Mۇنى جازباس بۇرىن, الدىمەن بۇل كٸسٸنٸ از-ماز زەرتتەدٸك. جازۋشى ەكەن. ناقتىراق ايتقاندا ٶزٸن جازۋشى سانايدى.
يە, جازادى. جازعاندارىن وقىدىق. تاعى دا سول تيٸسۋ. قازاققا. بٸراق, بۇل جولعى تيٸسۋدٸڭ قالىبى (فورماسى) بٶلەك ەكەن. تاڭ قالدىق.
بىلاي ايتايىق: «شالاقازاق» «تازاقازاقتىڭ» كەمشٸلٸگٸن تٸزٸپ بەرٸپتٸ.
«مەملەكەتتٸ قۇردىمعا كەتٸرٸپ وتىرعان تازاقازاقتار» دەيدٸ, بٸر سٶزبەن ايتقاندا.
جازعانىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن تاپتىق. جازباسىن بٸر سٶزبەن جەتكٸزسەك, تىم جەڭٸل قۇتىلىپ كەتەدٸ. تولىعىراق باياندايىق. ٶز اۋزىمەن ايتسىن. ارتىق-اۋىز سٶز قوسپايمىز. ايتپاقشى اتى-جٶنٸ — بۋلات تارنۋەۆ. ول نە دەيدٸ?
«بٸلەسٸز بە, ورىستٸلدٸ, قالادا تۇراتىن شالاقازاقتار تازاقازاقتاردان ەلدەقايدا اقىلدى. بٸلگەن سوڭ, كٶرگەن سوڭ ايتىپ وتىرمىن. قالالىق جەردەگٸ قالتالى كەسٸپكەردٸڭ بەرٸ شالاقازاق. بيزنەستەگٸ بايلاردىڭ اراسىندا «ناعىزقازاقتار» جوق.
ولار قايدا وتىر? بيلٸكتە. كرەسلودان قۇيرىعىن كٶتەرگٸسٸ كەلمەيدٸ. اۋىلدان شىققاندار شەتٸنەن شەنەۋنٸك. مەملەكەتتٸك تٸلدٸ مەڭگەرگەنٸ ٷشٸن عانا بۇل «مەمبەتتەر» بيلٸكتەن ورىن الدى. يە, سولاي. مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەر قازاق تٸلٸن بٸلۋٸ كەرەك دەگەن زاڭ بار عوي. ەتتەڭ…
بۇل زاڭ بولماسا, بيلٸكتە ساۋاتتى, اقىلدى, دارىندى, ۇرلىق جاسامايتىن شالاقازاقتار وتىرار ەدٸ. «مەمبەتتەردٸ», بارىمتاشىلاردى مٷلدە ماڭايلاتپاس ەدٸك.
بٸلسەڭٸز,
قازاقستاننىڭ وسىنشالىقتى قۇلدىراۋىنا ناعىزقازاقتار كٸنەلٸ. ەلدٸ وسى جاعدايعا جەتكٸزگەن ناعىزقازاقتار.
ناعىزقازاقتىڭ قانداي بولاتىنىن ايتىپ بەرەيٸن بە? ايتايىن. ول جاعىنۋدان باسقا ەشنەرسە بٸلمەيدٸ. باستىعىنىڭ قۇلى بولۋعا دايىن. مٷمكٸندٸك بولسا, پارا بەرەدٸ, پارا الادى. قۇداي قولداپ كٶتەرٸلە قالسا, جۇمىس ورنىنا اۋىلداعى اعايىن-تۋعانىن تىقپالايدى.
ولار — تۋابٸتتٸ جالقاۋلار. ولار پارازيتتەر سيياقتى. تەز كٶبەيەدٸ.
ايتىپ وتىرمىن عوي, قازاقستاندى قازٸرگٸ كٷيگە تٷسٸرگەن اقىماق ەرٸ جالقاۋ ناعىزقازاقتار. تەحنيكالىق ەرٸ عىلىمي تەرميندەردٸ تٷسٸنۋگە جول اشاتىن ورىس تٸلٸن ٷيرەنبەۋٸنٸڭ ٶزٸ ولاردىڭ قانشالىقتى اقىماق ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
بٸلٸپ جٷرٸڭٸز,
اقىلدى ەرٸ دارىندىلاردىڭ بەرٸ — ورىستٸلدٸلەر. ال تالاپسىزدار مەن تالانتسىزداردىڭ بارلىعى — قازاقتٸلدٸلەر.
