«قازاقييا»
مۇرىن جىراۋدى, ونىڭ «قىرىق باتىرىن» تٷبەكتٸڭ حالقى بولماسا, كٶپشٸلٸك بٸلە بەرمەيدٸ. 1942 جىلدىڭ قيىن-قىستاۋ شاعىندا قازاق عالىمدارى مەن ەدەبيەتشٸلەردٸڭ ۇجىمدىق ەرەن ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ ارقاسىندا ماڭعىستاۋدان سەكسەننەن ٶتٸپ, توقسانعا اياق باسقان قارت – مۇرىن جىراۋدى الماتىعا الدىرىپ, ٶز اۋزىنان وراسان زور ەپيكالىق دٷنيە – «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن» ٷلگەرگەنٸنشە جازىپ الدى. ال وسى جىرلار قاي كەزدە قالىپتاسقان?
«قىرىم باتىرلارىنىڭ» باسقا جىرلاردان ايىرماشىلىعى مۇنداعى نەگٸزگٸ كەيٸپكەرلەر – تۇتاس قوعام, ەل (قاۋىم), ونىڭ باتىرلارى. وسىنداي جىر تيپٸنٸڭ ٶمٸر سٷرۋ ۋاقىتى ب.ز.د.5 – ب.ز.5 عاسىرلارى ارالىعى, ال ىقتيمال «پايدا بولۋ وشاعى» — وڭتٷستٸك قازاقستان مەن ورتا ازييا دەپ شامالايمىز. «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنىڭ» قالىپتاسقان جەرٸ – سولتٷستٸك كاۆكاز دالاسىنىڭ قارا تەڭٸز, ازوۆ تەڭٸزٸنە قاراعان ايماعى, ۋاقىتى — VII -X عاسىرلار ارالىعى.
التىنشى عاسىردا اتىلمىش ايماقتا تٷركٸ-ۋگور (مادييار) تٸلدەس كٶشپەلٸلەر ٶمٸر سٷرگەن. تاريحي دەرەكتەردە ولار بولعارلار مەن التسياگارلار دەپ اتالعان (كەيبٸر دەرەكتەردە ۋنوگۋر, گۋننوگۋر, كۋتريگۋر, وتريگۋر ت.ب. دەلٸنگەن). كەلەسٸ عاسىردا (VII عاسىردا) قازاقستاننان كەلگەن باسقا تٷركٸلەرمەن ارالاسىپ, باتىس دالادا ەكٸ تٷرلٸ تٸلدەس مەملەكەت – حازار قاعاناتى مەن ۇلى بولعار حاندىعى قۇرىلدى. التسياگارلار بولعار بٸرلەستٸگٸنٸڭ ٸشٸندە دون, ازوۆ ماڭىندا كٶشٸپ-قونىپ جٷردٸ. بۇلار قازٸرگٸ كٸشٸ جٷز قازاقتارىنىڭ, ونىڭ ٸشٸندە بايۇلىنىڭ العاشقى «ۇيىتقىسى» بولاتىن. كٷبرات حان كەزٸندە (دۋلات رۋىنان) كٷشتٸ بولعان بولعارلار 660 – 680 جىلدارى حازارلاردان (ولاردى كٶكبٶرٸ ەۋلەت باسقارعان) جەڭٸلٸپ, بٸر بٶلٸگٸ باتىسقا كٶشٸپ, ونداعى سلاۆياندارعا سٸڭٸپ, قازٸرگٸ بولعارييا مەملەكەتٸن قۇردى, ال قالعان بٶلٸگٸ ەكٸ عاسىر حازارعا باعىنىپ, IX عاسىردا قازٸرگٸ تاتار جەرٸنە كٶشتٸ, قازٸرگٸ تاتار حالقى وسى بولعارلاردىڭ تارماعى. ال التسياگارلار 660-700 جىلدارى دون, ازوۆ ماڭىنان كۋبان ( اڭىزدارداعى قوندىكەر قوبان جۇرتى) ٶزەنٸ الابىنا ىعىسىپ كەتتٸ. سانى از التسياگارلار ٷش عاسىر بٷكٸل شىعىس ەۆروپانى دٷرٸلدەتكەن حازارلارعا جارتىلاي باعىنىشتى بولعانىمەن, وسى ۋاقىت بويىنا جاۋلاسۋىن توقتاتقان جوق. تاۋلى ايماقتا ولار قارا تەڭٸز جاعالاۋىنان كەلگەن كاۆكاز حالقى — ادىگەلەردٸڭ رۋلارىمەن ارالاسىپ, قىز الىسىپ — بەرٸسٸپ, ارالاس قوعام قۇردى. مٸنە, وسى قاۋىم
X عاسىردىڭ باسىنان باستاپ «كاسوگ, قازاق» دەگەن اتپەن ەستٸلە باستادى.
