشقانبىز. جاس يسلامتانۋشىلاردىڭ ديسسەرتاتسييالارىن كٸتاپ رەتٸندە كٶپشٸلٸكتٸڭ يگٸلٸگٸنە اينالدىرۋ قولعا الىندى. «يسلامتانۋ زەرتتەۋلەرٸ» بويىنشا سەرييامەن قايرات قۇرمانباي, اسقار ەكٸمحان, قايرات جولدىبايۇلى, جالعاس ساندىباي سيياقتى عالىمداردىڭ كٸتاپتارى جارىققا شىقتى. بۇل سەرييا ەلٸ دە جالعاسادى. وسىلايشا وتاندىق يسلامتانۋشى عالىمدار بۋىنىنىڭ جاڭا زەرتتەۋلەرٸن قوجەتٸمدٸ ەتۋ كٶزدەلگەن.
ولار يسلامتانۋدىڭ ەرتٷرلٸ سالالارىندا زەرتتەۋلەر جاساپ جاتىر.
– دٸنتانۋ, يسلامتانۋ سالالارى بويىنشا جاس مامانداردى, عالىمداردى وسى ۋنيۆەرسيتەت شىعارىپ وتىر عوي. ال ولارعا سٸزدٸڭ ورتالىقتارىڭىزدا قانداي مٷمكٸندٸكتەر بار, جالپى جاعداي جاسالىپ وتىر ما?
– بٸزدەگٸ اۋدارمامەن اينالىساتىن, عىلىمي زەرتتەۋلەرمەن شۇعىلداناتىنداردىڭ دەنٸ – جاستار. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ تٷلەكتەرٸ. بٸزدٸڭ شەكٸرتتەرٸمٸز باسقا جوو-دا, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە, عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا جۇمىس ٸستەپ جاتىر. تٷلەكتەرٸنٸڭ الدى عالىم بولدى, دوكتورلىق قورعادى. سول سيياقتى ماماندارىمىز تەك عىلىمي جۇمىستارمەن عانا ەمەس, باسشىلىق جۇمىستا - پرورەكتور, يمام, قمدب قىزمەتكەرلەرٸ, كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ سىندى جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول, لاۋىزىمدى جۇمىستاردىڭ جٷگٸن كٶتەرۋدە. سوندىقتان بٸز تەك جوعارى بٸلٸم بەرٸپ قانا قويماي, قازاقستانداعى يسلامتانۋ عىلىمىن كٷشەيتۋگە كٶمەكتەسٸپ جاتىرمىز. ەڭ الدىمەن مىنا قمدب-نىڭ ەلەۋەتٸن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. ۋاعىز-ناسيحات عىلىمعا, ەدٸستەمەگە نەگٸزدەلۋٸ ابزال. سول ماقساتتا ولاردىڭ كادرلارىنىڭ دا بٸلٸكتٸلٸگٸن جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرگەن جٶن. ٸزدەنەم, عىلىممەن اينالىسامىن دەگەن كەز كەلگەن جاسقا بٸزدٸڭ ورتالىقتىڭ ەسٸگٸ ەردايىم اشىق.
– قازاقستانداعى ۇلتتىق مەدەنيەتتٸڭ دامۋى مەن قايتا جاڭعىرۋداعى دەستٷرلٸ يسلامدى زەردەلەۋ مەن زەرتتەۋ جۇمىستارى قالاي جٷرٸپ جاتىر?
