Semei. Tulǵalar turǵan tarihi ǵimarattar

Semeide Álihan, Ahmet, Mirjaqyp bastaǵan kóptegen alash qairatkerleriniń turǵany, eńbek etkeni barshaǵa málim. Semeidiń Alashorda avtonomiialy úkimetiniń astanasy bolǵany, qalanyń sol jaǵalaýy 10 jyl boiy, naqtyraq aitsaq, 1917 jyldyń naýryzynan 1927 jyldyń qyrkúiegine deiin resmi túrde Alash qalasy atanǵany belgili.

Bul shaharda alash qairat­kerleriniń aialy alaqandarynyń taby, qoltańbalary qalǵan tarihi oryndar az emes. Ókinish­ke qarai, qaladaǵy alash arystary turǵan, jumys istegen, kezdesý ótkizgen, kelip-ketip júr­gen ǵimarattardyń kóp­shi­ligi búginde saqtalmaǵan. Saq­talǵandary da bar. Biz ǵasyr­lyq mereitoi qarsańynda Semeige arnaiy baryp, mundaǵy alash qairatkerlerine qatysty saq­talǵany bar, saqtalmaǵany bar ǵimarattardyń birnesheýin aralap, búgingi jai-kúiimen tanysyp qaitqan edik. Ret-retimen baiandaiyq.

Bókeihanov bolǵan úide birde-bir belgi joq

Semeidegi Alash qozǵa­ly­syna, Alashorda kósemi Álihan Bókeihanovqa tikelei qatysty ǵimarattyń biri ári biregeii – áýelde gýbernator úii, keiin, HH ǵasyr basyndaǵy tóńkeris jyldary «Bostandyq úii» dep atalǵan, búginde oblystyq tarihi ólketaný murajaiy ornalasqan ǵimarat.

1917 jyldyń kúzinde Tomsk qalasynda ótken Sibir av­tono­misteriniń sezine qatysyp qait­qan Álihan Bókeihanov pen Álim­han Ermekovti Semei jurtshy­lyǵynyń qushaq jaia qarsy alatyn jeri – dál osy úi.

Bul tarihi oqiǵany Sultan­mahmut Toraiǵyrov «Sary­arqa» gazetindegi «Álihannyń Semeige kelýi» atty maqalasynda: «Kesh­ke jaqyn Semeide, 21 oktiabrde, burynǵy jandaral mekemesi, «Bostandyq» úiine qarai top-tobymen aǵylǵan qazaq edi. Se­minarister bir ret, gimnazister bir ret, kýrsister, muǵalimder bir ret, saýdagerler, qyrdan kelgender de bar. «Segizdegi bala, sek­sendegi shal da qalmai» degendei, toiǵa bara jatqandai báriniń de mereileri ústem, eńseleri kóterińki, júzderi jaryq, kózderinen, qozǵalystarynan qýanǵandyqtary kórinip turýshi edi. Bir-birine jolyqqanda, qýanyshtan aman-sálemdi de umytyp sózderi: «Poezd qashan keledi deý ǵana edi. …Bul qazaqtar burynǵydai eriksiz «qanyn sorǵan bitin» tosyp jiylǵan qazaqtar emes, erikti qazaqtar, elge eńbegin sińirgen, erin tosyp jiylǵan qazaqtar edi. Ol eri kim edi? Ol eri: eli úshin qurbandyqqa janyn bergen, bit, búrge, qandalaǵa qanyn bergen, kórdei sasyq aýa, temirli úide alash úshin zaryǵyp beinet etken, bolsa da qalyń tuman, jarqyldaǵan túimege aldanbaǵan, basqadai bir basy úshin jaldanbaǵan, qaitkende alash kórkeier degen oidan basqa oidy ómirinde maldanbaǵan Álihan Nurmuhameduly Bókei­hanov edi», dep maiyn tamyza jazǵany belgili.

1917 jyldyń sáýir aiynda bul ǵimaratta Semei qazaq­tarynyń tuńǵysh oblystyq sezi ótip, alqaly jiynda qazaq avtonomiiasy týraly másele alǵash ret kóterilip, ulttyq memleketimizdi qurý jó­ninde sheshim qabyldanady. Osy jiynǵa Shákárim Qudaiberdiuly da qatysyp, sezd delegattaryn quttyqtap, sóz sóileidi.

1917-1918-jyldary osy ǵima­­ratta Semei oblystyq Zemstvo basqarmasy ornalasady. Bas­qarmaǵa Raiymjan Mársekov, Halel Ǵabbasov, Álimhan Ermekov alma-kezek basshylyq etedi. 1918 jyl­dyń basynda ótken Semei oblystyq zemstvosynyń birinshi tótenshe jiynynda qazaq sotynyń qura­myn sailaý máselesi qara­lyp, onda oblystyq sottyń tóraǵasy Muqysh Boshtaev, al onyń orynbasary Imanbek Tarabaev, músheleri Shákárim Qudaiberdiev pen Smaqan Bókeihanov bolyp sailanady.