«كاسوگ» نەمەسە «قاس وق»
ەلگٸ التسياگارلار اراسىندا ەجەلگٸ وڭتٷستٸك قازاق جەرٸنەن كەلگەن اڭىزدىق قۇرىلىم بازاسىندا جاڭا جىرلار تسيكلٸ قالىپتاستى. بۇل جىرداعى «اڭىزدىق ەل» — الاش (الاش-وعىر, التسياگار), ياعني, كٷن, وتتەكتٸ پٸردٸڭ ەلٸ بولاتىن, الاشتىڭ ەگٸز بالاسىنان ٶربٸگەن قاۋىم ٷش جۇرتقا بٶلٸندٸ, ولاردىڭ اتى قاسوق – «اسپان ەۋلەتتەرٸ» بولاتىن, ەر تٸلدٸ (تٷركٸ, ادىگە, الان) ورتادا وسى كاسوگتاردىڭ بالاما اتتارى الاع (الاۋ), العاتاي, چەركەس دەپ اتالىندى. چەركەس – (قازٸرگٸ شەركەش رۋىنىڭ ەسٸمٸ) تٷركٸ سٶزٸ, مۇنداعى شەرٸك – «ەسكەر», اس (ەس) – «اسپان», ال ناقتى مەنٸ «تاڭداۋلى جاۋىنگەر» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
كەيٸن بۇل ەسٸم سول الاش قاۋىمىنىڭ ناقتى تاريحي باتىرلارىنا تەڭەۋ, ەپيتەت رەتٸندە ەسٸمگە اينالا باستاسا, ارتى – بۇل ەسٸم جاۋىنگەرلەردٸڭ اتاۋىنا, بارا – بارا اينالاسىنداعى كٶرشٸ حالىقتار ٷشٸن سول قاۋىمنىڭ ەكٸنشٸ اتىنا اينالدى.
قازاقتاردىڭ 900–جىلداردان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ پەچەنەگ, وعىز, قىپشاقتار اراسىندا ٶتتٸ. ولار XI-XII عاسىرلاردا ورىس دالاسىندا تۇرىپ, بٸرتە – بٸرتە قىپشاقتاندى, ياعني قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنە كٶشتٸ.
قىپشاق اراسىندا «تاعى قىپشاق» (ديكيە پولوۆتسى) دەپ اتالعان قازاقتار ٶز جىرى, ٶز ەسٸمٸن بٷكٸل قىپشاققا تاراتتى, بٸراق جىرداعى «اڭىزدىق قاۋىم» اتى ەندٸ «قورىم» (قىرىم) دەگەن اتپەن بەلگٸلٸ بولا باستادى. قازٸرگٸ «قىرىم باتىرلارى» اتاۋى XI-XII عاسىرلاردا شىققان. بۇل سٶز «قالا, قوعام, مولا» مەنٸندە باسقا تٷركٸ-موڭگول تٸلدەس كٶشپەلٸلەر اراسىندا بەلگٸلٸ سٶز بولعاندىقتان, كەيٸنگٸ «نوعايلى» دەۋٸرٸندە بۇل اتاۋ ٶزگەرمەستەن قالدى.
