يە, سەمەي – قازاقتىڭ سانكت-پەتەربۋرگٸ, ۇلىلار مەكەنٸنٸڭ, ۇلى باستامالاردىڭ كٷرە تامىرى. كەزٸرگٸ تاڭدا شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى ەكٸنشٸ ورىندى الىپ جاتقان ەرتٸستٸڭ ەكٸ جاعاسىندا ورنالاسقان ٸرٸ قالا تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ تۋريستٸك ساياحات نٷكتەسٸنە اينالار رۋحاني ورتالىعى بولۋعا ەبدەن لايىق. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ باعىتى بويىنشا: «قازٸرگٸ مەديامەدەنيەتتٸ سۋىرىلا سٶيلەيتٸن «شەشەندەر» ەمەس, ٶمٸردٸڭ ٶزٸنەن الىنعان شىنايى وقيعالار قالىپتاستىرادى» - دەگەنٸنە سٷيەنسەك, ناعىز رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ قاينار كٶزٸ دە, نٷكتەسٸ دە سەمەي ەمەس پە?! ۇلىلاردىڭ ٷنٸ, باتىرلاردىڭ تۇياعىنىڭ ٸزٸ قالعان قاسيەتتٸ سەمەي قامقورلىققا بٶلەنٸپ, رۋحاني- مەمورييالدىق قورىق مۇراجايى ٸسپەتتەس دەربەس تۋريستٸك قالاعا اينالسا, ەر تاسى مەن تٷيٸر توپىراعى سوناۋ تاريحتان سىر شەرتٸپ سٶيلەپ قويا بەرەر ەدٸ. وعان دەلەل – سەمەي قالاسىندا تۇڭعىش ٸرگە كٶتەرگەن مەدەني-رۋحاني وشاقتار.
نەگٸزٸ 1718 جىلى بٸرٸنشٸ پەتردٸڭ شىعىس جەرٸنە جەنە ەرتٸس ٶڭٸرٸندەگٸ بەكٸنٸستەرٸنە قورعان سالۋ تۋرالى جارلىعى بويىنشا سەميپالات بەكٸنٸسٸ بەكٸتٸلدٸ». «سەمەي» سٶزٸ – كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە «كيەلٸ مەكەن» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرسە, «الاش» سٶزٸ – تٷركٸ تٸلٸندە باۋىرلاس, قانداس, تۋىس دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. ياعني, سەمەي, الاش اتاۋى – تۇتاس تٷركٸ دەۋٸرٸندە قالىپتاسقان ەڭ ەجەلگٸ اتاۋلاردىڭ بٸرٸ. سانالى عۇمىرىم سەمەيدە قالىپتاسقان سوڭ با, ٶزٸمە سونداي ىستىق قالانىڭ كەزٸرگٸ قاۋقارسىز قارييا كەيپٸن كٶرگەن سايىن شارام قالماي, جانىم جاي تاپپاي قايتامىن. «قاسيەت قاراپايىم بولادى» دەگەندٸ جيٸ ايتاتىن قارييالار سٶزٸن جانىما مەدەت تۇتامىن دا, «قاسيەتتٸ باعالاۋىمىز كەرەك قوي» دەپ ويلايمىن. ويلاپ قاراسام, كيەلٸ مەكەندە تاريح بيٸگٸندە تۇرعان قۇنى جوعارى وقيعالار جەتٸپ ارتىلادى ەكەن. تٸزٸپ شىعايىن:
تۇڭعىش رەت - 1863 جىلى سەمەيدە ەكٸ وقۋ ورنى جۇمىس ٸستەدٸ. سونىمەن بٸرگە بٸر ۋەزدٸك ۋچيليششە, ەكٸ شٸركەۋلٸك-پريحود ۋچيليششەسٸ, 14 قازاقتاردىڭ جەنە 9 جەكە تاتار مەكتەپتەرٸ بولدى. 1864 جىلى ەيەلدەر مەكتەبٸ ەكٸنشٸ رازريادتى ۋچيليششە بولىپ قايتا قۇرىلدى. حٸح عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىندا قالادا ەرلەر مەن ەيەلدەر گيمنازييالارى, مۇعالٸمدەر سەميناريياسى جۇمىس ٸستەدٸ.
تۇڭعىش رەت - قازاقستان بويىنشا سەمەيدە 1873 جىلى تەلەگراف تارتىلدى. كەزٸرگٸ تاڭدا العاشقى جىلدارى پايدالانعان بايلانىس قۇرالدارىنىڭ كوللەكتسيياسىنان تۇراتىن مۇراجايى بار, سەمەي بايلانىس كوللەدجٸ قالاداعى تاريحي وقۋ ورىندارىنىڭ بٸرٸ.
تۇڭعىش رەت - قازاقستان بويىنشا ت 1878 جىلى سەمەي قالاسىندا وبلىستىق ستاتيستيكالىق كوميتەت قۇرىلدى. سەمەي ستاتيستيكالىق كوميتەتٸنٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى ساياسي جەر اۋدارىلىپ كەلگەن ە.پ.ميحاەليس بولدى.