– جالپى, قازاقستاندا يسلام ٷلكەن فاكتورعا يە بولعان. بٸزدٸڭ رۋحاني جاڭعىرۋىمىزدىڭ ٶزٸ يسلاممەن بايلانىستى. سەبەبٸ, قاراڭىز, ەلٸمٸزدەگٸ قاسيەتتٸ ورىندارىمىزعا ادامدار قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن زييارات جاسايدى. بۇرىن كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزٸندە دە حالىقتىڭ وسىنداي كيەلٸ مازاراتتارعا زييارات جاساپ, تەۋ ەتۋٸن توقتاتا الماسا, قازٸر مەملەكەتتٸك ورگاندار ەۋليەلٸ ورىنداردى تٸزٸمگە الىپ, جٶندەپ, رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نىساندارى رەتٸندە زەرتتەۋگە دە كٶڭٸل اۋدارۋدا. سولاردىڭ اراسىندا يسلامعا تٸكەلەي قاتىسى بار ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, حوراسان اتا, بەكەت اتا, مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلى سەكٸلدٸ تۇلعالاردىڭ بەرٸ دٸنگە قىزمەت ەتكەن. نەبٸر سوپى, عۇلاما, اعارتۋشىلار ٶتتٸ. تٸپتٸ پوەزييامىزدىڭ ٶزٸندە يسلامدىق سارىن, سيۋجەتتەر مول. ورتا عاسىرلاردا دٷنيەگە كەلگەن «قۇداتعۋ بٸلٸك», «ديۋاني لۋعات ات-تٷرٸك» سىندى جەدٸگەرلەر دە, ەل-فارابي, بەرٸدەگٸ اباي, التىنساريندەردٸڭ شىعارمالارى دا ەدەبيەتٸمٸز, مەدەنيەتٸمٸز, تاريحىمىزدا يسلامنىڭ بولمىسىمەن بٸتە قايناسىپ كەتكەنٸن كٶرسەتتٸ. مىسالى, اباي قۇنانبايۇلى شىعارماشىلىعى كەڭ زەرتتەلسە دە, دٸني تۇرعىدان ەلٸ دە بايىپتى تالداۋعا زەرۋ. ۇلى اقىن تەك مەدرەسەدە عانا وقىعان, كەيٸنگٸ بٸلٸمٸن ٶز بەتٸنشە ٸزدەنٸپ تەرەڭدەتكەن. سوندىقتان ابايدىڭ شىعارمالارىندا يسلامعا قاتىستى ۇعىمدار كٶپ. بٸراق ونى ەكٸنٸڭ بٸرٸ تەرەڭ بويلاپ زەرتتەي المايدى. ٶيتكەنٸ ونىڭ ارتىندا دٸني تٷسٸنٸك, استارلار جاتىر. شاريعاتتى, اقيدانى بٸلەتٸن ماماندار بولماسا, اباي شىعارماشىلىعىنداعى دٸن كٶرٸنٸسٸنٸڭ مەنٸن, سىرلارىن اشا المايدى. بٸز جۋىردا «اباي جەنە دٸن» دەگەن جوبانى قولعا الدىق. ەندٸ ابايدىڭ دٸنگە قاتىستى قىرلارىن زەردەلەۋگە جاس يسلامتانۋشىلاردى جۇمىلدىرۋدامىز. مىسالى, سەمەي ٶڭٸرٸندە اعارتۋشىلىق مەدرەسەلەر مەشٸتتەر از بولماعان. ونىڭ بەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن زەرتتەلگەن جوق.
حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق پوەزيياسىنىڭ باعىتى دا يسلاممەن بايلانىستى. مىسالى, شەكەرٸمدٸ, مەشھٷر جٷسٸپ كٶپەيۇلىن, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتى الىڭىز. مەسەلەن, تورايعىروۆ مەدرەسەلەردە وقىعان, قۇراننىڭ پارالارىن جاتتاعان. بەيٸمبەت مايلين ترويتسك قالاسىنداعى ۋەزيفا مەدرەسەسٸندە, ماعجان جۇماباەۆ ۋفاداعى «عالييا» مەدرەسەسٸندە تەلٸم العان. سوندىقتان بٸزدٸڭ مەدەنيەتٸمٸز بەن ەدەبيەتٸمٸزدەگٸ ەلەۋلٸ تۇلعالاردىڭ ٶمٸرٸندە يسلامنىڭ ٷلكەن ورنى بار ەكەنٸن ەسكەرۋٸمٸز كەرەك. ال جاڭعىرۋ دەگەن نە? وسىنىڭ بەرٸن بٸر كەزدە ايتا الماي قالدىق, بٸلەسٸزدەر. قاسيەتتٸ جەرلەرٸمٸزگە حالىق جاسىرىنىپ باراتىن ەدٸ. ەندٸ وسىعان مەملەكەتٸمٸز جوعارى دەڭگەيدە مەن بەرە باستادى. مٷمكٸندٸك بەرٸلە باستادى. سوندىقتان بٸز وسىلاردىڭ بەرٸن قازٸر عىلىمي نەگٸزدە سارالاۋىمىز كەرەك. رۋحاني جاڭعىرۋعا ٶز تاراپىمىزدان اتسالىسۋىمىز قاجەت.
