سەمەيدە ەليحان, احمەت, مٸرجاقىپ باستاعان كٶپتەگەن الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تۇرعانى, ەڭبەك ەتكەنٸ بارشاعا مەلٸم. سەمەيدٸڭ الاشوردا اۆتونومييالى ٷكٸمەتٸنٸڭ استاناسى بولعانى, قالانىڭ سول جاعالاۋى 10 جىل بويى, ناقتىراق ايتساق, 1917 جىلدىڭ ناۋرىزىنان 1927 جىلدىڭ قىركٷيەگٸنە دەيٸن رەسمي تٷردە الاش قالاسى اتانعانى بەلگٸلٸ.
بۇل شاھاردا الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ ايالى الاقاندارىنىڭ تابى, قولتاڭبالارى قالعان تاريحي ورىندار از ەمەس. ٶكٸنٸشكە قاراي, قالاداعى الاش ارىستارى تۇرعان, جۇمىس ٸستەگەن, كەزدەسۋ ٶتكٸزگەن, كەلٸپ-كەتٸپ جٷرگەن عيماراتتاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٷگٸندە ساقتالماعان. ساقتالعاندارى دا بار. بٸز عاسىرلىق مەرەيتوي قارساڭىندا سەمەيگە ارنايى بارىپ, مۇنداعى الاش قايراتكەرلەرٸنە قاتىستى ساقتالعانى بار, ساقتالماعانى بار عيماراتتاردىڭ بٸرنەشەۋٸن ارالاپ, بٷگٸنگٸ جاي-كٷيٸمەن تانىسىپ قايتقان ەدٸك. رەت-رەتٸمەن باياندايىق.
بٶكەيحانوۆ بولعان ٷيدە بٸردە-بٸر بەلگٸ جوق
سەمەيدەگٸ الاش قوزعالىسىنا, الاشوردا كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانوۆقا تٸكەلەي قاتىستى عيماراتتىڭ بٸرٸ ەرٸ بٸرەگەيٸ – ەۋەلدە گۋبەرناتور ٷيٸ, كەيٸن, حح عاسىر باسىنداعى تٶڭكەرٸس جىلدارى «بوستاندىق ٷيٸ» دەپ اتالعان, بٷگٸندە وبلىستىق تاريحي ٶلكەتانۋ مۇراجايى ورنالاسقان عيمارات.
1917 جىلدىڭ كٷزٸندە تومسك قالاسىندا ٶتكەن سٸبٸر اۆتونوميستەرٸنٸڭ سەزٸنە قاتىسىپ قايتقان ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن ەلٸمحان ەرمەكوۆتٸ سەمەي جۇرتشىلىعىنىڭ قۇشاق جايا قارسى الاتىن جەرٸ – دەل وسى ٷي.
بۇل تاريحي وقيعانى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «سارىارقا» گازەتٸندەگٸ «ەليحاننىڭ سەمەيگە كەلۋٸ» اتتى ماقالاسىندا: «كەشكە جاقىن سەمەيدە, 21 وكتيابردە, بۇرىنعى جاندارال مەكەمەسٸ, «بوستاندىق» ٷيٸنە قاراي توپ-توبىمەن اعىلعان قازاق ەدٸ. سەميناريستەر بٸر رەت, گيمنازيستەر بٸر رەت, كۋرسيستەر, مۇعالٸمدەر بٸر رەت, ساۋداگەرلەر, قىردان كەلگەندەر دە بار. «سەگٸزدەگٸ بالا, سەكسەندەگٸ شال دا قالماي» دەگەندەي, تويعا بارا جاتقانداي بەرٸنٸڭ دە مەرەيلەرٸ ٷستەم, ەڭسەلەرٸ كٶتەرٸڭكٸ, جٷزدەرٸ جارىق, كٶزدەرٸنەن, قوزعالىستارىنان قۋانعاندىقتارى كٶرٸنٸپ تۇرۋشٸ ەدٸ. بٸر-بٸرٸنە جولىققاندا, قۋانىشتان امان-سەلەمدٸ دە ۇمىتىپ سٶزدەرٸ: «پوەزد قاشان كەلەدٸ دەۋ عانا ەدٸ. …بۇل قازاقتار بۇرىنعىداي ەرٸكسٸز «قانىن سورعان بيتٸن» توسىپ جيىلعان قازاقتار ەمەس, ەرٸكتٸ قازاقتار, ەلگە ەڭبەگٸن سٸڭٸرگەن, ەرٸن