Iá, Semei – Qazaqtyń Sankt-Peterbýrgi, Ulylar mekeniniń, Uly bastamalardyń kúre tamyry. Kázirgi tańda Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy ekinshi oryndy alyp jatqan Ertistiń eki jaǵasynda ornalasqan iri qala táýelsiz Qazaqstannyń týristik saiahat núktesine ainalar rýhani ortalyǵy bolýǵa ábden laiyq. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý baǵyty boiynsha: «Qazirgi mediamádenietti sýyryla sóileitin «sheshender» emes, ómirdiń ózinen alynǵan shynaiy oqiǵalar qalyptastyrady» - degenine súiensek, naǵyz rýhani jańǵyrýdyń qainar kózi de, núktesi de Semei emes pe?! Ulylardyń úni, batyrlardyń tuiaǵynyń izi qalǵan qasietti Semei qamqorlyqqa bólenip, rýhani- memoriialdyq qoryq murajaiy ispettes derbes týristik qalaǵa ainalsa, ár tasy men túiir topyraǵy sonaý tarihtan syr shertip sóilep qoia berer edi. Oǵan dálel – Semei qalasynda tuńǵysh irge kótergen mádeni-rýhani oshaqtar.
Negizi 1718 jyly birinshi Petrdiń shyǵys jerine jáne Ertis óńirindegi bekinisterine qorǵan salý týraly jarlyǵy boiynsha Semipalat bekinisi bekitildi». «Semei» sózi – kóne túrki tilinde «kieli meken» degen maǵynany bildirse, «Alash» sózi – túrki tilinde baýyrlas, qandas, týys degen maǵynany beredi. Iaǵni, Semei, Alash ataýy – tutas túrki dáýirinde qalyptasqan eń ejelgi ataýlardyń biri. Sanaly ǵumyrym Semeide qalyptasqan soń ba, ózime sondai ystyq qalanyń kázirgi qaýqarsyz qariia keipin kórgen saiyn sharam qalmai, janym jai tappai qaitamyn. «Qasiet qarapaiym bolady» degendi jii aitatyn qariialar sózin janyma medet tutamyn da, «qasietti baǵalaýymyz kerek qoi» dep oilaimyn. Oilap qarasam, kieli mekende tarih biiginde turǵan quny joǵary oqiǵalar jetip artylady eken. Tizip shyǵaiyn:
Tuńǵysh ret - 1863 jyly Semeide eki oqý orny jumys istedi. Sonymen birge bir ýezdik ýchilishe, eki shirkeýlik-prihod ýchilishesi, 14 qazaqtardyń jáne 9 jeke tatar mektepteri boldy. 1864 jyly áielder mektebi ekinshi razriadty ýchilishe bolyp qaita quryldy. HIH ǵasyrdyń aiaǵy men XX ǵasyrdyń basynda qalada erler men áielder gimnaziialary, muǵalimder seminariiasy jumys istedi.
Tuńǵysh ret - Qazaqstan boiynsha Semeide 1873 jyly telegraf tartyldy. Kázirgi tańda alǵashqy jyldary paidalanǵan bailanys quraldarynyń kollektsiiasynan turatyn murajaiy bar, Semei bailanys kolledji qaladaǵy tarihi oqý oryndarynyń biri.
Tuńǵysh ret - Qazaqstan boiynsha t 1878 jyly Semei qalasynda Oblystyq statistikalyq komitet quryldy. Semei statistikalyq komitetiniń birinshi hatshysy saiasi jer aýdarylyp kelgen E.P.Mihaelis boldy.
Tuńǵysh sh ret - Semei qalasynda E.P.Mihaelistiń yqpalymen 1883 jyly qoǵamdyq kitaphana men ólketaný mýzeii ashyldy. Iaǵni, kitaphana da, murajai da alǵash Semeide ashyldy.
Tuńǵysh ret – Semeide qazaq dalasynda foto-sýretke túsirý qalyptasyp, sýretshi-etnograftar kóptegen tarihi sýretter men fotoqujattar túsirdi. Kitaphana men ólketaný mýzeiiniń belsendi qairatkerleri aǵaiyndy V.N.Belosliýdov jáne A.N.Belosliýdovtar Qazaq folklorynyń shyǵarmalaryn jinap, qazaq ertegileri basqa folklorlyq derekter geografiialyq qoǵamnyń «Jazbahatynda» jariialady. Olar qazir Qazaqstan Respýblikasy ǵylym Akademiiasy kitaphanasynyń qorynda qoljazba tórinde saqtalǵan.
