Abaidyń tálim-tárbiesin kórip, ómirin bilimmen órnektegen, álem oishyldarynyń eńbekterin jata-jastana oqyp, parasat biigine shyqqan, Alashqa alǵash ret «Ujdan» filosofiiasyn eńgizgen hám alpystan asqan shaǵynda qý tirshilik qyspaǵynan qashyp, turan dalany ańsaǵan túz taǵysyndai taqýa ǵumyr keshken, adamzattyń aiaýly aqyny – Shákárim Qudaiberdiuly.
Dana halqymyz: «Bilim – inemen qudyq qazǵandai», – dep beker aitpasa kerek. Shákárim «Úsh anyq» atty filosofiialyq traktatyn jazýǵa daiarlyqty 1898 jyldan bastap kirisip, otyz jyldai izdenip, jiǵan tergenin óz oi eleginen ótkizip, qorytyndyny 1928 jyly aiaqtaǵany málim.
Aqyn kitaptyń shymyldyǵyn: «Adam aqiqatty bas kózimen kórmeidi, aqyl kózimen kóredi... Ólimnen soń bir túrli tirshilik bar. Eki ómirge de kerekti is – ujdan. Ujdan – degenimiz ynsap, ádilet, meiirim», – degen sózben ashady. Sóitip, qulqynnyń quly bolmaý úshin eki ómirde de ar saqtap, adam bolyp qalýdy hám adami qundylyqtardyń ýaqytsha dúnie qyzyǵynan qashan da biik turýyn kókseidi.
«Bas kózi» – eńbektegen baladan, eńkeigen qariiaǵa deiin barlyǵymyzǵa málim, adam balasynyń qorshaǵan ortany kórý múshesi. Al, Shákárim «Aqyl kózi» dep neni boljap otyr? Ol – álbette, ilimmen nurlanǵan kókirek kózi. «Bas kózimen» kórgen dúnie bir qaraǵanda sulý, minsiz hám zulymdyqtan ada bolyp kórinýi múmkin, biraq ony «aqyl kózimen» qaraǵanda, múlde basqa qyryn tanýǵa bolady. Mine, osy «aqyl kózi» pendege ár nárseniń túbin, aqiqatyn, jaqsy ne jamandyǵyn boiamasyz kórsetip beredi. Ol – beine bir qarańǵy úńgirde qolyńa maisham ustatqandai. «Júrektiń kózi ashylsa, Haqtyń túser sáýlesi» (Abai).
Ynsap – súrgen ómirińe, qylǵan kásibińe, tynyshtyqta terbelgen týǵan elińe degen rizashylyǵyń. «Qanaǵat – qaryn toiǵyzady» dep babalarymyz beker aitpasa kerek. Arany ashylǵan jannyń kózi tek qana topyraqpen toiatynyn hákim Abai «Eskendir» poemasynda taiǵa tańba basqandai anyq kórsetip ketti. Endeshe, barlyq toiymsyzdyqqa tosqaýyl bolatyn – Shákárim aityp otyrǵan ynsap qana.
Ádilet – adamzattyń eń basty qajetsinetin qasietteriniń biri. Ádiletsiz qurylǵan qoǵam da, memleket te, tipti tigilgen shańyraq ta kóp keshikpei quldyraidy. «Ádilet, shafhat, kimde bar, sol jarasar týǵanǵa» (Abai). Ádiletti adam seniń týysyńmen teń, ádiletsiz adam jaqyn týysyń bolsa da, jatpen teń bolady. Bir sózben aitqanda, ádiletsiz ómir – ómir emes, tiri tamuq.
Meiirim – adam boiyndaǵy uly qundylyq. Ol qarańǵylyqty, kekshildikti, nadandyqty, qiianatty joiyp, adam qalpyńa keltiretin, kókiregińdi kirden tazartatyn taýdyń zámzám bulaǵy sekildi. Qai zamanda da meiirimmen nurlanǵan qoǵamnyń baqyty baiandy, adamdary qaiyrymdy bolyp keletinine kózimiz jetip otyr. Endeshe, meiirimdi bolýdyń bul ómirdegi paidasy ushan-teńiz.
