شەكەن ايمانوۆ اتىنداعى «قازاقفيلم» كينوستۋديياسى شارتتى اتاۋمەن «شالا قازاق» اتتى تولىقمەتراجدى كٶركەم فيلم تٷسٸرۋدٸ باستاپ كەتتٸ. رەجيسسەرٸ – تٶلەگەن بايتٷكەنوۆ. فيلم قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا تٷسٸرٸلمەك.
«بۇل فيلم ادامنىڭ تاعدىرى مەن مٸندەتتەلگەن پارىزىن ورىنداۋ تۋرالى. كارتينانىڭ جەلٸسٸندە ادام تابيعاتىنا تەن ىنجىقتىق پەن ازعىنداۋعا قۇمارتىپ تۇراتىن قاسيەتٸ بولسا-داعى, وعان بوي الدىرماي, ٶز تاڭداۋىنا جەنە ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق بورىشىنا ادال بولىپ قالعان جاننىڭ ٶمٸرٸ كٶرسەتٸلەدٸ» دەيدٸ رەجيسسەر تٶلەگەن بايتٷكەنوۆ.
«شالا قازاق» فيلمٸ – رەجيسسەردٸڭ العاشقى جۇمىسى. بۇعان دەيٸن تٶلەگەن بايتٷكەنوۆ «سۋپەر باحا» اتتى كومەدييانىڭ ستسەنارييٸن جازۋعا اتسالىسقان ەكەن. ودان بٶلەك, «تۇشپارا جەنە راحمانينوۆ» اتتى قىسقامەتراجدى فيلم تٷسٸرگەن. «شالا قازاقتىڭ» دا ستسەنارييٸن اۆتوردىڭ ٶزٸ جازعان. الماتى وبلىسى, قاپشاعاي قالاسىنان 40 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان بريگادير اۋىلىندا تٷسٸرٸلٸم جۇمىستارى باستالدى.
ستسەناريي جەلٸسٸنە سٷيەنسەك, «ٶركەنيەتتەن تىس قالعان» (ستسەناريي اۆتورلارىنىڭ پٸكٸرٸنشە) اۋىلدىڭ بٸرٸندە ۋچاسكەلٸك پوليتسەي اۋىلدى باسىپ العان قىلمىسكەرلەرمەن ايقاسادى. ۇرلانعان قۇندى زاتتارعا تولى جٷك كٶلٸگٸ وسى اۋىلدا سىنىپ قالعاندىقتان, قىلمىسكەرلەر جٷك قويماسىن ٸزدەپ, وسى ماڭدا توقتاۋعا مەجبٷر بولادى. ولار ەكٸ كٷننٸڭ ٸشٸندە جەرگە كٶمٸلگەن باعالى جٷكتەرٸن قازىپ الىپ, ەشكٸمگە زييان كەلتٸرمەي اۋىلدان قاشىپ كەتۋدٸ كٶزدەيدٸ. الايدا قىلمىسكەرلەردٸڭ بۇل جوسپارى ٸسكە اسپاي قالىپ, اۋىل تۇرعىندارىنا كٷش جۇمسايدى. تەك اۋىلدىڭ ۋچاسكەلٸك پوليتسەيٸ قىلمىسكەرلەرگە تٶتەپ بەرٸپ, ٶزٸنٸڭ بورىشىن سوڭىنا دەيٸن ٶتەيدٸ.
بٷگٸنگٸ زاماننىڭ قاھارمانى – اۋىل ۋچاسكەلٸك پوليتسەيٸ. قاھارمان پوليتسەي بولسا, بۇل جەردەگٸ «شالا قازاق» كٸم? تازا قازاق اۋىلىندا قىزمەت ٸستەيتٸن پوليتسييا قىزمەتكەرٸنٸڭ قازاقشا بٸلمەۋٸ مٷمكٸن ەمەس نەرسە عوي. جالپى قازاقتى «تازا قازاق» جەنە «شالا قازاق» دەپ بٶلۋ قايدان شىقتى? فيلمنٸڭ اتاۋىن (شارتتى اتاۋى بولسا دا) «شالا قازاق» دەپ الۋ قانشالىقتى قاجەت?
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلمەيتٸن قازاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸن «شالا قازاق» دەپ اتاۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەنٸ بەلگٸلٸ. «قازاقتاردىڭ ٶزٸنٸڭ ٸشٸندە قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸندەر بار, ونى ٶزدەرٸڭٸز دە بٸلەسٸزدەر. وعان ولار كٸنەلٸ ەمەس, سەبەبٸ ولاردىڭ ەكە-شەشەلەرٸ ورىس تٸلدٸ ورتادا ٶسكەن. سوندىقتان ولاردى شالا قازاقتار دەپ اتاماۋ كەرەك. بٸز بەرٸمٸز دە قازاقپىز» دەگەن ەدٸ.
«شالا قازاق» دەگەن ۇعىمدى بٸز ٶزٸمٸز بويعا سٸڭٸرٸپ الدىق. ەيتپەسە, «شالا ورىس», «شالا ٶزبەك», «شالا قىرعىز» كٶرگەن جوقپىز عوي. دانا حالقىمىزدىڭ «سۋ باسىنان تىنادى» دەيتٸن عاجاپ سٶزٸ بار. زامانا دەرتٸمەن ەرٸكسٸز لايلانعان انا تٸلٸمٸزدٸ باستاپقى تابيعي مٶلدٸر سۋداي قالپىنا تٷسٸرۋ ٷشٸن شەشۋشٸ ەرەكەتتٸ بالاباقشا مەن مەكتەپتەردەگٸ تٸل مەسەلەسٸنەن باستاۋ, ياعني سٶيلەۋ ورتاسىن قازاقىلاندىرۋدان باستاۋ – ەڭ شەشۋشٸ مەسەلەگە اينالۋى تيٸس ەدٸ. تٸل بٸلمەيتٸن قازاقتى «شالا», «ادا» دەپ ٶزەكتەن تەپپەي, قۇشاعىمىزعا تارتۋىمىز كەرەك. باتىل ەرەكەت ەتەتٸن ۋاقىت باياعىدا جەتكەن. وعان قولبايلاۋ بوپ وتىرعان ەشكٸم دە جوق.
قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸندە «شالا» سٶزٸنٸڭ بٸرنەشە ماعىناسى بار ەكەنٸن تالداپ كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, بٸرٸنشٸدەن, وتىننىڭ تولىق جانىپ بٸتپەگەن قالدىعى. ەكٸنشٸدەن, ارتىنا شالا بايلادى – سوڭىنان سٶز ەردٸ, ٶسەككە تاڭدى. ٷشٸنشٸدەن, پٸسٸپ جەتٸلمەگەن, شيكٸ دٷنيەنٸ شالا دەپ اتايدى.. تاعى بٸر مىسال, شالا بايىدى, شالا بٷلٸندٸ دەيمٸز. ياعني بولار-بولماس ولجاعا كەنەلٸپ مەز بولعان ادامدى, بولماسا كٷيٸپ-پٸسكەن, ەلەككە تٷسكەن جاندى سولاي دەيمٸز. شالا ساۋاتتى دەسەك, ساۋاتى تٶمەن ادامداردى ايتقان بولامىز. «شالا قازاق» دەگەن ۇعىمدى قازاق تٸلٸنٸڭ تٷسٸندٸرمە سٶزدٸگٸنەن كەزدەستٸرگەن جوقپىز. دەمەك, مۇنى اينالىمعا ەنگٸزگەن دە ٶزٸمٸز. بٸز قازٸر ۇلت بٸرلٸگٸ تۋرالى جيٸ ايتامىز. ۇلت بٸرلٸگٸ پروبلەماسىن قوزعاماس بۇرىن ۇعىمدى تٷزەپ الۋىمىز قاجەت ەمەس پە?
جازۋشى ديداحمەت ەشٸمحانۇلىنىڭ: «وسىدان بٸر اي بۇرىن پەكيندە بولدىم. لۋ سيننٸڭ مۋزەيٸن ارنايى ٸزدەپ باردىم. لۋ سين – دەرٸگەر بولعان ادام. جاپونييادا جٷرگەندە اياداي عانا جاپونداردىڭ سامساعان قىتايعا وق جاۋدىرعانىن كٶرەدٸ دە, ويعا باتادى. «دەرٸگەر بولسام, ەڭ ارىسى 100 ادامدى ەمدەرمٸن. ميلليونداعان قىتايدى قالاي ەمدەۋگە بولادى?» دەپ باس قاتىرادى. اقىرى حالقىن سٶزبەن ەمدەۋگە بەت بايلايدى. لۋ سين سانالى تٷردە جازۋشىلىققا بەت بۇرعان ادام» دەگەنٸ بار-دى.
ۇلتتى ەمدەۋدٸڭ جولى – سٶز. «جاقسى سٶز – جان سەمٸرتەدٸ». قازاقشانى بۇراپ سٶيلەيتٸندەردٸڭ بەرٸن «شالا قازاق» دەپ بۇرا تارتا بەرسەك, نە بولعانىمىز? تٷرٸك جۇرتىن بٸرٸكتٸرۋگە شاقىرعان مۇستافا كەمال اتاتٷرٸكتٸڭ «تٷرٸكتٸڭ تٷرٸكتەن باسقا دوسى جوق» دەگەن اتالى سٶزٸ بار. ەندەشە, قازاقتىڭ دا قازاقتان باسقا دوسى جوق. پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆ «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى: بٸر حالىق – بٸر ەل – بٸر تاعدىر» دەگەن اتاۋمەن اتالۋىن بىلايشا ايتىپ ٶتكەن بولاتىن. «بٸر حالىق – بۇل بارلىعىمىز ٷشٸن ورتاق ۇلتتىق مٷددەلەر. بٸر ەل – بۇل بارلىعىمىز ٷشٸن ورتاق وتان. بٸر تاعدىر – بۇل بٸز بٸرگە جٷرٸپ ٶتكەن قيىندىقتار مەن جەڭٸستەر!»
«بٸر ەل – بٸر حالىق – بٸر تاعدىر» ۇعىمىنىڭ استىندا توعىسقان قازاقتىڭ «شالا قازاق», «ادا قازاق» بولىپ بٶلٸنۋٸنٸڭ ەش جٶنٸ جوق. سابىر ادايشا ايتقاندا, «ەر قازاق – مەنٸڭ جالعىزىم»… سوندىقتان ەلٸ دە بولسا, كينو اتاۋىن ٶزگەرتۋدٸڭ امالىن جاساۋ كەرەك. كٶرەرمەن تارتامىز, قاراجات تٷسٸرەمٸز دەيتٸن پيعىل ٷستەم بولسا, مەملەكەتكە اتىن بەرٸپ وتىرعان ۇلتىمىزدىڭ قادٸر-قاسيەتٸن كٶز الدىمىزدا تاپتاعانداي بولامىز.
قازاق اتىن اياققا تاپتاپ وتىرا بەرەمٸز بە, سوندا?!.
گٷلزينا بەكتاس,
"ايقىن" گازەتٸ