XIII عاسىردا باتىس دالاعا الدىمەن شىڭعىسحان, ارتىنان باتۋ كەلگەسٸن «تاعى قىپشاقتار» موڭعولدارعا قوسىلىپ, نوعاي نوياننىڭ ۇلىسىنا كٸرەدٸ. كيەۆ ماڭىندا تۇرعان قازاقتار ٶزدەرٸنٸڭ بيلەۋشٸسٸنٸڭ ەسٸمٸمەن «نوعاي» دەپ اتالعاندار نوعاي ٶلگەسٸن 1306 جىلى وردا حانىنىڭ ەمٸرٸمەن ەرٸكسٸز ەدٸل, قازٸرگٸ استراحان ماڭىنا قونىس اۋداردى. وسى ايماقتا كەيٸن «نوعاي ورداسى» دەگەن مەملەكەت قۇرىلدى, ونى موڭعولدارمەن بٸرگە كەلگەن كٷشتٸ رۋلار – ماڭعىت, ارعىن, كەرەيلەر باسقاردى, ال تاعى قىپشاقتىڭ سارقىنشاعى – بولاشاق الشىندار وسى بٸرلەستٸكتە ەكٸنشٸ قاتارداعى رۋلاردى قۇرادى, بٸراق جان-جاقتان جينالىپ, جٶڭكٸلۋ دەۋٸرٸندە ەلگٸ قازاقتاردىڭ «جىر-شەجٸرەلٸك اقپارات بازاسى» كٷشتٸ بولعاندىقتان ولاردىڭ «قازاق» ەسٸمٸ بٷكٸل دالاعا كەڭ تارالىپ, 1460 جىلدارى قۇرىلعان قازاق حاندىعىنىڭ اتىنا اينالدى, ال جىرى جالپىعا تارالدى.
«نوعايلى» دەۋٸرٸندەگٸ (XIV-XVI عاسىرلار) «قازاق» جىرىنىڭ ٶزگەرۋٸ
نوعاي ورداسىن بيلەگەن ەدٸگە, ونىڭ ۇرپاقتارى مۋسا, نۋرەتدين, وراق, ماماي ت.ب. شاڭعىت رۋ بەكتەرٸنٸڭ ساياسي كٷشتٸلٸگٸ, ولار ەسٸمٸن ەجەلگٸ «قازاق» جىرىنىڭ باتىرلارىنىڭ ەسٸمٸنە اينالدىرسا, ەسكٸ باتىر ەسٸمدەرٸ ۇمىتىلدى, نەمەسە ەكٸنشٸ قاتارداعى «جىر باتىرلارىنا» اينالدىرىلدى.
مۇرىن جىراۋ جىرلارىنداعى ەدٸگە ۇرپاقتارى – تاريحي تۇلعالار, ال قارادٶڭ باتىر ۇرپاقتارى مەن «جەكە باتىرلار» دەپ توپتاستىرىلعان XIII عاسىرعا دەيٸنگٸ كٶنە الشىن, قىپشاق, وعىز, پەچەنەگ باتىرلارى بولاتىن.
اڭشىباي باتىر – جىرداعى ەدٸگە ۇرپاقتارىنىڭ ارعى اتاسى دەلٸنەتٸن «الا تايلى» اڭشىباي باتىر ەجەلگٸ نۇسقادا بٷكٸل «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىنىڭ» ارعى اتاسى بولىپ تابىلادى. اڭشىباي – الشىباي نەمەسە الشىوعىر (التسياگار) قازاق اڭىزىنداعى الاشتىڭ, كٸشٸ جٷز شەجٸرەسٸندەگٸ الشىن (العاشقى نۇسقالارىندا الاۋدىڭ) اتانىڭ ەپوستىق ەسٸمٸ. الاش پەن الشىباي بٸر, اڭىزدارى دا ۇقساس. الاشتى الا بولعانى ٷشٸن «داريياعا» اعىزىپ جٸبەرسە, الا تايلى الشىبايدى بالا كەزٸندە «داريياعا» قۋىپ جٸبەرەدٸ, ەكەۋٸ دە بالالىق شاعىن سۋدا ٶتكٸزەدٸ. ەسەيگەسٸن ەكەۋٸ دە ەرلٸگٸمەن اتى شىعادى, قۋىپ جٸبەرگەن قاۋىم ەكەۋٸن دە حان كٶتەرەدٸ. الاش قازاقتىڭ ٷش جٷزٸن قۇرسا, الشىباي جاڭا قاۋىم تۇرعىزادى. ەكەۋٸ دە ەكٸ-ەكٸدەن اسپان جەنە سۋ ارۋىنا ٷيلەنەدٸ. بۇل جەردە ەش تاريحي اڭىز ساقتالماعان. الشىن شەجٸرەسٸ دە قۇرىلىمدىق جاعىنان الاش پەن الشىبايدى قايتالايدى.