Ókinishke qarai, osyndai tarihi kezdesýler men tarihi oqiǵalar oryn alǵan, ult múddesine qatysty taǵdyrly sheshimder qabyldanǵan ǵima­ratta áli kúnge deiin «bul jerde Álihan Bókeihanov bolǵan, kezdesý ótkizgen» deitindei birde-bir belgi joq. Kerisinshe ǵimaratqa ki­reberiste «Lenin 5» degen ja­zý­ǵa kózińiz túsedi. Óitkeni, bul úi Lenin kóshesiniń boiynda or­­nalasqan. Abai, Mirjaqyp Dýlatov kóshelerimen qiylysatyn bul kóshege Álihan Bókeihanovtyń esimin berý jó­nindegi usynystar kópten beri aitylyp kele jat­qanymen áli kúnge sheshimin tappai keledi.

Búginde osy tarihi ǵima­ratqa ielik etip otyrǵan Semei oblystyq tarihi ólketaný mura­jaiynyń direktory Lázzat Áljan bul nysan nazardan tys qalyp kele jatqanyn tilge tiek etip, ǵimaratqa erekshe már­tebe berilse degen tilegin aitty.

Qazy qaza tapqan jer qaraýsyz tur

Shahardaǵy alash qairat­ker­leriniń tabany tigen taǵy bir tarihi ǵimarattardyń biri – búginde Abaidyń «Ji­debai-Bórili» memlekettik tarihi-mádeni jáne ádebi-memorialdyq qoryq-mura­jaiyna qarasty «Alash arystary – Muhtar Áýezov» murajai-úii ornalasqan ǵimarat. Bul úidi Ániiar Moldabaevtyń qaladaǵy bir kópesten satyp alǵany, úidi satyp alýǵa Abai men onyń bala­larynyń kómekteskeni belgili. Uly aqyn Semeige kelgende osy úige túsetin bolǵan. Eki qabatty bul ǵimaratta 1921-1922 jyldary Álihan Bókeihanov pen Mirjaqyp Dýlatov otbasylarymen birge turǵan.

Gúlnár Mirjaqypqyzynyń «Alashtyń sónbes juldyzdary» atty estelik kitabynda: «…Ákem 1921-1922 jyldary Semei gýbsotynda jumys istedi de, biz Ko­missarskaia kóshesindegi Ániiar Moldabaevtyń eki qabat­ty je­kemenshik úiinde tur­dyq (keiin Abai mýzeii boldy). Ústińgi qabatynda biz – Dýla­tovtar, birin­shisinde Álihan atekemniń (Bókeihanov) úi-ishi jaiǵasqan edi», dep jazatyny osy ǵimarat.

Áigili jazýshy Muhtar Áýezov te jas kezinde osy úide turǵan degen derekter de bar.

Qazirgi ýaqytta Alash qozǵa­lysynyń 100 jyldyǵy men Muhtar Áýezovtiń 120 jyl­dyǵyna orai tarihi ǵima­ratqa jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Abai murajaiynyń direktory Bolat Júnisbekov ǵima­rattyń 20 jyl boiy bos jatqan birinshi qabatyna byltyr aǵymdaǵy jóndeý júrgizilgenin, qazir qalpyna keltirý jumystary júrgizilip jatqanyn, bul jerdi HIH ǵasyrǵa sai bezendirip, sol zaman jabdyqtary men úi aldyna Jidebaidaǵy Abai páýeskesiniń kóshirmesin qoiýdy josparlap otyrǵandaryn jetkizdi.

Qaladaǵy eskerýsiz, eleýsiz qalyp kele jatqan taǵy bir tarihi oryndardyń biri – Alash militsiiasynyń komandiri Qazy Nurmuhambetuly qaza tapqan jer. Búginde bul jerde «Jeńis» gúlzary oryn tepken. Qarama qarsy bette «Semei» qonaqúii tur. Erterekte munda úlken ashyq alań bolǵany, osy alańnyń bir shetinde Azamat soǵysy jáne Uly Otan soǵysy jyldary jaýyngerler daiarlaityn arnaiy jattyǵý orny, al búgingi qonaqúi ornynda atty áskerlerdiń kazarmasy turǵany týraly aitylady. Bul qandy oqiǵa «Alash qalasynda boldy» degen pikirler de bar, alaida, biz alash tarihyn zerttep júrgen ǵalymdardyń eńbekterinde kórsetilgen dáiekterge súien­gendi jón kórdik.

