ابايدىڭ تەلٸم-تەربيەسٸن كٶرٸپ, ٶمٸرٸن بٸلٸممەن ٶرنەكتەگەن, ەلەم ويشىلدارىنىڭ ەڭبەكتەرٸن جاتا-جاستانا وقىپ, پاراسات بيٸگٸنە شىققان, الاشقا العاش رەت «ۇجدان» فيلوسوفيياسىن ەڭگٸزگەن ھەم الپىستان اسقان شاعىندا قۋ تٸرشٸلٸك قىسپاعىنان قاشىپ, تۇران دالانى اڭساعان تٷز تاعىسىنداي تاقۋا عۇمىر كەشكەن, ادامزاتتىڭ اياۋلى اقىنى – شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى.
دانا حالقىمىز: «بٸلٸم – ينەمەن قۇدىق قازعانداي», – دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. شەكەرٸم «ٷش انىق» اتتى فيلوسوفييالىق تراكتاتىن جازۋعا دايارلىقتى 1898 جىلدان باستاپ كٸرٸسٸپ, وتىز جىلداي ٸزدەنٸپ, جيعان تەرگەنٸن ٶز وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, قورىتىندىنى 1928 جىلى اياقتاعانى مەلٸم.
اقىن كٸتاپتىڭ شىمىلدىعىن: «ادام اقيقاتتى باس كٶزٸمەن كٶرمەيدٸ, اقىل كٶزٸمەن كٶرەدٸ... ٶلٸمنەن سوڭ بٸر تٷرلٸ تٸرشٸلٸك بار. ەكٸ ٶمٸرگە دە كەرەكتٸ ٸس – ۇجدان. ۇجدان – دەگەنٸمٸز ىنساپ, ەدٸلەت, مەيٸرٸم», – دەگەن سٶزبەن اشادى. سٶيتٸپ, قۇلقىننىڭ قۇلى بولماۋ ٷشٸن ەكٸ ٶمٸردە دە ار ساقتاپ, ادام بولىپ قالۋدى ھەم ادامي قۇندىلىقتاردىڭ ۋاقىتشا دٷنيە قىزىعىنان قاشان دا بيٸك تۇرۋىن كٶكسەيدٸ.
«باس كٶزٸ» – ەڭبەكتەگەن بالادان, ەڭكەيگەن قاريياعا دەيٸن بارلىعىمىزعا مەلٸم, ادام بالاسىنىڭ قورشاعان ورتانى كٶرۋ مٷشەسٸ. ال, شەكەرٸم «اقىل كٶزٸ» دەپ نەنٸ بولجاپ وتىر? ول – ەلبەتتە, ٸلٸممەن نۇرلانعان كٶكٸرەك كٶزٸ. «باس كٶزٸمەن» كٶرگەن دٷنيە بٸر قاراعاندا سۇلۋ, مٸنسٸز ھەم زۇلىمدىقتان ادا بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن, بٸراق ونى «اقىل كٶزٸمەن» قاراعاندا, مٷلدە باسقا قىرىن تانۋعا بولادى. مٸنە, وسى «اقىل كٶزٸ» پەندەگە ەر نەرسەنٸڭ تٷبٸن, اقيقاتىن, جاقسى نە جاماندىعىن بوياماسىز كٶرسەتٸپ بەرەدٸ. ول – بەينە بٸر قاراڭعى ٷڭگٸردە قولىڭا مايشام ۇستاتقانداي. «جٷرەكتٸڭ كٶزٸ اشىلسا, حاقتىڭ تٷسەر سەۋلەسٸ» (اباي).
ىنساپ – سٷرگەن ٶمٸرٸڭە, قىلعان كەسٸبٸڭە, تىنىشتىقتا تەربەلگەن تۋعان ەلٸڭە دەگەن ريزاشىلىعىڭ. «قاناعات – قارىن تويعىزادى» دەپ بابالارىمىز بەكەر ايتپاسا كەرەك. ارانى اشىلعان جاننىڭ كٶزٸ تەك قانا توپىراقپەن توياتىنىن حەكٸم اباي «ەسكەندٸر» پوەماسىندا تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كٶرسەتٸپ كەتتٸ. ەندەشە, بارلىق تويىمسىزدىققا توسقاۋىل بولاتىن – شەكەرٸم ايتىپ وتىرعان ىنساپ قانا.
ەدٸلەت – ادامزاتتىڭ ەڭ باستى قاجەتسٸنەتٸن قاسيەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەدٸلەتسٸز قۇرىلعان قوعام دا, مەملەكەت تە, تٸپتٸ تٸگٸلگەن شاڭىراق تا كٶپ كەشٸكپەي قۇلدىرايدى. «ەدٸلەت, شافحات, كٸمدە بار, سول جاراسار تۋعانعا» (اباي). ەدٸلەتتٸ ادام سەنٸڭ تۋىسىڭمەن تەڭ, ەدٸلەتسٸز ادام جاقىن تۋىسىڭ بولسا دا, جاتپەن تەڭ بولادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ەدٸلەتسٸز ٶمٸر – ٶمٸر ەمەس, تٸرٸ تامۇق.
مەيٸرٸم – ادام بويىنداعى ۇلى قۇندىلىق. ول قاراڭعىلىقتى, كەكشٸلدٸكتٸ, ناداندىقتى, قيياناتتى جويىپ, ادام قالپىڭا كەلتٸرەتٸن, كٶكٸرەگٸڭدٸ كٸردەن تازارتاتىن تاۋدىڭ زەمزەم بۇلاعى سەكٸلدٸ. قاي زاماندا دا مەيٸرٸممەن نۇرلانعان قوعامنىڭ باقىتى باياندى, ادامدارى قايىرىمدى بولىپ كەلەتٸنٸنە كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىر. ەندەشە, مەيٸرٸمدٸ بولۋدىڭ بۇل ٶمٸردەگٸ پايداسى ۇشان-تەڭٸز.
كەلەسٸ سٶزٸندە شەكەرٸم: «تٸرشٸلٸك تۋرالى ادام اراسىندا كٶپتەن بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتقان ەكٸ تٷرلٸ جول بار. بٸرٸ, دەنە ٶلسە دە جان جوعالمايدى, ٶلگەننەن سوڭ دا بۇل تٸرشٸلٸككە, تٸپتٸ, ۇقسامايتىن بٸر تٷرلٸ ٶمٸر بار. سوندىقتان جالعىز عانا دٷنيە تٸرشٸلٸگٸنٸڭ قامىن ويلاماي, سول سوڭعى ٶمٸردە جاقسى بولۋدىڭ قامىن قىلۋ كەرەك دەيدٸ. ەندٸ بٸرٸ بۇل ەلەمدەگٸ بارلىق نەرسەنٸڭ بەرٸ ٶزدٸگٸنەن جارالىپ جاتىر, ونى بىلاي قىلايىن دەپ جاراتقان يەسٸ جوق ھەم ٶلگەن سوڭ تٸرٸلەتٸن جان جوق دەيدٸ. مەنٸڭ ويىمشا, وسى ەكٸ جولدىڭ قايسىسى انىق ەكەنٸن تابۋ اقىلى ساۋ ادامعا قاتتى مٸندەت. نەگە دەسەڭ, ادامدى تٷپكٸلٸكتٸ باقىتقا جەتكٸزبەك بولساق, بٸلٸپ جاراتۋشى يە بار, ٶلگەن سوڭ دا بٸر تٷرلٸ ٶمٸر بار دەگەن جولدىڭ شىن, ٶتٸرٸگٸن بٸلۋٸمٸز كەرەك. ەگەر شىن بولسا, سونىڭ دا قامىن ويلاپ, ادامداردى تٷپكٸلٸكتٸ باقىتقا جەتكٸزۋ ٷشٸن, ەگەر ٶتٸرٸك بولسا, وعان ەۋرەلەنبەي جالعىز عانا وسى دٷنيە قامىن قىلۋ ٷشٸن, ولاي بولسا بۇل ەكەۋٸن قالاي تەكسەرەمٸز? ونى تەكسەرۋشٸنٸڭ ەر تٷرلٸ دٸندەر جايىنان, ەر تٷرلٸ عىلىم جايىنان ەربٸر بٸلٸمدٸلەردٸڭ سول تۋرالى ايتقان سٶزدەرٸنەن حابارى بولۋ كەرەك. جەنە قاتتى كەرەك بٸر شارتى – ٶزٸنٸڭ تۇتقان دٸنٸ, وقىعان-ۇعىنعانى, قالىپتانعان ەدەتٸ, قۇمار ٸسٸ بەلەندەي جاقسى كٸسٸ ايتتى ەكەن دەپ نانىپ قالعان سٶزٸنە بٸرجولا بايلانىپ قالماي, اقىلىن ەبدەن بوساتىپ, سول ەكٸ جولداعىلاردىڭ جازعان كٸتاپ, ايتقان سٶز, قىلعان ٸستەرٸ ھەم ولارعا قارسى ايتقان سٶزدەردٸڭ بەرٸن نوقتاۋسىز, ناۋقاسسىز ساۋ اقىلمەن سىناۋ كەرەك», – دەيدٸ.