توسىپ جيىلعان قازاقتار ەدٸ. ول ەرٸ كٸم ەدٸ? ول ەرٸ: ەلٸ ٷشٸن قۇرباندىققا جانىن بەرگەن, بيت, بٷرگە, قاندالاعا قانىن بەرگەن, كٶردەي ساسىق اۋا, تەمٸرلٸ ٷيدە الاش ٷشٸن زارىعىپ بەينەت ەتكەن, بولسا دا قالىڭ تۇمان, جارقىلداعان تٷيمەگە الدانباعان, باسقاداي بٸر باسى ٷشٸن جالدانباعان, قايتكەندە الاش كٶركەيەر دەگەن ويدان باسقا ويدى ٶمٸرٸندە مالدانباعان ەليحان نۇرمۇحامەدۇلى بٶكەيحانوۆ ەدٸ», دەپ مايىن تامىزا جازعانى بەلگٸلٸ.
1917 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا بۇل عيماراتتا سەمەي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش وبلىستىق سەزٸ ٶتٸپ, القالى جيىندا قازاق اۆتونوميياسى تۋرالى مەسەلە العاش رەت كٶتەرٸلٸپ, ۇلتتىق مەملەكەتٸمٸزدٸ قۇرۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدانادى. وسى جيىنعا شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى دا قاتىسىپ, سەزد دەلەگاتتارىن قۇتتىقتاپ, سٶز سٶيلەيدٸ.
1917-1918-جىلدارى وسى عيماراتتا سەمەي وبلىستىق زەمستۆو باسقارماسى ورنالاسادى. باسقارماعا رايىمجان مەرسەكوۆ, حالەل عابباسوۆ, ەلٸمحان ەرمەكوۆ الما-كەزەك باسشىلىق ەتەدٸ. 1918 جىلدىڭ باسىندا ٶتكەن سەمەي وبلىستىق زەمستۆوسىنىڭ بٸرٸنشٸ تٶتەنشە جيىنىندا قازاق سوتىنىڭ قۇرامىن سايلاۋ مەسەلەسٸ قارالىپ, وندا وبلىستىق سوتتىڭ تٶراعاسى مۇقىش بوشتاەۆ, ال ونىڭ ورىنباسارى يمانبەك تاراباەۆ, مٷشەلەرٸ شەكەرٸم قۇدايبەرديەۆ پەن سماقان بٶكەيحانوۆ بولىپ سايلانادى.
ٶكٸنٸشكە قاراي, وسىنداي تاريحي كەزدەسۋلەر مەن تاريحي وقيعالار ورىن العان, ۇلت مٷددەسٸنە قاتىستى تاعدىرلى شەشٸمدەر قابىلدانعان عيماراتتا ەلٸ كٷنگە دەيٸن «بۇل جەردە ەليحان بٶكەيحانوۆ بولعان, كەزدەسۋ ٶتكٸزگەن» دەيتٸندەي بٸردە-بٸر بەلگٸ جوق. كەرٸسٸنشە عيماراتقا كٸرەبەرٸستە «لەنين 5» دەگەن جازۋعا كٶزٸڭٸز تٷسەدٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل ٷي لەنين كٶشەسٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان. اباي, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ كٶشەلەرٸمەن قيىلىساتىن بۇل كٶشەگە ەليحان بٶكەيحانوۆتىڭ ەسٸمٸن بەرۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستار كٶپتەن بەرٸ ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن ەلٸ كٷنگە شەشٸمٸن تاپپاي كەلەدٸ.
بٷگٸندە وسى تاريحي عيماراتقا يەلٸك ەتٸپ وتىرعان سەمەي وبلىستىق تاريحي ٶلكەتانۋ مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى لەززات ەلجان بۇل نىسان نازاردان تىس قالىپ كەلە جاتقانىن تٸلگە تيەك ەتٸپ, عيماراتقا ەرەكشە مەرتەبە بەرٸلسە دەگەن تٸلەگٸن ايتتى.