Kelesi sózinde Shákárim: «Tirshilik týraly adam arasynda kópten beri aitylyp kele jatqan eki túrli jol bar. Biri, dene ólse de jan joǵalmaidy, ólgennen soń da bul tirshilikke, tipti, uqsamaityn bir túrli ómir bar. Sondyqtan jalǵyz ǵana dúnie tirshiliginiń qamyn oilamai, sol sońǵy ómirde jaqsy bolýdyń qamyn qylý kerek deidi. Endi biri bul álemdegi barlyq nárseniń bári ózdiginen jaralyp jatyr, ony bylai qylaiyn dep jaratqan iesi joq hám ólgen soń tiriletin jan joq deidi. Meniń oiymsha, osy eki joldyń qaisysy anyq ekenin tabý aqyly saý adamǵa qatty mindet. Nege deseń, adamdy túpkilikti baqytqa jetkizbek bolsaq, bilip jaratýshy ie bar, ólgen soń da bir túrli ómir bar degen joldyń shyn, ótirigin bilýimiz kerek. Eger shyn bolsa, sonyń da qamyn oilap, adamdardy túpkilikti baqytqa jetkizý úshin, eger ótirik bolsa, oǵan áýrelenbei jalǵyz ǵana osy dúnie qamyn qylý úshin, olai bolsa bul ekeýin qalai tekseremiz? Ony tekserýshiniń ár túrli dinder jaiynan, ár túrli ǵylym jaiynan árbir bilimdilerdiń sol týraly aitqan sózderinen habary bolý kerek. Jáne qatty kerek bir sharty – óziniń tutqan dini, oqyǵan-uǵynǵany, qalyptanǵan ádeti, qumar isi bálendei jaqsy kisi aitty eken dep nanyp qalǵan sózine birjola bailanyp qalmai, aqylyn ábden bosatyp, sol eki joldaǵylardyń jazǵan kitap, aitqan sóz, qylǵan isteri hám olarǵa qarsy aitqan sózderdiń bárin noqtaýsyz, naýqassyz saý aqylmen synaý kerek», – deidi.
Asyly, bul sózdiń shyn janashyrlyqpen hám asa bilgirlikpen aitylǵanyna daý joq. Nege deseńiz, jaqsy men jamandy, aq pen qarany ajyratyp almai, kezikken dúniege bas uryp, tabynyp ketetin minezimiz de joq emes. Sondyqtan, Shákárim aitqandai «saý aqylmen» synap, barlyǵyn oi eleginen ótkizip baryp, qabyldaý kerek.
Odan keiingi sózderde ǵalym álemge áigili filosof, oishyldardyń jaratylys týraly jazǵan eńbekterin, dálelderin sholyp ótedi. Mysaly, Literie, Maien, Biýhner, Demokrit, Doln, Dekart, Koddrs, Spenser, Kont, Birenjie, Rýsso, Lametri, Lemke, Mishel, Kettle, Pifagor, Arhimed, Ptolemei, Gipparh, Sokrat, Mesmer, Kaliostro siiaqty bilimdiler adamnyń ishki yndynyn tekserip, dúnieniń syryn uǵýdy maqsut qylǵanyn meńzeidi.
Minekei, Shákárimniń álem kitaphanalaryn aralap, júzdegen ǵalym men jazýshy, aqyndardyń sózderin aq qaǵazǵa túsirip, sonyń barlyǵyn «saý aqylǵa» synatyp otyrǵanyn ańǵardyq. Bul da Abai qalaǵan mekteptiń jarqyn úlgisi deýge tolyq negiz bar. Synshyldyqtyń jaǵymdy hám jaǵymsyz tusy bolsa, Shákárim jaǵymdy tusyn sheber paidalana bilgen.
Shákárim qajy osy eńbeginiń qorytyndysynda: «Izin bildirmeýdiń ailasyn tapsa bolǵany, sebebi ólgen sońǵy jan ómirine nana almai ujdan, sovest, jan eki ómirge birdei kerek taianysh ekenine nana almaǵan kisiniń júregin eshbir ǵylym, óner, eshbir jol, zań tazarta almaidy. Eger bir adam jannyń ólgen sońǵy ómiri men ujdan sonyń azyǵy ekenine ábden nansa, onyń júregin esh nárse qaraita almaidy. Adam ataýlyny bir baýyrdai qylyp, eki ómirde de jaqsylyqpen ómir súrgizetin jol osy musylman joly siiaqty. Jan eki ómirde de azyǵy – ujdan, sovest deýmen esh nárseden kemdik kórmeidi. Tipti bul joǵarylaýdyń eń zor járdemi úsh anyq degenim osy», – deidi.
Túiin:
Shákárim qajy qiiada turyp, qyran kózimen alty qurlyqty túgeldei barlap, ataqty ǵalymdardyń árkimge tanymal eńbekterin oqyp, oi eleginen ótkizip, saý aqylmen synatyp, sońynda shyǵarǵan sanaly qorytyndysy – «Ujdan» qasieti, ar ilimi jáne qazaq ultynyń baǵzydan ustanyp kele jatqan musylmandyq joly. Mine, osy joldan ainymaǵan adam eki dúniede de baqytty bolatynyn amanat etedi.
Birjan AHMER,
Abaidyń «Jidebai-Bórili» memlekettik
qoryq-mýzeiiniń ǵylymi qyzmetkeri