الاشتان ەكەۋ: جايىلحان مەن سەيٸلحان.
الشىبايدان ەكەۋ: ەسٸمدەرٸ جىردا ايتىلماعان
الشىننان ەكەۋ: ارعىماق پەن الاۋ.
وسى ەكٸ بالا كەيٸنگٸ ۇرپاقتاردا جالعاسادى. الاش شەجٸرەسٸندە مايقىدان ەكەۋ: ٶزبەك پەن سابيان; ايىرقالپاقتان ەكەۋ: قازبەك پەن سوزاق, كٸشٸ جٷز شەجٸرەسٸندە – قۇديياردان (الاۋدان) ەكەۋ: قاراكەسەك پەن قىدىرباي, ال جىرداعى «شەجٸرەدە» — بابا تٷكتٸ شاشتى ەزٸزدەن ەكەۋ: ەكەۋٸنٸڭ ەسٸمٸ ايتىلماعان, بٸرٸنەن قۇتتىقييا باتىر تاراعان.
ياعني ميفتٸك گەنەالوگييا مەسەلەسٸندە ٷش (الشىن, الاش, الشىباي) شەجٸرەنٸڭ تەگٸ بٸرەۋ, ال «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» — بٷكٸل قازاق حالقىنىڭ تاريحىنىڭ «اڭىزدىق-پوەزييالىق تۇلعالانۋى, قازاق ەپيكالىق ەپوپەياسى, وسىنىڭ ٶزٸ-اق قازاق ۇلتى ٷشٸن «قىرىم» جىرىنىڭ ماڭىزى, ونى جەتكٸزگەن ابىلدان مۇرىن جىراۋعا دەيٸنگٸ اتالارىمىزدىڭ تاريحي ورنىنىڭ قانداي ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
الاۋ مەن قوجاق, «قىرىم» تسيكلٸندەگٸ جەكە باتىرلار توبىنداعىلاردىڭ ميفولوگييالىق, تٸلدٸك, تاريحي اناليزٸ ولاردىڭ بٸر كەزدەرٸ الاۋ (الاع) جەنە قازاق (قوجاق — قوزاق) ەۋلەتتەرٸ دەپ اتالعان دەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جىردا «قارت» اتاعى تەك الاۋ مەن قوجاققا بەرٸلگەن. الاۋ ەسٸمٸ وسەتيندەردٸڭ باتىرلىق جىرىندا ساقتالسا, جىرداعى باتىرلار ٸشٸندە «قىرىمدىق» دەلٸنگەن جالعىز باتىر قارت قوجاق ەسٸمٸ قوزان (قازاق) دەگەن ەسٸممەن ۋكراينداردا ساقتالعان. ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ شاش قييۋ ٷلگٸسٸ – ايدارى (كەكٸل-حوحول) سوڭعى كەزگە دەيٸن (XVIII – XIX ع.ع.) ساقتالعان ۋكراين كازاكتارىندا «قىرىم» سٶزٸ كۋرەن (ەسكەري لاگەر, اۆانگارد) سٶزٸ بولىپ قالعان.
ال كاۆكاز (وسەتين, ادىگە, بالقار ت.ب.) حالىقتارى ٷشٸن چەركەس تە, قازاق تا ناقتى حالىق ەسٸمٸنە اينالىپ كەتكەندٸكتەن, «اڭىزدىق باتىرلار» اتاۋى XIII عاسىردان باستاپ مونعولدىڭ نار – «كٷن» سٶزٸنە الماسىپ, نارت باتىرلارعا («كٷن ۇلدارى») اينالعان. بۇل تۋرالى وسەتين زەرتتەۋشٸسٸ ۆ.ي.اباەۆتىڭ پٸكرلەرٸ بار.
900 – 1100 جىلدارى ارالىعىندا الاش-قازاقتار كاۆكازدان ورىس جەرٸنە ىعىسىپ, قونىس اۋدارعاندا بۇرىنعى ادىگە-تٷركٸ ارالاس تٸلدە سٶيلەگەن قازاقتاردىڭ كيەۆ ماڭىنا كٶشكەندەرٸ تٷركٸ تٸلدەس قاۋىمعا اينالسا, كاۆكازدا قالعاندارى اراسىندا XII-XIII عاسىرلاردا ادىگە تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ٷش حالىقتىڭ بٸرەۋٸ چەركەس دەلٸنۋٸ, كٶرشٸلەرٸنٸڭ ولاردى «قازاق» دەپ اتاۋى سول دەۋٸردەن قالعان سارقىندار.
