Sháken Aimanov atyndaǵy «Qazaqfilm» kinostýdiiasy shartty ataýmen «Shala qazaq» atty tolyqmetrajdy kórkem film túsirýdi bastap ketti. Rejisseri – Tólegen Baitúkenov. Film Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne sport ministrliginiń tapsyrysy boiynsha túsirilmek.
«Bul film adamnyń taǵdyry men mindettelgen paryzyn oryndaý týraly. Kartinanyń jelisinde adam tabiǵatyna tán ynjyqtyq pen azǵyndaýǵa qumartyp turatyn qasieti bolsa-daǵy, oǵan boi aldyrmai, óz tańdaýyna jáne óziniń azamattyq boryshyna adal bolyp qalǵan jannyń ómiri kórsetiledi» deidi rejisser Tólegen Baitúkenov.
«Shala qazaq» filmi – rejisserdiń alǵashqy jumysy. Buǵan deiin Tólegen Baitúkenov «Sýper Baha» atty komediianyń stsenariiin jazýǵa atsalysqan eken. Odan bólek, «Tushpara jáne Rahmaninov» atty qysqametrajdy film túsirgen. «Shala qazaqtyń» da stsenariiin avtordyń ózi jazǵan. Almaty oblysy, Qapshaǵai qalasynan 40 shaqyrym jerde ornalasqan Brigadir aýylynda túsirilim jumystary bastaldy.
Stsenarii jelisine súiensek, «órkenietten tys qalǵan» (stsenarii avtorlarynyń pikirinshe) aýyldyń birinde ýchaskelik politsei aýyldy basyp alǵan qylmyskerlermen aiqasady. Urlanǵan qundy zattarǵa toly júk kóligi osy aýylda synyp qalǵandyqtan, qylmyskerler júk qoimasyn izdep, osy mańda toqtaýǵa májbúr bolady. Olar eki kúnniń ishinde jerge kómilgen baǵaly júkterin qazyp alyp, eshkimge ziian keltirmei aýyldan qashyp ketýdi kózdeidi. Alaida qylmyskerlerdiń bul jospary iske aspai qalyp, aýyl turǵyndaryna kúsh jumsaidy. Tek aýyldyń ýchaskelik politseii qylmyskerlerge tótep berip, óziniń boryshyn sońyna deiin óteidi.
Búgingi zamannyń qaharmany – aýyl ýchaskelik politseii. Qaharman politsei bolsa, bul jerdegi «shala qazaq» kim? Taza qazaq aýylynda qyzmet isteitin politsiia qyzmetkeriniń qazaqsha bilmeýi múmkin emes nárse ǵoi. Jalpy qazaqty «taza qazaq» jáne «shala qazaq» dep bólý qaidan shyqty? Filmniń ataýyn (shartty ataýy bolsa da) «Shala qazaq» dep alý qanshalyqty qajet?
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev memlekettik tildi bilmeitin qazaq ultynyń ókilderin «shala qazaq» dep ataýdy toqtatýdy talap etkeni belgili. «Qazaqtardyń óziniń ishinde qazaq tilin bilmeitinder bar, ony ózderińiz de bilesizder. Oǵan olar kináli emes, sebebi olardyń áke-shesheleri orys tildi ortada ósken. Sondyqtan olardy shala qazaqtar dep atamaý kerek. Biz bárimiz de qazaqpyz» degen edi.
«Shala qazaq» degen uǵymdy biz ózimiz boiǵa sińirip aldyq. Áitpese, «shala orys», «shala ózbek», «shala qyrǵyz» kórgen joqpyz ǵoi. Dana halqymyzdyń «sý basynan tynady» deitin ǵajap sózi bar. Zamana dertimen eriksiz lailanǵan ana tilimizdi bastapqy tabiǵi móldir sýdai qalpyna túsirý úshin sheshýshi áreketti balabaqsha men mektepterdegi til máselesinen bastaý, iaǵni sóileý ortasyn qazaqylandyrýdan bastaý – eń sheshýshi máselege ainalýy tiis edi. Til bilmeitin qazaqty «shala», «ada» dep ózekten teppei, qushaǵymyzǵa tartýymyz kerek. Batyl áreket etetin ýaqyt baiaǵyda jetken. Oǵan qolbailaý bop otyrǵan eshkim de joq.
Qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde «shala» sóziniń birneshe maǵynasy bar ekenin taldap kórsetedi. Máselen, birinshiden, otynnyń tolyq janyp bitpegen qaldyǵy. Ekinshiden, artyna shala bailady – sońynan sóz erdi, ósekke tańdy. Úshinshiden, pisip jetilmegen, shiki dúnieni shala dep ataidy.. Taǵy bir mysal, shala baiydy, shala búlindi deimiz. Iaǵni bolar-bolmas oljaǵa kenelip máz bolǵan adamdy, bolmasa kúiip-pisken, álekke túsken jandy solai deimiz. Shala saýatty desek, saýaty tómen adamdardy aitqan bolamyz. «Shala qazaq» degen uǵymdy qazaq tiliniń túsindirme sózdiginen kezdestirgen joqpyz. Demek, muny ainalymǵa engizgen de ózimiz. Biz qazir ult birligi týraly jii aitamyz. Ult birligi problemasyn qozǵamas buryn uǵymdy túzep alýymyz qajet emes pe?
Jazýshy Didahmet Áshimhanulynyń: «Osydan bir ai buryn Pekinde boldym. Lý Sinniń mýzeiin arnaiy izdep bardym. Lý Sin – dáriger bolǵan adam. Japoniiada júrgende aiadai ǵana japondardyń samsaǵan qytaiǵa oq jaýdyrǵanyn kóredi de, oiǵa batady. «Dáriger bolsam, eń arysy 100 adamdy emdermin. Milliondaǵan qytaidy qalai emdeýge bolady?» dep bas qatyrady. Aqyry halqyn sózben emdeýge bet bailaidy. Lý Sin sanaly túrde jazýshylyqqa bet burǵan adam» degeni bar-dy.
Ultty emdeýdiń joly – sóz. «Jaqsy sóz – jan semirtedi». Qazaqshany burap sóileitinderdiń bárin «shala qazaq» dep bura tarta bersek, ne bolǵanymyz? Túrik jurtyn biriktirýge shaqyrǵan Mustafa Kemal Atatúriktiń «Túriktiń túrikten basqa dosy joq» degen ataly sózi bar. Endeshe, qazaqtyń da qazaqtan basqa dosy joq. Prezidentimiz N.Nazarbaev «Qazaqstan – 2050» Strategiiasy: bir halyq – bir el – bir taǵdyr» degen ataýmen atalýyn bylaisha aityp ótken bolatyn. «Bir halyq – bul barlyǵymyz úshin ortaq ulttyq múddeler. Bir el – bul barlyǵymyz úshin ortaq Otan. Bir taǵdyr – bul biz birge júrip ótken qiyndyqtar men jeńister!»
«Bir el – bir halyq – bir taǵdyr» uǵymynyń astynda toǵysqan qazaqtyń «shala qazaq», «ada qazaq» bolyp bólinýiniń esh jóni joq. Sabyr Adaisha aitqanda, «ár qazaq – meniń jalǵyzym»… Sondyqtan áli de bolsa, kino ataýyn ózgertýdiń amalyn jasaý kerek. Kórermen tartamyz, qarajat túsiremiz deitin piǵyl ústem bolsa, memleketke atyn berip otyrǵan ultymyzdyń qadir-qasietin kóz aldymyzda taptaǵandai bolamyz.
Qazaq atyn aiaqqa taptap otyra beremiz be, sonda?!.
Gúlzina BEKTAS,
"Aiqyn" gazeti