Tuńǵysh ret - 1906 jyly joǵarǵy Ertiste sý arqyly qatynastyń resmi ashylýy bolyp iri ónerkásipter iske qosyla bastady.
Tuńǵysh ret - 1910 jyldan telefon jáne Qazaqstandaǵy tuńǵysh sý ótkizý júiesi quryldy.
Tuńǵysh ret - 1903 jyldyń 23 qyrkúiekinde Semeide muǵalimder seminariiasynyń ashylýy boldy. Muǵalimder seminariiasynda Muhtar Áýezov, Qanysh Sátpaev, Álkei Marǵulan oqydy.
Tuńǵysh ret – ádebi kesh ótkizý Semei qalasynan bastaý aldy. Qazaq qyzdarynan shyqqan ustaz, etnograf, aýdarmashy, jýrnalist Názipa Quljanova 1914 jyly 26 qańtarda Abaidyń qaitys bolýyna on jyl tolýyna orai ádebi kesh uiymdastyrdy.
Tuńǵysh ret - 1917 jyly Alash partiiasy Semeide qurylyp, Á.Bókeihanov, A.Baitursynov, J.Aimaýytov, syndy qazaq ziialylarynyń shoǵyry bas qosty. Alashtyń belsendi múshesi Álimhan Ermekov Semei erler gimnaziiasyn altyn medalǵa aiaqtap, keiin Tomskiniń tehnologiialyq institýtyn bitirdi.
Tuńǵysh ret - 1927 j. Túrkistan-Sibir temirjolynyń qurylysy arnaýly basqarmaǵa júktelip, soltústikte Semei jaǵynan, al ońtústikte Lýgovoi stansasy jaǵynan bastap salýǵa sheshim qabyldandy. Semei qalasynan bastalatyn Túrksib temir joly elimizdiń mańyzdy qurylysynyń biri boldy.
Tuńǵysh ret – M.Áýezovtyń «Eńlik-Kebek» pessasynan bastaý alǵan teatrlyq trýppa 1920 jyldyń qazan aiynda quramynda 15 adamy bar «Es-Aimaq» teatrlyq trýppa bolyp quryldy. Olardyń arasynda qazaq sahnasynyń kórnekti qairatkerleri – Isa Baizaqov, Ámire Qashaýbaev, Jumat Shanin, Júsipbek Elebekovter boldy. 1934 jyly Semeide qazaq sazdy-dramalyq teatr uiymdastyryldy.
Tuńǵysh ret - 1925 jyly Parijde ótken Búkil dúnie júzi sán óneri kórmesinde Semeilik Ámire Qashaýbaev «Aǵash aiaq», «Qanapiia», «Úsh dos», «Jalǵyz arsha», «Qosbalapan», t.b. ánderdi oryndap, ekinshi báigemen qosa kúmis medal aldy.
Tuńǵysh ret - 1949 jyly tamyz aiynda álemge áigili atomdyq jarylys Semeide boldy.
Tuńǵysh ret - Semeilik Ǵusman Qosanov 1960 jyly Keńestik Olimpiadaǵa qatysqan tuńǵysh qazaq jelaiaǵy atanyp, kúmis medalǵa ie boldy.
Alǵashqy qurylǵanynan bastap, Aziialyq kópester saýda operatsiialaryn baqylaý maqsatynda Semei qalasy birden oblystyq ortalyqqa ainaldy. Semeide bes jyldan artyq (1854-1859) orystyń uly jazýshysy Fedor Mihailovich Dostoevskii turyp, óziniń máńgilik shyǵarmalaryn jazdy. Bul qalada F.M.Dostoevskii, P.P. Semenov Tian-Shanskii, Shoqan Ýálihanov, G.Potaninderdiń tarihi izi qalyptasty. Semeige Peterbýrg ýniversitetiniń stýdenti E.P.Mihaelis saiasi jer aýdarylyp kelip, N.Dolgopolov, S.Gross, P.Lobanovskii, A.Leontev, N.Konshin jáne basqalary úlken ǵylymi jáne mádeni-aǵartý jumystaryn júrgizip, qazaqtyń uly aqyny Abai (Ibraћim) Qunanbaevpen dostyq qarym-qatynasta boldy. Olar qazaq halqynyń tarihyn, mádenieti men turmysyn oqyp úirenýge, qazaq halqynyń mádenieti men turmysyn óte jetik bilip, qazaqtyń salt-dástúrleri, kóne zańdary, genealogiiasy, ańyzdary jáne etnografiiasymen tanysty. G.N.Potanin, V.A.Obrýchev, G.D.Grebenshikovtar basqa da kórnekti ǵalymdar Semeide jumys istedi.