– كەزٸندە تەڭٸرشٸلدەر, جوعارىدا ٶزٸڭٸز ايتقان سوپىلار قۋدالاندى عوي. يسلامدىق كٶزقاراسپەن قاراعاندا اسا قاۋٸپ تۋدىرمايتىن بولسا, نەلٸكتەن قۋدالاۋعا ۇشىرادى?
– جالپى دٸننٸڭ قۋدالانعان تۇسى – كەڭەس ٷكٸمەتٸ كەزەڭٸ. بٸزدٸڭ قوجا-يشاندارىمىز, سوپىلارىمىز قۋدالاۋ ەمەس, گەنوتسيدكە ۇشىراعان. تٷرمەگە جابىلدى, قۋىلدى, اتىلدى. تۇتاس سوپىلىق مەكتەپتەرٸمٸز سوققى الدى. دەستٷر ٷزٸلدٸ. ال كەڭەس ٷكٸمەتٸنەن كەيٸن 1990 جىلدان باستاپ, دٸني سەنٸمگە ەركٸندٸك بەرٸلدٸ. كەدەرگٸلەر الىنىپ, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدەگٸ ادامدار ەرتٷرلٸ باعىتتا ٸزدەنە باستادى. تەۋەلسٸزدٸك العاننان سوڭ, سىرتقا ەسٸك اشىلعاننان كەيٸن بٸرەۋٸ ساۋد ارابيياسىنا كەتٸپ سەلەفيزمنٸڭ ەتەگٸنەن ۇستاندى, سوپى بولدىق دەگەندەر شىقتى. بٸراق كەيدە اسىرا سٸلتەۋ بولدى. تەك قانا بٸزدٸڭ جولىمىز دۇرىس, باسقالاردى اداسقان دەپ, ٶزٸنٸكٸنەن بٶگدەنٸ مانسۇقتاعان, بەتباقتىرمايتىن بٸرجاقتىلار پايدا بولدى. تٷسٸنگەنٸم, سٸزدٸڭ تۇسپالداپ وتىرعانىڭىز – يسماتۋللا عوي. ونىڭ باعىتىن «زٸكٸرشٸ» دەۋ ورنىققان. ال بۇلارعا «زٸكٸرشٸلەر» دەگەن اتاۋدىڭ تەلٸنۋٸ «بٸز زٸكٸر سالساق بولدى» دەۋٸنەن. ٶزدەرٸ ناماز وقىمايدى, دٸننٸڭ شارتتارىن ورىندامايدى, بٸزدٸڭ عانا جولىمىز تۋرا, ياسساۋيدٸڭ جولى دەپ جۇرتتى شاتاستىرعانداردىڭ تالايىن كٶرگەنمٸن. يسلامنىڭ ٸشٸندەگٸ سوپىلىقتىڭ تٶرت ۇستىنى بار. سونىڭ بٸرٸ – شاريعات. مىسالى, قوجا احمەت ياساۋي شاريعاتتىڭ بارلىق شارتتارىن, پارىزدى, سٷننەتتٸ تولىق ورىنداعان, ەرٸ قوسىمشا مٸنەجاتتار ورىنداعان. سوپىلىق - اۋىر جول, ونى ۇستاۋ - وڭاي ەمەس. كەيبٸرەۋلەر «قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ جولىمەن جٷرەيٸك» دەيدٸ. «ناماز وقيسىڭ با?» دەسەڭ, «جوق» دەيدٸ. «ياساۋي سيياقتى قىلۋەتكە تٷسە الاسىڭ با, بۇل دٷنيەنٸ تەرك ەتٸپ?» دەسەڭ, «جوق, ونىڭ زامانى باسقا» دەيدٸ. ياساۋيدٸڭ جولى – تاقۋالىق جول, دٸنگە بەرٸلگەن جول, ول - مٸندەتتٸ عيدابات, مٸنەجاتتاردى ورىنداۋمەن شەكتەلمەي, دٷنيەدەن باز كەشٸپ, قىلۋەتكە تٷسٸپ كەتكەن. سەن ٶزٸڭ - استىڭدا كٶلٸك, راحاتتانىپ ٶمٸر سٷرگٸڭ كەلەدٸ. حالىقتىڭ بەرٸ و زامانداعى سوپىلىقتى ناسيحاتتاسا, سەن دە سوپىلىق تٸلٸڭدە عانا بار, سەنٸڭ ٶمٸرٸڭدە تاريقات تا, شاريعات تا جوق. سوپىلىق دۇرىس ۇستالسا, ول - ەدەمٸ جول. ال قازٸرگٸ "بايباي سالاتىنداردىڭ" كەيبٸرٸ – سوپىلىقتىڭ جولىن بٸلمەيتٸندەر. «جالعان سوپىلاردى» ياسساۋي دە اياۋسىز سىناعان. اباي دا ٶز كەزٸندە شاريعاتتى تازا بٸلمەيتٸن, نادان يشانداردىڭ, سوپىلاردىڭ دٸنگە تيگٸزەر زارارى كٶپ دەپ مٸنەگەن, ولاردان ساق بولۋعا شاقىرعان.
– جالپى بٸزدٸڭ قۇزىرلى ورگاندار وسى سوپى, زٸكٸرشٸلەرگە ايتارلىقتاي قىسىم كٶرسەتە الدى. ال قازٸر كٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرعان سەلەفيزمگە نەگە دەل سونداي قىسىم كٶرسەتە المايمىز?
– كەز كەلگەن اعىمعا تٶتەپ بەرۋ ٷشٸن, ونىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق نەگٸزٸ بولۋى كەرەك. مىسالى, زٸكٸرشٸلەردٸ قۋدالاعان كەزدە ولاردىڭ كٶبٸنە قۇقىقتىق نورمالارعا سەيكەسپەيتٸن ەرەكەتتەرٸن تاۋىپ, سوتقا دەيٸن اپاردى. ولاردىڭ "كەيبٸر ادامداردى زاڭسىز بوستاندىعىنان ايىردى, ماسكٷنەمدەر مەن ناشاقورلاردى ۇرىپ-سوعىپ, دەنساۋلىعىنا زييان كەلتٸرە وتىرىپ ەمدەدٸ" دەگەندەي تومپاق تۇستارىنان ٸلٸك تاپتى. «تابليعي جاماعاتقا» دا تىيىم بار بٸزدە. ولار بۇرىن قازاقستاندا تارالا باستاعان, قازٸر زاڭ جٷزٸمەن جازالايتىنىن جازالادى, قالاعاندارىنىڭ بەرٸ كيٸمدەرٸن شەشٸپ, گالستۋك تاعىپ, باسقا قالىپقا تٷستٸ. ال سەلەفيزمدٸ, ۋاحابيزمدٸ قىسىمعا الۋ ٷشٸن مەملەكەت زاڭ قابىلداۋى كەرەك دەگەن ۇسىنىستار مەن ويلار دا اشىق ايتىلىپ جٷر. بۇنى مەملەكەتتٸڭ زاڭ ورگاندارى قولداي قويمادى. نورماتيۆتٸك باپتار ولاردى تەرتٸپكە شاقىرۋعا نەگٸز بەرەدٸ. وسىعان سٷيەنٸپ, ۇستالعاندارىن جاۋاپقا تارتۋعا, يا بولماسا جازالاپ, قاتاڭ شارالار قولدانۋعا جول اشىلاتىن ەدٸ.