قازى قازا تاپقان جەر قاراۋسىز تۇر
شاھارداعى الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ تابانى تيگەن تاعى بٸر تاريحي عيماراتتاردىڭ بٸرٸ – بٷگٸندە ابايدىڭ «جيدەباي-بٶرٸلٸ» مەملەكەتتٸك تاريحي-مەدەني جەنە ەدەبي-مەموريالدىق قورىق-مۇراجايىنا قاراستى «الاش ارىستارى – مۇحتار ەۋەزوۆ» مۇراجاي-ٷيٸ ورنالاسقان عيمارات. بۇل ٷيدٸ ەنييار مولداباەۆتىڭ قالاداعى بٸر كٶپەستەن ساتىپ العانى, ٷيدٸ ساتىپ الۋعا اباي مەن ونىڭ بالالارىنىڭ كٶمەكتەسكەنٸ بەلگٸلٸ. ۇلى اقىن سەمەيگە كەلگەندە وسى ٷيگە تٷسەتٸن بولعان. ەكٸ قاباتتى بۇل عيماراتتا 1921-1922 جىلدارى ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ وتباسىلارىمەن بٸرگە تۇرعان.
گٷلنەر مٸرجاقىپقىزىنىڭ «الاشتىڭ سٶنبەس جۇلدىزدارى» اتتى ەستەلٸك كٸتابىندا: «…ەكەم 1921-1922 جىلدارى سەمەي گۋبسوتىندا جۇمىس ٸستەدٸ دە, بٸز كوميسسارسكايا كٶشەسٸندەگٸ ەنييار مولداباەۆتىڭ ەكٸ قاباتتى جەكەمەنشٸك ٷيٸندە تۇردىق (كەيٸن اباي مۋزەيٸ بولدى). ٷستٸڭگٸ قاباتىندا بٸز – دۋلاتوۆتار, بٸرٸنشٸسٸندە ەليحان اتەكەمنٸڭ (بٶكەيحانوۆ) ٷي-ٸشٸ جايعاسقان ەدٸ», دەپ جازاتىنى وسى عيمارات.
ەيگٸلٸ جازۋشى مۇحتار ەۋەزوۆ تە جاس كەزٸندە وسى ٷيدە تۇرعان دەگەن دەرەكتەر دە بار.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعى مەن مۇحتار ەۋەزوۆتٸڭ 120 جىلدىعىنا وراي تاريحي عيماراتقا جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. اباي مۇراجايىنىڭ ديرەكتورى بولات جٷنٸسبەكوۆ عيماراتتىڭ 20 جىل بويى بوس جاتقان بٸرٸنشٸ قاباتىنا بىلتىر اعىمداعى جٶندەۋ جٷرگٸزٸلگەنٸن, قازٸر قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن, بۇل جەردٸ حٸح عاسىرعا ساي بەزەندٸرٸپ, سول زامان جابدىقتارى مەن ٷي الدىنا جيدەبايداعى اباي پەۋەسكەسٸنٸڭ كٶشٸرمەسٸن قويۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندارىن جەتكٸزدٸ.
قالاداعى ەسكەرۋسٸز, ەلەۋسٸز قالىپ كەلە جاتقان تاعى بٸر تاريحي ورىنداردىڭ بٸرٸ – الاش ميليتسيياسىنىڭ كومانديرٸ قازى نۇرمۇحامبەتۇلى قازا تاپقان جەر. بٷگٸندە بۇل جەردە «جەڭٸس» گٷلزارى ورىن تەپكەن. قاراما قارسى بەتتە «سەمەي» قوناقٷيٸ تۇر. ەرتەرەكتە مۇندا ٷلكەن اشىق الاڭ بولعانى, وسى الاڭنىڭ بٸر شەتٸندە ازامات سوعىسى جەنە ۇلى وتان سوعىسى جىلدارى جاۋىنگەرلەر دايارلايتىن ارنايى جاتتىعۋ ورنى, ال بٷگٸنگٸ قوناقٷي ورنىندا اتتى ەسكەرلەردٸڭ كازارماسى تۇرعانى تۋرالى ايتىلادى. بۇل قاندى وقيعا «الاش قالاسىندا بولدى» دەگەن پٸكٸرلەر دە بار, الايدا, بٸز الاش تاريحىن زەرتتەپ جٷرگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸندە كٶرسەتٸلگەن دەيەكتەرگە سٷيەنگەندٸ جٶن كٶردٸك.
