«Qazaqiia»
Muryn jyraýdy, onyń «Qyryq batyryn» túbektiń halqy bolmasa, kópshilik bile bermeidi. 1942 jyldyń qiyn-qystaý shaǵynda qazaq ǵalymdary men ádebietshilerdiń ujymdyq eren is-áreketiniń arqasynda Mańǵystaýdan seksennen ótip, toqsanǵa aiaq basqan qart – Muryn jyraýdy Almatyǵa aldyryp, óz aýzynan orasan zor epikalyq dúnie – «Qyrymnyń qyryq batyryn» úlgergeninshe jazyp aldy. Al osy jyrlar qai kezde qalyptasqan?
«Qyrym batyrlarynyń» basqa jyrlardan aiyrmashylyǵy mundaǵy negizgi keiipkerler – tutas qoǵam, el (qaýym), onyń batyrlary. Osyndai jyr tipiniń ómir súrý ýaqyty b.z.d.5 – b.z.5 ǵasyrlary aralyǵy, al yqtimal «paida bolý oshaǵy» — Ońtústik Qazaqstan men Orta Aziia dep shamalaimyz. «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» qalyptasqan jeri – Soltústik Kavkaz dalasynyń Qara teńiz, Azov teńizine qaraǵan aimaǵy, ýaqyty — VII -X ǵasyrlar aralyǵy.
Altynshy ǵasyrda atylmysh aimaqta túrki-ýgor (madiiar) tildes kóshpeliler ómir súrgen. Tarihi derekterde olar bolǵarlar men altsiagarlar dep atalǵan (keibir derekterde ýnogýr, gýnnogýr, kýtrigýr, otrigýr t.b. delingen). Kelesi ǵasyrda (VII ǵasyrda) Qazaqstannan kelgen basqa túrkilermen aralasyp, batys dalada eki túrli tildes memleket – Hazar qaǵanaty men Uly Bolǵar handyǵy quryldy. Altsiagarlar Bolǵar birlestiginiń ishinde Don, Azov mańynda kóship-qonyp júrdi. Bular qazirgi kishi júz qazaqtarynyń, onyń ishinde Baiulynyń alǵashqy «uiytqysy» bolatyn. Kúbrat han kezinde (dýlat rýynan) kúshti bolǵan bolǵarlar 660 – 680 jyldary hazarlardan (olardy kókbóri áýlet basqarǵan) jeńilip, bir bóligi batysqa kóship, ondaǵy slaviandarǵa sińip, qazirgi Bolǵariia memleketin qurdy, al qalǵan bóligi eki ǵasyr hazarǵa baǵynyp, IX ǵasyrda qazirgi tatar jerine kóshti, qazirgi tatar halqy osy bolǵarlardyń tarmaǵy. Al altsiagarlar 660-700 jyldary Don, Azov mańynan Kýban ( ańyzdardaǵy Qondyker Qoban jurty) ózeni alabyna yǵysyp ketti. Sany az altsiagarlar úsh ǵasyr búkil Shyǵys Evropany dúrildetken hazarlarǵa jartylai baǵynyshty bolǵanymen, osy ýaqyt boiyna jaýlasýyn toqtatqan joq. Taýly aimaqta olar Qara teńiz jaǵalaýynan kelgen Kavkaz halqy — adygelerdiń rýlarymen aralasyp, qyz alysyp — berisip, aralas qoǵam qurdy. Mine, osy qaýym
X ǵasyrdyń basynan bastap «kasog, qazaq» degen atpen estile bastady.
«Kasog» nemese «Qas oq»
Álgi altsiagarlar arasynda ejelgi ońtústik qazaq jerinen kelgen ańyzdyq qurylym bazasynda jańa jyrlar tsikli qalyptasty. Bul jyrdaǵy «ańyzdyq el» — Alash (Alash-oǵyr, Altsiagar), iaǵni, kún, ottekti pirdiń eli bolatyn, Alashtyń egiz balasynan órbigen qaýym úsh jurtqa bólindi, olardyń aty qasoq – «aspan áýletteri» bolatyn, ár tildi (túrki, adyge, alan) ortada osy kasogtardyń balama attary alaǵ (alaý), alǵatai, cherkes dep atalyndy. Cherkes – (qazirgi Sherkesh rýynyń esimi) túrki sózi, mundaǵy sherik – «ásker», as (es) – «aspan», al naqty máni «tańdaýly jaýynger» degendi bildiredi.
Keiin bul esim sol alash qaýymynyń naqty tarihi batyrlaryna teńeý, epitet retinde esimge ainala bastasa, arty – bul esim jaýyngerlerdiń ataýyna, bara – bara ainalasyndaǵy kórshi halyqtar úshin sol qaýymnyń ekinshi atyna ainaldy.
Qazaqtardyń 900–jyldardan keiingi ómiri pecheneg, oǵyz, qypshaqtar arasynda ótti. Olar XI-XII ǵasyrlarda Orys dalasynda turyp, birte – birte qypshaqtandy, iaǵni qazirgi qazaq tiline kóshti.