– اقتٶبەدەگٸ, الماتىداعى وقيعالار زاڭ شىعارۋعا نەگٸز بولا الماي ما?
– بٸز – قۇقىقتىق مەملەكەتپٸز. قازاقستان ەلەمدٸك زاڭ نورمالارىمەن ساناسادى. شەتەلدەردە سەلەفيزم-ۋاحابيزم – دٸني ۇستانىم, تەرروريستٸك ۇيىمعا قوسىلعان ەمەس, ٶمٸر سٷرۋگە قۇقى بار اعىم رەتٸندە قاراستىرىلادى. ەلٸمٸز زاڭ شىعارۋ كەزٸندە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار دا ەسكەرٸلەدٸ. بٸراق ۇسىنىس-تالاپتار بولدى. مىسالى, اقتٶبەدەگٸ لاڭكەستٸك وقيعالاردان كەيٸن ۋاحابيزمدٸ – جارىلىستارعا يتەرمەلەۋشٸ يدەولوگييا دەپ تانىپ, اعىم رەتٸندە شەكتەۋ قويىلۋ كەرەك دەگەندٸ كٶتەرگەن ساراپشىلار بولدى.
– كەزٸندە دٸندار ادام, دٸني سالانىڭ مامانى حاقىنداعى تٷسٸنٸكتەر تەك مەشٸتتەگٸ يمامدارمەن عانا شەكتەلگەن زامان بولدى عوي. قازٸر بٸز دٸنگە, يسلامعا عىلىم رەتٸندە دە قاراي الامىز. تەۋەلسٸز قازاقستاندا يسلام عىلىم رەتٸندە قاي كەزدە دامي باستادى?
– قازاقستاندا دٸن عىلىمى ورتا عاسىرلاردا دامىدى. دەگەنمەن تەۋەلسٸزدٸك كەزٸن الساق, مىسالى بٸزدٸڭ پروفەسسور ەبساتتار قاجى 2000 جىلى باس مٷفتي بولىپ سايلاندى. ول دٸني قىزمەتكە كەلگەنگە دەيٸن عالىم بولعان. بۇرىنعى قمبد-نٸڭ جۇمىس باعدارىندا بٸلٸم مەن عىلىمعا كٶڭٸل بٶلە باستادى. ول كەزدە قازاقستانداعى مەشٸتتەر تاريحى, قازاقستانداعى يسلام عالىمدارى زەرتتەلٸپ, كونفەرەنتسييالار ۇيىمداستىرىلا باستادى. ال بٸز ۋنيۆەرسيتەتتٸ قۇرعان كەزدە وسى عىلىمي نەگٸزدٸ كٷشەيتۋٸمٸز كەرەك دەپ ماقسات ەتتٸك. سەبەبٸ قازاقستاننىڭ دٸن سالاسىنداعى تٶل عالىمدارىنىڭ قاجەتتٸلٸگٸن سەزٸندٸك. ٶيتكەنٸ مۇسىلمان ەلدەرٸندە دٸننٸڭ جاۋاپتى مانساپتارىنا سول سالانىڭ عالىمدارىن عانا تاعايىندايتىنىن اڭعاردىق. قازاقستاننىڭ عالىمدارى, يمامدارى, دٸن اعارتۋشىلارى تەك قانا ۋاعىزشى بولىپ قالماۋى كەرەك. سول ٷشٸن بٸز عىلىمي زەرتتەۋلەرگە كٶڭٸل بەرە باستادىق. عىلىمي سالادا قالام ۇستاعان توپ قالىپتاسۋ ٷستٸندە. ولاردىڭ الدىڭعى قاتارى – الاۋ ەدٸلباي, دوساي كەنجەتاي, قايرات قۇرمانباي, قايرات جولدىباي, اسقار ەكٸمحانوۆ, نۇرلان انارباي. وسىلاردىڭ بەرٸ - كٸتاپ جازاتىن, زەرتتەۋمەن اينالىساتىن بۋىن. قازٸر بۇل شوعىردىڭ قاتارى كٶبەيە تٷسۋدە. بٸزدٸڭ زەرتتەۋلەرٸمٸزدٸڭ سالاسى دا, باعىتتارى مەن ەدٸستەمەسٸ دە تٷرلەنٸپ, تاقىرىپتىق اياسى كەڭەيۋدە. نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸندە, قازۇۋ, ەۇۋ-دە بٸلٸم الىپ, زەرتتەۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن ماگيستر-دوكتورانتتار از ەمەس. بۋىن, دەستٷر, مەكتەپ قالىپتاسۋى قۋانتادى.