مۇرىن جىراۋ دٷنيەسٸندە «قىرىم باتىرلارىنىڭ» جاۋى, جاۋلاسقان ەلٸ – ىندىس دەپ اتالادى. ىندىستىڭ ەجەلگٸ ميفولوگييالىق سيپاتى بار, ونى تٷسٸندٸرۋ جاعى كٷردەلٸرەك, سوندىقتان تاريحي جاعىن ايتامىز.
ىندىس – VII-X عاسىرلاردا ەدٸل ٶزەنٸ بويىنداعى حازارلاردىڭ اڭىزدىق اتى. سولتٷستٸك كاۆكازدىڭ كەيبٸر حالىقتارىنىڭ تٸلٸندە ەدٸلدٸ ىندىل دەپ اتاۋ سوڭعى ۋاقىتقا دەيٸن بولعان. ال قازاق باتىرلار جىرىندا بۇل سۋ «ەندٸلە» دەگەن اتپەن «ەر قوساي» جىرىندا ساقتالعان. الاش-قازاقتاردىڭ ەكٸ عاسىردان اسا ۋاقىت جاۋلاسقان ەلٸ حازارلار ەدٸ, سوندىقتان «ىندىس» اتاۋى X عاسىردا حازارلار ەلٸ جويىلعاننان كەيٸن دە ساقتالىپ, XVII-XVIII عاسىرلاردا قازاقتارمەن جاۋلاسقان تاعى بٸر حالىق «قالماق» ەسٸمٸمەن بٸرٸگٸپ, ەپوستىق جاۋ «ىندىس-قالماق» ەلٸنە اينالعان.
«قىرىم باتىرلارى» جىرىنىڭ قالىپتاسۋ ۋاقىتىن انىقتاۋ تەجٸريبەسٸ. بٸز جىردىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستاۋىن ەمەس, «بابىنا» كەلٸپ قالىپتاسىپ بولعان ۋاقىتىن انىقتاۋعا تىرىستىق. الداعى ۋاقىتتاردا مۇرىن جىراۋدىڭ 140 جەنە 150 جىلدىعى, «قىرىمدى» جىرلاعان بٸزگە بەلگٸلٸ تاريحي تۇلعا — ابىلدىڭ 230 جىلدىعى, ورتا بەلەستەگٸ قاشاعان, مۇرات, نۇرىم جىراۋلاردىڭ دا مەرەي-تويلارى بولار, ال ولاردىڭ ەڭ بولماسا «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى» جىرىنىڭ, «نەشە جىلدىعى» مەن ونىڭ سوڭعى ايتۋشىسى – مۇرىن جىراۋ مەرەيٸن اۋىل, اۋدان, وبلىس كٶلەمٸندە عانا ەمەس, ەل دەڭگەيٸندە اتاپ ٶتۋ جاعدايلارىن قاراستىرعان جٶن. ٶيتكەنٸ ول قوڭىراتتىڭ «الپامىسى», نايماننىڭ «قوزى كٶرپەشٸ», ۋاقتىڭ «ەر كٶكشەسٸ», قىپشاقتىڭ «قوبىلاندىسى» سيياقتى بٷكٸل قازاقتىڭ قىمبات قازىناسى. بۇل جىر تۋرالى پٸكٸرلەرٸمٸز از ماتەريال نەگٸزٸندە ايتىلىپ وتىر, سوندىقتان جىردىڭ جان-جاقتى زەرتتەلۋٸ جاس تاريحشى, تٸل تانۋشى, ەدەبيەتشٸلەردٸڭ نەسٸبەسٸ. جاڭا ٸزدەنٸستەر ۇساق – تٷيەك بٶلشەكتەرٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزەر, كەيبٸر دەلەل كٷشەيتٸلەر, كەيبٸرٸ جوققا شىعارىلار, بٸراق نەگٸزٸ «پٸكٸر جەلٸسٸ» ٶزگەرە قويمايتىنىنا سەنٸمدٸمٸز.
سەرٸكبول قوندىباي