«…قاراعىم, قازى, ٶلٸمٸڭە ٶكٸنبە! ارمانىڭ جوق! قۇداي الدىندا دا, جۇرت الدىندا دا سەنٸڭ ورنىڭ بٶلەك. وقىعاندار, جاستار! مىناۋ جولداستارىڭدى ۇمىتا كٶرمەڭدەر. … قۇداي تاعالا الاشقا شىن ۇل بەرگەنٸنە عانا كٶزٸم جەتتٸ. الپىس جاسقا كەلگەندە ۇلت ٷشٸن قۇربان بولاتىن مۇنداي ازاماتتى كٶرەمٸن دەگەن ٷمٸتٸم جوق ەدٸ. كٶردٸم, بٷگٸن ٶلسەم دە ارمانىم جوق. قاراعىم, قازىجان, قادٸرٸڭدٸ بٸلٸپ, قۇرمەتتەي الماساق, كەشۋ قىل» دەپ قابىرعاسى قايىسا وتىرىپ ازا تۇتقان ەدٸ شەكەرٸم قاجى وسىدان بٸر عاسىر ۋاقىت بۇرىن سەمەيدە ٶتكەن قارالى ميتينگتە. الايدا, بٸز «ۇلتى ٷشٸن تۋىپ, ۇلتى ٷشٸن ٶلگەن» (ج.ايماۋىتوۆ) اردا ازاماتتى ۇمىتقان سەكٸلدٸمٸز. عۇلاما اقىن ايتقانداي, قادٸرٸن بٸلٸپ, قۇرمەتتەي الماي جٷرگەن سيياقتىمىز. سەمەيدە بٸردە-بٸر ەسكەرتكٸشٸنٸڭ, ەسكەرتكٸش-تاقتانىڭ, كٶشە اتاۋىنىڭ بولماۋى – سٶزٸمٸزگە دەلەل. بىلتىر وسىنداعى مۇحتار ەۋەزوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدە قازى نۇرمۇحامبەتۇلى اتىنداعى كابينەت اشىلدى دەگەن اقجولتاي جاڭالىقتى ەستٸگەنبٸز. ەزٸرگە جۇبانىش ەتەرٸمٸز وسى عانا.
كٶڭٸلدەن ٶشپەگەن نىساندار
الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ كەڭسەلەرٸ كەزٸندە سەمەيدٸڭ اتاقتى باي-ساۋداگەرلەرٸ بولعان قاراجان ٷكٸباەۆ پەن ەبدٸراحمان جٷسٸپوۆتٸڭ ٷيلەرٸندە ورنالاسقانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەردە ايتىلادى. مەسەلەن, سەمەي ۋەزدٸك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ كەڭسەسٸ قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ باس كەڭسەسٸ مەن «سارىارقا» گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسى, «جەردەم» باسپاحاناسى ەبدٸراحمان بايدىڭ ون بٶلمەلٸ ٷيٸندە قونىس تەۋٸپ, وندا رايىمجان مەرسەكوۆ, حالەل عابباسوۆ, يمام ەلٸمبەكوۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ, شىنجى كەرەيباەۆتىڭ جۇمىس ٸستەگەنٸ ارحيۆ قۇجاتتارىمەن ايعاقتالىپ وتىر.