– ورتالىقتىڭ جۇمىسىنا قايتا ورالايىقشى, جاڭا كٸتاپ دايىن تۇر دەدٸڭٸز? جالپى عىلىمي جوبالار ۇسىنىلىپ تۇرا ما سٸزدەرگە? ورتالىقتىڭ تاراپىنان تاعى قانداي باسىلىمدار شىعىپ وتىر?
– مەسەلەن, الاۋ ەدٸلباەۆ پەن شامشات ەدٸلباەۆانىڭ «ابۋ حانيفا ي حانافيتسكيي مازحاب», الاۋ ەدٸلباەۆ پەن يماممادي تٷسٸپحاننىڭ «يمام اعزام ەبۋ حانيفانىڭ عيبراتقا تولى عۇمىرى», شامشەدين كەرٸمنٸڭ «سىعاناق ساڭلاعى», «قاۋام اد-دين ەل-فارابي – عۇلاما عالىم, اقىن», «قازاقستان يسلامتانۋىنىڭ اسا كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ» مونوگرافييالارى, «كەردەرلٸك حانافي عۇلاما» (دايىنداعان يماممادي تٷسٸپحان), «حۋسام اد-دين اس-سىعاناقيدٸڭ «ات-تاسديد في شارح ات-تامھيد» اتتى ارابشا قولجازبا نەگٸزٸندە مەتٸن العىسٶز, تٷسٸنٸكتەر, سونداي-اق قازاقشا العىسٶزبەن بٸرگە» (دايىنداعاندار: ش.كەرٸم, س.تەجٸباەۆ), «قاۋام اد-دين ەل-يتقاني ەل-فارابي. «ەل-قاسيدا ماۋسۋما بي لالالي ەل-ماۋنات في سارف ۋا شارحيھا» ارابشا قولجازبا نەگٸزٸندە مەتٸن العىسٶز, تٷسٸنٸكتەر, سونداي-اق قازاقشا العىسٶزبەن بٸرگە» (دايىنداعان: ش.كەرٸم), قايرات قۇرمانباەۆتىڭ «حۋسام اد-دين ەس-سىعاناقي ەڭبەكتەرٸندەگٸ «ۋسۋل ەل-فيقھ» ٸلٸمٸنٸڭ لينگۆيستيكالىق نەگٸزدەرٸ» اcقار ەكٸمحانوۆتىڭ «ەبۋ مانسۋر ەل-ماتۋريدي جەنە ونىڭ «يمان» مەسەلەلەرٸنە قاتىستى اقيدالىق ۇستانىمى», ج.ساندىباەۆتىڭ «ەل-عازالي جەنە احلاق» اتتى كٸتاپتارىمەن قاتار, بٸرقاتار اۋدارما, سٶزدٸكتەر جارىق كٶردٸ. ەندٸ الداعى ۋاقىتتا «يسلام ٶركەنيەتٸ جەنە التىن وردا», «اباي جەنە دٸن», «ەل-فارابي جەنە دٸن» جوبالارى بويىنشا دا كٸتاپ شىعارۋ جوسپاردا بار.
