Muny jazbas buryn, aldymen bul kisini az-maz zerttedik. Jazýshy eken. Naqtyraq aitqanda ózin jazýshy sanaidy.
Iá, jazady. Jazǵandaryn oqydyq. Taǵy da sol tiisý. Qazaqqa. Biraq, bul jolǵy tiisýdiń qalyby (formasy) bólek eken. Tań qaldyq.
Bylai aitaiyq: «shalaqazaq» «tazaqazaqtyń» kemshiligin tizip beripti.
«Memleketti qurdymǵa ketirip otyrǵan tazaqazaqtar» deidi, bir sózben aitqanda.
Jazǵanyn áleýmettik jeliden taptyq. Jazbasyn bir sózben jetkizsek, tym jeńil qutylyp ketedi. Tolyǵyraq baiandaiyq. Óz aýzymen aitsyn. Artyq-aýyz sóz qospaimyz. Aitpaqshy aty-jóni — Býlat Tarnýev. Ol ne deidi?
«Bilesiz be, orystildi, qalada turatyn shalaqazaqtar tazaqazaqtardan áldeqaida aqyldy. Bilgen soń, kórgen soń aityp otyrmyn. Qalalyq jerdegi qaltaly kásipkerdiń bári shalaqazaq. Biznestegi bailardyń arasynda «naǵyzqazaqtar» joq.
Olar qaida otyr? Bilikte. Kreslodan quiryǵyn kótergisi kelmeidi. Aýyldan shyqqandar shetinen sheneýnik. Memlekettik tildi meńgergeni úshin ǵana bul «mámbetter» bilikten oryn aldy. Iá, solai. Memlekettik qyzmetkerler qazaq tilin bilýi kerek degen zań bar ǵoi. Átteń…
Bul zań bolmasa, bilikte saýatty, aqyldy, daryndy, urlyq jasamaityn shalaqazaqtar otyrar edi. «Mámbetterdi», barymtashylardy múlde mańailatpas edik.
Bilseńiz,
Qazaqstannyń osynshalyqty quldyraýyna naǵyzqazaqtar kináli. Eldi osy jaǵdaiǵa jetkizgen naǵyzqazaqtar.
Naǵyzqazaqtyń qandai bolatynyn aityp bereiin be? Aitaiyn. Ol jaǵynýdan basqa eshnárse bilmeidi. Bastyǵynyń quly bolýǵa daiyn. Múmkindik bolsa, para beredi, para alady. Qudai qoldap kóterile qalsa, jumys ornyna aýyldaǵy aǵaiyn-týǵanyn tyqpalaidy.
Olar — týabitti jalqaýlar. Olar parazitter siiaqty. Tez kóbeiedi.
Aityp otyrmyn ǵoi, Qazaqstandy qazirgi kúige túsirgen aqymaq ári jalqaý naǵyzqazaqtar. Tehnikalyq ári ǵylymi terminderdi túsinýge jol ashatyn orys tilin úirenbeýiniń ózi olardyń qanshalyqty aqymaq ekenin kórsetedi.
Bilip júrińiz,
aqyldy ári daryndylardyń bári — orystildiler. Al talapsyzdar men talantsyzdardyń barlyǵy — qazaqtildiler.
Orys tili suranysta. Aqyldy, oily, ómir kóshine ilesken qazaqtar muny áldeqashan túsingen. Túsinbei otyrǵan álgi men aityp otyrǵan top.
Qazaq tili eshkimge keregi joq. Ol shopanynan adasyp qalǵan otar siiaqty. Aýyldyń ainalasynda ǵana júredi.
Qazaqsha bilim alǵan balalardy qarańyz. Olar shetinen saýatsyz, mádenietsiz, belsendiligi tómen, bastamasy az. Qazaq mektebin bitirgenderdiń birde-biri Batystaǵy úzdik oqý oryndaryna túsýge táýekel ete almaidy. Olarǵa Qazaqstandaǵy Nigeriianyń deńgeiindegi kolledjer men ýniversitetter jetip jatyr. Al oryssha oqyǵan qalalyq jerdiń qazaǵy úzdik oqý ornyna túsedi. Olar óz-ózderine senimdi sebebi.
Qazaqtildi aqparat quraldaryn qarańyz? Qazaqtildi qaýym orystildi saittardy oqidy. Aqparatty solardan alady. Al qazaq saittary she? Olarǵa kim kiredi ózi? Eshkim. Sebebi talqylaityn túk joq. Saraptama, saýatty maqala tappaisyń.
Iá, birnárse jazady. Til baiaǵy. Naǵyzqazaqtardyń talqyǵa salatyn jalǵyz taqyryby osy.
Aitpaqshy, Shyńǵyshandy qazaq qylýǵa jantalasyp júr. Túk joq ainalyp kelgende. Oqityn túk joq.
Soǵan qaramai bizge tiisedi.
Eshkimge kerek emes tilin úiretýge tyrysady. Joq, shyn aitam, eshkimge kerek emes. Bizneske de, qarjyǵa da, ekonomikaǵa da, ónerge de, tipti mádenietke de keregi shamaly. Qazaq tili 19 ǵasyrda ómir súrgen, biraq 21 ǵasyrda oǵan oryn joq.
Olar orystildilerdi qyzǵanady. Olardyń talaby men talantyn kóre almaidy. Shalaqazaqtar, bilip júrińder, naǵyzqazaqtar bizdiń baýyrlarymyz emes».
P.S. Bul — jazbany barynsha jumsartyp aýdarǵanymyz. Barynsha jumsartyp. Avtor arandatyp otyrǵan joq. Aýzyna kelgen aitatyn adamǵa uqsamaidy. Jyldar boiy ishinde jatqan ashý-yzanyń aqtarylyp shyqqan túri dep boljadyq. Nege ashýly? Sebebin bilesiz. Qazaq mektebi, qazaq aýditoriiasy, qazaqsha sóileitin orta ósip, úlkeiip keledi. Al oǵan qarama-qarsy keńistik tarylý ústinde. Ashý-yzanyń sebebi de osynda shyǵar. Siz qalai oilaisyz?
Dýman BYQAI