ورىس تٸلٸ سۇرانىستا. اقىلدى, ويلى, ٶمٸر كٶشٸنە ٸلەسكەن قازاقتار مۇنى ەلدەقاشان تٷسٸنگەن. تٷسٸنبەي وتىرعان ەلگٸ مەن ايتىپ وتىرعان توپ.
قازاق تٸلٸ ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق. ول شوپانىنان اداسىپ قالعان وتار سيياقتى. اۋىلدىڭ اينالاسىندا عانا جٷرەدٸ.
قازاقشا بٸلٸم العان بالالاردى قاراڭىز. ولار شەتٸنەن ساۋاتسىز, مەدەنيەتسٸز, بەلسەندٸلٸگٸ تٶمەن, باستاماسى از. قازاق مەكتەبٸن بٸتٸرگەندەردٸڭ بٸردە-بٸرٸ باتىستاعى ٷزدٸك وقۋ ورىندارىنا تٷسۋگە تەۋەكەل ەتە المايدى. ولارعا قازاقستانداعى نيگەرييانىڭ دەڭگەيٸندەگٸ كوللەدجەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر جەتٸپ جاتىر. ال ورىسشا وقىعان قالالىق جەردٸڭ قازاعى ٷزدٸك وقۋ ورنىنا تٷسەدٸ. ولار ٶز-ٶزدەرٸنە سەنٸمدٸ سەبەبٸ.
قازاقتٸلدٸ اقپارات قۇرالدارىن قاراڭىز? قازاقتٸلدٸ قاۋىم ورىستٸلدٸ سايتتاردى وقيدى. اقپاراتتى سولاردان الادى. ال قازاق سايتتارى شە? ولارعا كٸم كٸرەدٸ ٶزٸ? ەشكٸم. سەبەبٸ تالقىلايتىن تٷك جوق. ساراپتاما, ساۋاتتى ماقالا تاپپايسىڭ.
يە, بٸرنەرسە جازادى. تٸل باياعى. ناعىزقازاقتاردىڭ تالقىعا سالاتىن جالعىز تاقىرىبى وسى.
ايتپاقشى, شىڭعىسحاندى قازاق قىلۋعا جانتالاسىپ جٷر. تٷك جوق اينالىپ كەلگەندە. وقيتىن تٷك جوق.
سوعان قاراماي بٸزگە تيٸسەدٸ.
ەشكٸمگە كەرەك ەمەس تٸلٸن ٷيرەتۋگە تىرىسادى. جوق, شىن ايتام, ەشكٸمگە كەرەك ەمەس. بيزنەسكە دە, قارجىعا دا, ەكونوميكاعا دا, ٶنەرگە دە, تٸپتٸ مەدەنيەتكە دە كەرەگٸ شامالى. قازاق تٸلٸ 19 عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن, بٸراق 21 عاسىردا وعان ورىن جوق.
ولار ورىستٸلدٸلەردٸ قىزعانادى. ولاردىڭ تالابى مەن تالانتىن كٶرە المايدى. شالاقازاقتار, بٸلٸپ جٷرٸڭدەر, ناعىزقازاقتار بٸزدٸڭ باۋىرلارىمىز ەمەس».
P.S. بۇل — جازبانى بارىنشا جۇمسارتىپ اۋدارعانىمىز. بارىنشا جۇمسارتىپ. اۆتور ارانداتىپ وتىرعان جوق. اۋزىنا كەلگەن ايتاتىن ادامعا ۇقسامايدى. جىلدار بويى ٸشٸندە جاتقان اشۋ-ىزانىڭ اقتارىلىپ شىققان تٷرٸ دەپ بولجادىق. نەگە اشۋلى? سەبەبٸن بٸلەسٸز. قازاق مەكتەبٸ, قازاق اۋديتوريياسى, قازاقشا سٶيلەيتٸن ورتا ٶسٸپ, ٷلكەيٸپ كەلەدٸ. ال وعان قاراما-قارسى كەڭٸستٸك تارىلۋ ٷستٸندە. اشۋ-ىزانىڭ سەبەبٸ دە وسىندا شىعار. سٸز قالاي ويلايسىز?
دۋمان بىقاي