1917 jyldyń maýsym aiynan bastap Semei qalasynda R.Marsekov, Q. Ǵabbasovtar bastaǵan «Saryarqa» únqaǵazy shyǵaryla bastady. Onda Á.Bókeihanov, M.Dýlatov, Sh. Qudaiberdiev, M.Áýezov, J. Aimaýytov, A.Ermekov, M.Moldybaev, J.Aqpaevtyń maqalalary jáne basqa da Alash qozǵalysynyń kórnekti qairatkerleriniń maqalalary jariialandy.
Semei - mol ónimdik bazasy bar iri mal sharýashylyq aimaǵynyń ortalyǵy boldy. Soǵys aldyndaǵy jyldary qalada iri óndiris oryndary salynyp, bes jyldyqtyń iri qurylysy et konservi kombinaty ashyldy, ol elimizdegi tamaq ónerkásibi jónindegi qýatty ónerkásipterdiń biri boldy. Semei Uly Otan soǵysy jyldarynda da oblys aýmaǵynda 238 jáne 8 atqyshtar diviziiasy, erlik isteri úshin 238-shi atqyshtar diviziiasynyń 13 myńnan astam jaýyngerleri erlik kórsetti.
Jaratýshynyń ózi bergen kieli qudiret degen osy. Ádette jaqsy adamdardy kórgende «kieli topyraqtan » dep jatady. Ras shyǵar, kie topyraqqa qonady, topyraq arqyly perzentine aýysady deidi. Sondyqtan da Semeidiń kieli topyraǵy Ásettiń, Aqtamberdi men Dýlat Babataiulynyń, Abaidyń aldyn kórgen daryndy aqyn shákirtteriniń mekeni bul. Mahabbattyń simvolyna ainalǵan Qozy men Baiannyń, Eńlik pen Kebektiń, Abai, Muhtar, Shákárim shyǵarmalarynyń tarihi otany. Áigili Kempirbai ánshi, Sábit Dónentaev, tipti keshegi ult qairatkeri Qairat Rysqulbekovqa topyraq buiyrǵan jer.
Sol kieli topyraqtyń tól perzentteri búgingi tańda da Qazaqstannyń ár salasy boiynsha elin súiindirip, túkpir-túkpirde júr. Ádebiet salasynda el tanityn tulǵalar men qairatkerler – Shákir Ábenov, Qaiym Muhamedhanov, Qalihan Altynbaev, Muhtar Maǵaýin, Qabdesh Júmadilov, Nesipbek Aitov, Dámesh Omarbaeva, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Medeý Sársekkev, Tóken Ibragimov, Ázilhan Nurshaiyqovtardyń izin jalǵap júrgen jastar ósip keledi. Azýly aitys aqyndaryn daiyndap, úkilep, túletip otyrǵan aqyndar ortalyǵy da osy Semeide. Ortamyzda júrgen Dáýletkerei, Serikzat, Ainur, Rinat, Sara, Qarlyǵash, Nurjan, Jalǵas, Mereiden bastap Júrsin Ermanovtyń aldynda júrgenderdiń jartysynan kóbi osy aqyndar ortalyǵynyń túlegi.
«Ahaý, Semei, til men kómei» dep eki-aq sóz ánge arqaý bolǵan Semeidiń tili – aqyndar, kómeii – ánshiler. Bibigýl Tólegenova, Mádeniet Eshekeev, Bolat Sybanov, Tursynǵazy Rahimov, Sanaq Ábeýov, Roza Rymbaeva, Tolqyn Zabirova, Baqyt Úderbaeva, Baian Saǵymbaeva, Maira Iliiasova, Klara Tólenbaeva, Erlan Rysqali, Erlan Qujymanov, Gúlmira Sarina, t.b. tize berýge bolady. Kúishilerdi - Seken Turysbekovtan bastap tizbelep, bishilerdi - Bolat Aiýhanovtan (balet), bastap taratsaq meiir qanar edi.
Sóz túiininde aitaiyn degenim, qai zamanda da batysqa qarap ilip ala jónelgish boldyq. Máseýde Arbat bar dep Qazaqstannyń úlken qalalarynyń barlyǵynyń demalys oryndaryn Arbat ataityn boldyq. Al, nege Qazaqstannyń Semeiin Sankt-Peterbýrgpen teńestire almai júrmiz?! Qalai degenmen de rýhaniiatqa tolyp, tunyp turǵan Semei qazaq mádenietiniń oshaǵy bolýǵa bek laiyq qoi.
Almahan Muhametqaliqyzy,
Astana