الاش قالاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەگەن عالىم ەرلان سىدىقوۆ قاراجان ٷكٸباەۆتىڭ ٷيٸ بۇرىنعى سۆوبودنايا, قازٸرگٸ ٶتەپباەۆ كٶشەسٸ 50 مەكەنجايىندا ورنالاسقانىن, بۇل عيمارات 1970 جىلداردىڭ سوڭىنا قاراي بۇزىلىپ تاستالعانعا دەيٸن مٷگەدەك بالالاردىڭ ينتەرناتى رەتٸندە پايدالانىلعانىن, ال ەبدٸراحمان بايدىڭ ٷيٸ كەيٸننەن «قازاقستان» قوناقٷيٸ دەپ اتالىپ, مۇندا سەمەي گۋبەرنييالىق اتقارۋ كوميتەتٸندە ەر جىلدارى باسشىلىق قىزمەتتە بولعان سماعۇل سەدۋاقاسوۆ, ەبٸلقايىر دوسوۆ, راحىم ۋەلياحمەتوۆ سىندى الاش ارىستارى ۋاقىتشا تۇرىپ قىزمەت ەتكەنٸن, بۇل نىساننىڭ دا 1980-جىلداردىڭ باسىندا سٷرٸلٸپ تاستاعانىن جازادى «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگٸندە. بۇل عيماراتتار قالانىڭ سول جاعالاۋىنداعى «وكەان» ساۋدا كەشەنٸ اۋماعىنداعى مۇحتار ەۋەزوۆ ەسكەرتكٸشٸ ماڭىندا ورنالاسقان دەلٸنەدٸ.
تاريحي دەرەكتەردە كٶپ ايتىلاتىن قوس عيماراتتى كٶزبەن كٶرمەسەك تە, سانالى عۇمىرىن ۇلت مٷددەسٸنە ارناعان تۇلعالاردىڭ تابانى تيگەن سول ماڭعا بٸز دە بارىپ قايتتىق. دەل وسى تۇستا «وكەان» بازارىنىڭ ارتىنداعى بٷگٸنگٸ جاڭاسەمەي كٶشەسٸ 30 مەكەنجايىنداعى «شىعىسنەرگوترەيد» مەكەمەسٸنٸڭ اباي ايماقتىق فيليالى ورىن تەپكەن عيماراتتا 1918 جىلى الاشتىڭ اتتى ەسكەر پولكٸنٸڭ ەسكەري شتابى مەن ەسكەري گوسپيتالٸ ورنالاستى دەگەن دەرەكتەر بار. ەكٸ قاباتتى عيمارات سول كەزدەگٸ سەمەيدەگٸ الەكساندر ەرىكالوۆ دەگەن اتاقتى باي-كٶپەستٸڭ ٷيٸ بولعان ەكەن. شاھارداعى الاش قايراتكەرلەرٸنە قاتىستى نىسانداردى بٸزبەن بٸرگە ارالاعان جۋرناليست, تاريحشى مۇراتبەك كەنەمولدين «ەسكەري گوسپيتال وسى بولۋى مٷمكٸن» دەپ قورعاننىڭ ٸشٸندەگٸ ەكٸ قاباتتى ەسكٸ عيماراتتى كٶرسەتتٸ. ەبدەن ەسكٸرگەن, اقجەمدەنگەن كٸرپٸشتەرٸنە قاراپ بۇل جەردە كٶنە عيماراتتاردىڭ ورنالاسقاندىعىن اڭعارعانداي بولدىق. الايدا, بٸز سٶز ەتكەن بٷگٸندە جەر بەتٸنەن ٶشكەن ەۋەلگٸ ەكٸ عيمارات پەن سوڭعى نىساننىڭ بٸردە-بٸرٸندە بۇل ورىنداردىڭ الاش قايراتكەرلەرٸنە قاتىستى ەكەندٸگٸن ايعاقتايتىن ەشقانداي بەلگٸ جوق.
تٷيٸن
جالپى, سەمەيدەگٸ الاش قوزعالىسىنا قاتىستى عيماراتتار مەن تاريحي ورىنداردى بٸر ماقالادا تٷگەندەپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان وقىرمانعا الداعى ۋاقىتتا بۇل تاقىرىپقا تاعى دا ورالاتىنىمىزدى ەسكەرتەمٸز.
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
شىعىس قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتە الاش قالاسىنىڭ كٶرٸنٸسٸ