– بٸزدە ساۋاتى بولسىن, بولماسىن دٸني ۋاعىز ايتاتىندار, دٸندٸ ناسيحاتتايتىندار كٶبەيگەن. وسىنداي ەرەكەتتەردٸڭ سالدارىنان تٷرلٸ جات اعىمدار پايدا بولىپ, سولاردىڭ سالدارىنان بٸز دٸندٸ, يسلامدى جەك كٶرٸنٸشتٸ قىلىپ كٶرسەتٸپ وتىرعان جوقپىز با?
– بٸزدە يسلامنىڭ باعىتتارى ٶز دەڭگەيٸندە ەلٸ جولعا قويىلماعان. ونىڭ بٸرٸ – ۋاعىز. «داعاۋات» – جەكە ماماندىق, ارناۋلى پەن. ۋاعىز ايتاتىن ادام ونى قالاي ايتۋ كەرەك, ول حالىقپەن قانداي بايلانىستا بولۋى كەرەك, تاقىرىپتى تاڭداۋدا جاعدايدى, ۋاقىت تالابىن ەسكەرۋٸ, ٶزٸن قالاي ۇستاۋى, ينتوناتسيياسى ت.ب. ٷگٸتشٸنٸڭ ارنايى بٸلٸمٸن, دايىندىعىن كەرەكسٸنەدٸ. مەشٸتتەردەگٸ مولدالاردىڭ بٸرازى ٶز بەتٸمەن وقىپ, ٸزدەنگەن ادامدار. بٸرەۋٸ اراب ەلٸندە شاريعات باعىتى بويىنشا بٸتٸرگەن, بٸرەۋٸ اقيدا مەن فەلسافا ماماندىعى بويىنشا بٸلٸم العان. مەشٸتكە يمام بولعان ادامداردىڭ بارلىعى ۋاعىزشى بولىپ, جٷكتەلگەن قىزمەتٸنە ساي حۇتپا ايتۋعا مەجبٷر بولادى. قازاقستاندا داعۋاتتىڭ ەدٸستەمەسٸ, ونىڭ تەوريياسى حاقىندا ارنايى ەڭبەكتەر تابا المايسىز. اتالمىش پەندٸ وقىتۋ دا جولعا قويىلماعان. از-ماز حاديس ەستٸپ, شامالى قۇران جاتتاپ, ٶزٸ ماماندىعى دٸني بولماسا دا, وتىرىستا اۋزى-اۋزىنا جۇقپاي ۋاعىز ايتا جٶنەلەتٸندەردٸ كٶرٸپ, بٸلٸپ جٷرمٸز. قازٸر يمامداردىڭ, دٸني بٸلٸمٸ باردىڭ بەرٸن بٸردەي ۋاعىزشى دەپ قابىلداۋ جٶنسٸز. ول ٷشٸن ادام ارنايى ماماندىقتان ٶتٸپ, بٸلٸم جەتٸلدٸرٸپ, ماشىقتانۋدان ٶتكەنٸ ابزال. سوندىقتان قازٸر يسلامنىڭ ٸشٸندەگٸ ۋاعىزدىڭ ساپاسىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەتٸن ۋاقىت كەلدٸ. وسى ماقساتتا مەنٸڭ جەتەكشٸلٸگٸممەن قازٸرگٸ مٷفتي ناۋرىزباي قاجى 5-6 جىل ارالىعىندا يسلامعا شاقىرۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى ارنايى زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ, ەڭبەك ەزٸرلەدٸ, وندا سٸز قويعان سۇراققا جان-جاقتى جاۋاپتار تاباسىز. ەندٸ ول جاڭا مانسابىندا ەلٸمٸزدەگٸ داعاۋات جۇمىستارىن جٷيەلٸ, تەرتٸپكە كەلتٸرەدٸ دەپ سەنەمٸن. كەز كەلگەن, الۋان ۇستانىمنىڭ يەسٸ داعۋاتپەن اينالىسقاننان كەيٸن, مٸنە, بٸزدٸڭ جاستارىمىز ەرتٷرلٸ اعىمدارعا كٸرٸپ كەتٸپ جاتىر. بٸر