Qypshaq arasynda «taǵy qypshaq» (dikie polovtsy) dep atalǵan qazaqtar óz jyry, óz esimin búkil qypshaqqa taratty, biraq jyrdaǵy «ańyzdyq qaýym» aty endi «qorym» (qyrym) degen atpen belgili bola bastady. Qazirgi «qyrym batyrlary» ataýy XI-XII ǵasyrlarda shyqqan. Bul sóz «qala, qoǵam, mola» máninde basqa túrki-mońgol tildes kóshpeliler arasynda belgili sóz bolǵandyqtan, keiingi «Noǵaily» dáýirinde bul ataý ózgermesten qaldy.
XIII ǵasyrda Batys Dalaǵa aldymen Shyńǵyshan, artynan Batý kelgesin «taǵy qypshaqtar» mońǵoldarǵa qosylyp, Noǵai noiannyń ulysyna kiredi. Kiev mańynda turǵan qazaqtar ózderiniń bileýshisiniń esimimen «noǵai» dep atalǵandar Noǵai ólgesin 1306 jyly Orda hanynyń ámirimen eriksiz Edil, qazirgi Astrahan mańyna qonys aýdardy. Osy aimaqta keiin «Noǵai ordasy» degen memleket quryldy, ony mońǵoldarmen birge kelgen kúshti rýlar – mańǵyt, arǵyn, kereiler basqardy, al taǵy qypshaqtyń sarqynshaǵy – bolashaq alshyndar osy birlestikte ekinshi qatardaǵy rýlardy qurady, biraq jan-jaqtan jinalyp, jóńkilý dáýirinde álgi qazaqtardyń «jyr-shejirelik aqparat bazasy» kúshti bolǵandyqtan olardyń «qazaq» esimi búkil dalaǵa keń taralyp, 1460 jyldary qurylǵan Qazaq handyǵynyń atyna ainaldy, al jyry jalpyǵa taraldy.
«Noǵaily» dáýirindegi (XIV-XVI ǵasyrlar) «qazaq» jyrynyń ózgerýi
Noǵai ordasyn bilegen Edige, onyń urpaqtary Mýsa, Nýretdin, Oraq, Mamai t.b. shańǵyt rý bekteriniń saiasi kúshtiligi, olar esimin ejelgi «qazaq» jyrynyń batyrlarynyń esimine ainaldyrsa, eski batyr esimderi umytyldy, nemese ekinshi qatardaǵy «jyr batyrlaryna» ainaldyryldy.
Muryn jyraý jyrlaryndaǵy Edige urpaqtary – tarihi tulǵalar, al Qaradóń batyr urpaqtary men «jeke batyrlar» dep toptastyrylǵan XIII ǵasyrǵa deiingi kóne alshyn, qypshaq, oǵyz, pecheneg batyrlary bolatyn.
Ańshybai batyr – jyrdaǵy Edige urpaqtarynyń arǵy atasy delinetin «ala taily» Ańshybai batyr ejelgi nusqada búkil «Qyrymnyń qyryq batyrynyń» arǵy atasy bolyp tabylady. Ańshybai – Alshybai nemese Alshyoǵyr (Altsiagar) qazaq ańyzyndaǵy Alashtyń, kishi júz shejiresindegi Alshyn (alǵashqy nusqalarynda alaýdyń) atanyń epostyq esimi. Alash pen Alshybai bir, ańyzdary da uqsas. Alashty ala bolǵany úshin «dariiaǵa» aǵyzyp jiberse, ala taily Alshybaidy bala kezinde «dariiaǵa» qýyp jiberedi, ekeýi de balalyq shaǵyn sýda ótkizedi. Eseigesin ekeýi de erligimen aty shyǵady, qýyp jibergen qaýym ekeýin de han kóteredi. Alash qazaqtyń úsh júzin qursa, Alshybai jańa qaýym turǵyzady. Ekeýi de eki-ekiden aspan jáne sý arýyna úilenedi. Bul jerde esh tarihi ańyz saqtalmaǵan. Alshyn shejiresi de qurylymdyq jaǵynan Alash pen Alshybaidy qaitalaidy.
Alashtan ekeý: Jaiylhan men Seiilhan.
Alshybaidan ekeý: esimderi jyrda aitylmaǵan
Alshynnan ekeý: Arǵymaq pen Alaý.
Osy eki bala keiingi urpaqtarda jalǵasady. Alash shejiresinde Maiqydan ekeý: Ózbek pen Sabian; Aiyrqalpaqtan ekeý: Qazbek pen Sozaq, Kishi júz shejiresinde – Qudiiardan (Alaýdan) ekeý: Qarakesek pen Qydyrbai, al jyrdaǵy «shejirede» — Baba Túkti Shashty Ázizden ekeý: ekeýiniń esimi aitylmaǵan, birinen Quttyqiia batyr taraǵan.
Iaǵni miftik genealogiia máselesinde úsh (Alshyn, Alash, Alshybai) shejireniń tegi bireý, al «Qyrymnyń qyryq batyry» — búkil qazaq halqynyń tarihynyń «ańyzdyq-poeziialyq tulǵalanýy, qazaq epikalyq epopeiasy, osynyń ózi-aq qazaq ulty úshin «Qyrym» jyrynyń mańyzy, ony jetkizgen Abyldan Muryn jyraýǵa deiingi atalarymyzdyń tarihi ornynyń qandai ekendigin kórsetedi.