اسىلى, بۇل سٶزدٸڭ شىن جاناشىرلىقپەن ھەم اسا بٸلگٸرلٸكپەن ايتىلعانىنا داۋ جوق. نەگە دەسەڭٸز, جاقسى مەن جاماندى, اق پەن قارانى اجىراتىپ الماي, كەزٸككەن دٷنيەگە باس ۇرىپ, تابىنىپ كەتەتٸن مٸنەزٸمٸز دە جوق ەمەس. سوندىقتان, شەكەرٸم ايتقانداي «ساۋ اقىلمەن» سىناپ, بارلىعىن وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ بارىپ, قابىلداۋ كەرەك.
ودان كەيٸنگٸ سٶزدەردە عالىم ەلەمگە ەيگٸلٸ فيلوسوف, ويشىلداردىڭ جاراتىلىس تۋرالى جازعان ەڭبەكتەرٸن, دەلەلدەرٸن شولىپ ٶتەدٸ. مىسالى, ليتەريە, مايەن, بيۋحنەر, دەموكريت, دولن, دەكارت, كوددرس, سپەنسەر, كونت, بيرەنجيە, رۋسسو, لامەتري, لەمكە, ميشەل, كەتتلە, پيفاگور, ارحيمەد, پتولەمەي, گيپپارح, سوكرات, مەسمەر, كاليوسترو سيياقتى بٸلٸمدٸلەر ادامنىڭ ٸشكٸ ىندىنىن تەكسەرٸپ, دٷنيەنٸڭ سىرىن ۇعۋدى ماقسۇت قىلعانىن مەڭزەيدٸ.
مٸنەكەي, شەكەرٸمنٸڭ ەلەم كٸتاپحانالارىن ارالاپ, جٷزدەگەن عالىم مەن جازۋشى, اقىنداردىڭ سٶزدەرٸن اق قاعازعا تٷسٸرٸپ, سونىڭ بارلىعىن «ساۋ اقىلعا» سىناتىپ وتىرعانىن اڭعاردىق. بۇل دا اباي قالاعان مەكتەپتٸڭ جارقىن ٷلگٸسٸ دەۋگە تولىق نەگٸز بار. سىنشىلدىقتىڭ جاعىمدى ھەم جاعىمسىز تۇسى بولسا, شەكەرٸم جاعىمدى تۇسىن شەبەر پايدالانا بٸلگەن.
شەكەرٸم قاجى وسى ەڭبەگٸنٸڭ قورىتىندىسىندا: «ٸزٸن بٸلدٸرمەۋدٸڭ ايلاسىن تاپسا بولعانى, سەبەبٸ ٶلگەن سوڭعى جان ٶمٸرٸنە نانا الماي ۇجدان, سوۆەست, جان ەكٸ ٶمٸرگە بٸردەي كەرەك تايانىش ەكەنٸنە نانا الماعان كٸسٸنٸڭ جٷرەگٸن ەشبٸر عىلىم, ٶنەر, ەشبٸر جول, زاڭ تازارتا المايدى. ەگەر بٸر ادام جاننىڭ ٶلگەن سوڭعى ٶمٸرٸ مەن ۇجدان سونىڭ ازىعى ەكەنٸنە ەبدەن نانسا, ونىڭ جٷرەگٸن ەش نەرسە قارايتا المايدى. ادام اتاۋلىنى بٸر باۋىرداي قىلىپ, ەكٸ ٶمٸردە دە جاقسىلىقپەن ٶمٸر سٷرگٸزەتٸن جول وسى مۇسىلمان جولى سيياقتى. جان ەكٸ ٶمٸردە دە ازىعى – ۇجدان, سوۆەست دەۋمەن ەش نەرسەدەن كەمدٸك كٶرمەيدٸ. تٸپتٸ بۇل جوعارىلاۋدىڭ ەڭ زور جەردەمٸ ٷش انىق دەگەنٸم وسى», – دەيدٸ.
تٷيٸن:
شەكەرٸم قاجى قييادا تۇرىپ, قىران كٶزٸمەن التى قۇرلىقتى تٷگەلدەي بارلاپ, اتاقتى عالىمداردىڭ ەركٸمگە تانىمال ەڭبەكتەرٸن وقىپ, وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, ساۋ اقىلمەن سىناتىپ, سوڭىندا شىعارعان سانالى قورىتىندىسى – «ۇجدان» قاسيەتٸ, ار ٸلٸمٸ جەنە قازاق ۇلتىنىڭ باعزىدان ۇستانىپ كەلە جاتقان مۇسىلماندىق جولى. مٸنە, وسى جولدان اينىماعان ادام ەكٸ دٷنيەدە دە باقىتتى بولاتىنىن امانات ەتەدٸ.
بٸرجان احمەر,
ابايدىڭ «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك
قورىق-مۋزەيٸنٸڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