كەزدە بٸرەۋلەر دارىن مٷباروۆ دەگەن جٸگٸتتٸ قولداپ, قۋاتتاپ, ۇشاقپەن باتىس ٶڭٸرلەرٸنە ۋاعىز ايتقىزۋىن ۇيىمداستىردى. ول اقتٶبە ٶڭٸرٸنە بارىپ, قانشا ۋاعىز ايتتى. وسىنىڭ ەسەرٸمەنەن جاستارىمىزدىڭ اراسىندا «راديكالدانۋ» كٷشەيٸپ, سيريياعا كەتتٸ, تٷرلٸ جارىلىستار جاسادى. مٸنە, وسى - بٸرجاقتى, قاتقىل ناسيحاتتاردىڭ نەگە اپارىپ سوقتىراتىنىن بٸلمەۋدٸڭ زييانى. سوندىقتان دٸن ناسيحاتىن بەتٸمەن جٸبەرۋگە بولمايدى.
– ۋاعىز دەگەندە ينتەرنەتتەگٸ اقپاراتتار دا نەگٸزگە الىنادى. بٸز نەگە دٸني اقپاراتتاردى ساراپتامادان ٶتكٸزە المايمىز? مەسەلەن رەسمي اقپاراتتارعا قاراعاندا, باسقا جاقتى بەيتاراپ اقپاراتتار جىلدام شىعادى.
– بٸز تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن دٸني كادرلار جەتپەدٸ. مولدا, يمامدار مەشٸتتەردە وتىردى, ناماز ٶتكٸزۋدەن, ساداقا مەن جانازا رەسٸمدەرٸن اتقارۋدان قولدارى بوسامادى. ال بٸزدٸڭ باسقا كەڭٸستٸك بوس, باقىلاۋسىز قالدى. سول كەڭٸستٸكتٸ ٶزگە توپ ٶتە سەتتٸ پايدالاندى. مٸنە, بٸزدٸڭ جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن ادامداردىڭ كٶبٸسٸ «قايدان دٸن ٷيرەندٸڭ» دەگەندە, «مەن ۋاعىزدى كاسسەتادان تىڭدادىم», «شەتەلدەگٸ سايتتان وقىدىم» دەيدٸ نەمەسە ەرتٷرلٸ ٷيلەردە بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ جارناماشىلارى جاسىرىن ۋاعىزدار جٷرگٸزدٸ. ەندٸ ٷكٸمەتتٸك ورگاندار وسى كەڭٸستٸكتٸ قاداعالاۋدى قولعا الدى.
قازٸر سايتتارعا مونيتورينگ جٷرگٸزٸپ, كٷمەندٸلارى بۇعاتتالدى. بۇرىن قازاقستاندا دٸن نەگە تۇراقتى بولدى, بٸلەسٸز بە? ابايدىڭ, ياساۋيدٸڭ كەزٸن الايىق. ول دەۋٸردە مەلٸمەت كٶزدەرٸ ٶتە شەكتەۋلٸ بولدى, كٸتاپتار از بولدى. سوڭعى ۋاقىتتا تەحنولوگييا كٶز ٸلەستٸرمەس جىلدامدىقپەن العا كەتۋدە. ال قازٸر بٸزدٸڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸمٸز ٶتە اشىق. داعاۋاتتىڭ قۇرالدارى مەن تەسٸلدەرٸ كٷن ساناپ بايۋدا. زارارلى ٷندەۋلەرگە بٶگەت قويۋ ٷشٸن زاڭدىق نەگٸزٸ بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ مەملەكەت زاڭدارعا قايشى كەلگەن جاعدايدا عانا توسقاۋىل قويىپ, تىيىم سالا الادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان اقبوتا مۇسابەك