Alaý men Qojaq, «Qyrym» tsiklindegi jeke batyrlar tobyndaǵylardyń mifologiialyq, tildik, tarihi analizi olardyń bir kezderi Alaý (alaǵ) jáne Qazaq (Qojaq — Qozaq) áýletteri dep atalǵan deýge múmkindik beredi. Jyrda «qart» ataǵy tek Alaý men Qojaqqa berilgen. Alaý esimi osetinderdiń batyrlyq jyrynda saqtalsa, jyrdaǵy batyrlar ishinde «qyrymdyq» delingen jalǵyz batyr Qart Qojaq esimi qozan (qazaq) degen esimmen ýkraindarda saqtalǵan. Ejelgi qazaqtardyń shash qiiý úlgisi – aidary (kekil-hohol) sońǵy kezge deiin (XVIII – XIX ǵ.ǵ.) saqtalǵan ýkrain kazaktarynda «Qyrym» sózi kýren (áskeri lager, avangard) sózi bolyp qalǵan.
Al kavkaz (osetin, adyge, balqar t.b.) halyqtary úshin cherkes te, qazaq ta naqty halyq esimine ainalyp ketkendikten, «ańyzdyq batyrlar» ataýy XIII ǵasyrdan bastap monǵoldyń nar – «Kún» sózine almasyp, nart batyrlarǵa («kún uldary») ainalǵan. Bul týraly osetin zertteýshisi V.I.Abaevtyń pikrleri bar.
900 – 1100 jyldary aralyǵynda alash-qazaqtar Kavkazdan Orys jerine yǵysyp, qonys aýdarǵanda burynǵy adyge-túrki aralas tilde sóilegen qazaqtardyń Kiev mańyna kóshkenderi túrki tildes qaýymǵa ainalsa, Kavkazda qalǵandary arasynda XII-XIII ǵasyrlarda adyge tilinde sóileitin úsh halyqtyń bireýi cherkes delinýi, kórshileriniń olardy «qazaq» dep ataýy sol dáýirden qalǵan sarqyndar.
Muryn jyraý dúniesinde «Qyrym batyrlarynyń» jaýy, jaýlasqan eli – Yndys dep atalady. Yndystyń ejelgi mifologiialyq sipaty bar, ony túsindirý jaǵy kúrdelirek, sondyqtan tarihi jaǵyn aitamyz.
Yndys – VII-X ǵasyrlarda Edil ózeni boiyndaǵy hazarlardyń ańyzdyq aty. Soltústik Kavkazdyń keibir halyqtarynyń tilinde Edildi Yndyl dep ataý sońǵy ýaqytqa deiin bolǵan. Al qazaq batyrlar jyrynda bul sý «Endile» degen atpen «Er Qosai» jyrynda saqtalǵan. Alash-qazaqtardyń eki ǵasyrdan asa ýaqyt jaýlasqan eli Hazarlar edi, sondyqtan «Yndys» ataýy X ǵasyrda Hazarlar eli joiylǵannan keiin de saqtalyp, XVII-XVIII ǵasyrlarda qazaqtarmen jaýlasqan taǵy bir halyq «qalmaq» esimimen birigip, epostyq jaý «yndys-qalmaq» eline ainalǵan.
«Qyrym batyrlary» jyrynyń qalyptasý ýaqytyn anyqtaý tájiribesi. Biz jyrdyń qalyptasýynyń bastaýyn emes, «babyna» kelip qalyptasyp bolǵan ýaqytyn anyqtaýǵa tyrystyq. Aldaǵy ýaqyttarda Muryn jyraýdyń 140 jáne 150 jyldyǵy, «Qyrymdy» jyrlaǵan bizge belgili tarihi tulǵa — Abyldyń 230 jyldyǵy, orta belestegi Qashaǵan, Murat, Nurym jyraýlardyń da merei-toilary bolar, al olardyń eń bolmasa «Qyrymnyń qyryq batyry» jyrynyń, «neshe jyldyǵy» men onyń sońǵy aitýshysy – Muryn jyraý mereiin aýyl, aýdan, oblys kóleminde ǵana emes, el deńgeiinde atap ótý jaǵdailaryn qarastyrǵan jón. Óitkeni ol qońyrattyń «Alpamysy», naimannyń «Qozy Kórpeshi», ýaqtyń «Er Kókshesi», qypshaqtyń «Qobylandysy» siiaqty búkil qazaqtyń qymbat qazynasy. Bul jyr týraly pikirlerimiz az material negizinde aitylyp otyr, sondyqtan jyrdyń jan-jaqty zerttelýi jas tarihshy, til tanýshy, ádebietshilerdiń nesibesi. Jańa izdenister usaq – túiek bólshekterine ózgerister engizer, keibir dálel kúsheitiler, keibiri joqqa shyǵarylar, biraq negizi «pikir jelisi» ózgere qoimaitynyna senimdimiz.
Serikbol Qondybai