«…Qaraǵym, Qazy, ólimińe ókinbe! Armanyń joq! Qudai aldynda da, jurt aldynda da seniń ornyń bólek. Oqyǵandar, jastar! Mynaý joldastaryńdy umyta kórmeńder. … Qudai taǵala Alashqa shyn ul bergenine ǵana kózim jetti. Alpys jasqa kelgende ult úshin qurban bolatyn mundai azamatty kóremin degen úmitim joq edi. Kórdim, búgin ólsem de armanym joq. Qaraǵym, Qazyjan, qadirińdi bilip, qurmettei almasaq, keshý qyl» dep qabyrǵasy qaiysa otyryp aza tutqan edi Shákárim qajy osydan bir ǵasyr ýaqyt buryn Semeide ótken qaraly mitingte. Alaida, biz «ulty úshin týyp, ulty úshin ólgen» (J.Aimaýytov) arda azamatty umytqan sekildimiz. Ǵulama aqyn aitqandai, qadirin bilip, qurmettei almai júrgen siiaq­tymyz. Semeide birde-bir eskert­kishiniń, eskertkish-taqtanyń, kóshe ataýynyń bolmaýy – sózimizge dálel. Byltyr osyndaǵy Muhtar Áýezov atyndaǵy pedagogikalyq kolledjde Qazy Nurmuhambetuly atyndaǵy kabinet ashyldy degen aqjoltai jańalyqty estigenbiz. Ázirge jubanysh eterimiz osy ǵana.

Kóńilden óshpegen nysandar

Alashorda úkimetiniń keń­seleri kezinde Semeidiń ataq­ty bai-saýdagerleri bolǵan Qarajan Úkibaev pen Áb­dirahman Júsipovtiń úile­rinde ornalasqany týraly tarihi derekterde aitylady. Máselen, Semei ýezdik Zemstvo basqarmasynyń keńsesi Qarajan Úkibaevtyń, Alashorda úkimetiniń bas keńsesi men «Sary­arqa» gazetiniń redaktsiiasy, «Járdem» baspahanasy Ábdirahman baidyń on bólmeli úiinde qonys teýip, onda Raiym­jan Mársekov, Halel Ǵab­basov, Imam Álimbekov, Sul­tan­mahmut Toraiǵyrov, Shynjy Kereibaevtyń jumys iste­geni arhiv qujattarymen aiǵaqtalyp otyr.

Alash qalasynyń tarihyn zerttegen ǵalym Erlan Sydyqov Qarajan Úkibaevtyń úii burynǵy Svobodnaia, qazirgi Ótepbaev kóshesi 50 mekenjaiynda ornalasqanyn, bul ǵimarat 1970 jyldardyń sońyna qarai buzylyp tastalǵanǵa deiin múgedek balalardyń internaty retinde paidalanylǵanyn, al Ábdirahman baidyń úii keiinnen «Qazaqstan» qonaqúii dep atalyp, munda Semei gýberniialyq atqarý komitetinde ár jyldary basshylyq qyzmette bolǵan Smaǵul Sádýaqasov, Ábilqaiyr Dosov, Rahym Ýá­liahmetov syndy alash arystary ýaqytsha turyp qyzmet etkenin, bul nysannyń da 1980-jyldardyń basynda súrilip tastaǵanyn jazady «Alash qalasynyń tarihy» atty eńbeginde. Bul ǵi­marattar qalanyń sol jaǵalaýyn­daǵy «Okean» saýda kesheni aýma­ǵyn­daǵy Muhtar Áýezov eskert­kishi ma­ńynda orna­lasqan delinedi.

Tarihi derekterde kóp aitylatyn qos ǵimaratty kózben kórmesek te, sanaly ǵumy­ryn ult múddesine arnaǵan tul­ǵalardyń tabany tigen sol mańǵa biz de baryp qaittyq. Dál osy tusta «Okean» bazarynyń artyndaǵy búgingi Jańasemei kóshesi 30 mekenjaiyndaǵy «Shy­ǵysnergotreid» mekeme­siniń Abai aimaqtyq filialy oryn tepken ǵimaratta 1918 jyly alashtyń atty ásker polkiniń áskeri shtaby men áskeri gospitali ornalasty degen derekter bar. Eki qabatty ǵimarat sol kezdegi Semeidegi Aleksandr Erykalov degen ataqty bai-kópestiń úii bolǵan eken. Shahardaǵy alash qairatkerlerine qatysty nysandardy bizben birge aralaǵan jýrnalist, tarihshy Muratbek Kenemoldin «áskeri gospital osy bolýy múmkin» dep qorǵannyń ishindegi eki qabatty eski ǵimaratty kórsetti. Áb­den eskirgen, aqjemdengen kirpishterine qarap bul jerde kóne ǵimarattardyń ornalas­qandyǵyn ańǵarǵandai boldyq. Alaida, biz sóz etken búginde jer betinen óshken áýelgi eki ǵimarat pen sońǵy nysannyń birde-birinde bul oryndardyń alash qairatkerlerine qatysty ekendigin aiǵaqtaityn eshqandai belgi joq.

Túiin

Jalpy, Semeidegi Alash qozǵalysyna qatysty ǵima­rat­tar men tarihi oryndardy bir maqalada túgendep shyǵý múmkin emes. Sondyqtan oqyr­manǵa aldaǵy ýaqytta bul taqyrypqa taǵy da oralatynymyzdy esker­temiz.

Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy

Sýrette Alash qalasynyń kórinisi