تۇڭعىش ش رەت - سەمەي قالاسىندا ە.پ.ميحاەليستٸڭ ىقپالىمەن 1883 جىلى قوعامدىق كٸتاپحانا مەن ٶلكەتانۋ مۋزەيٸ اشىلدى. ياعني, كٸتاپحانا دا, مۇراجاي دا العاش سەمەيدە اشىلدى.
تۇڭعىش رەت – سەمەيدە قازاق دالاسىندا فوتو-سۋرەتكە تٷسٸرۋ قالىپتاسىپ, سۋرەتشٸ-ەتنوگرافتار كٶپتەگەن تاريحي سۋرەتتەر مەن فوتوقۇجاتتار تٷسٸردٸ. كٸتاپحانا مەن ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ بەلسەندٸ قايراتكەرلەرٸ اعايىندى ۆ.ن.بەلوسليۋدوۆ جەنە ا.ن.بەلوسليۋدوۆتار قازاق فولكلورىنىڭ شىعارمالارىن جيناپ, قازاق ەرتەگٸلەرٸ باسقا فولكلورلىق دەرەكتەر گەوگرافييالىق قوعامنىڭ «جازباحاتىندا» جارييالادى. ولار قازٸر قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەميياسى كٸتاپحاناسىنىڭ قورىندا قولجازبا تٶرٸندە ساقتالعان.
تۇڭعىش رەت - 1906 جىلى جوعارعى ەرتٸستە سۋ ارقىلى قاتىناستىڭ رەسمي اشىلۋى بولىپ ٸرٸ ٶنەركەسٸپتەر ٸسكە قوسىلا باستادى.
تۇڭعىش رەت - 1910 جىلدان تەلەفون جەنە قازاقستانداعى تۇڭعىش سۋ ٶتكٸزۋ جٷيەسٸ قۇرىلدى.
تۇڭعىش رەت - 1903 جىلدىڭ 23 قىركٷيەكٸندە سەمەيدە مۇعالٸمدەر سەميناريياسىنىڭ اشىلۋى بولدى. مۇعالٸمدەر سەميناريياسىندا مۇحتار ەۋەزوۆ, قانىش سەتپاەۆ, ەلكەي مارعۇلان وقىدى.
تۇڭعىش رەت – ەدەبي كەش ٶتكٸزۋ سەمەي قالاسىنان باستاۋ الدى. قازاق قىزدارىنان شىققان ۇستاز, ەتنوگراف, اۋدارماشى, جۋرناليست نەزيپا قۇلجانوۆا 1914 جىلى 26 قاڭتاردا ابايدىڭ قايتىس بولۋىنا ون جىل تولۋىنا وراي ەدەبي كەش ۇيىمداستىردى.
تۇڭعىش رەت - 1917 جىلى الاش پارتيياسى سەمەيدە قۇرىلىپ, ە.بٶكەيحانوۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, سىندى قازاق زييالىلارىنىڭ شوعىرى باس قوستى. الاشتىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ ەلٸمحان ەرمەكوۆ سەمەي ەرلەر گيمنازيياسىن التىن مەدالعا اياقتاپ, كەيٸن تومسكٸنٸڭ تەحنولوگييالىق ينستيتۋتىن بٸتٸردٸ.
تۇڭعىش رەت - 1927 ج. تٷركٸستان-سٸبٸر تەمٸرجولىنىڭ قۇرىلىسى ارناۋلى باسقارماعا جٷكتەلٸپ, سولتٷستٸكتە سەمەي جاعىنان, ال وڭتٷستٸكتە لۋگوۆوي ستانساسى جاعىنان باستاپ سالۋعا شەشٸم قابىلداندى. سەمەي قالاسىنان باستالاتىن تٷركسيب تەمٸر جولى ەلٸمٸزدٸڭ ماڭىزدى قۇرىلىسىنىڭ بٸرٸ بولدى.
تۇڭعىش رەت – م.ەۋەزوۆتىڭ «ەڭلٸك-كەبەك» پەسساسىنان باستاۋ العان تەاترلىق ترۋپپا 1920 جىلدىڭ قازان ايىندا قۇرامىندا 15 ادامى بار «ەس-ايماق» تەاترلىق ترۋپپا بولىپ قۇرىلدى. ولاردىڭ اراسىندا قازاق ساحناسىنىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەرٸ – يسا بايزاقوۆ, ەمٸرە قاشاۋباەۆ, جۇمات شانين, جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆتەر بولدى. 1934 جىلى سەمەيدە قازاق سازدى-درامالىق تەاتر ۇيىمداستىرىلدى.
تۇڭعىش رەت - 1925 جىلى پاريجدە ٶتكەن بٷكٸل دٷنيە جٷزٸ سەن ٶنەرٸ كٶرمەسٸندە سەمەيلٸك ەمٸرە قاشاۋباەۆ «اعاش اياق», «قاناپييا», «ٷش دوس», «جالعىز ارشا», «قوسبالاپان», ت.ب. ەندەردٸ ورىنداپ, ەكٸنشٸ بەيگەمەن قوسا كٷمٸس مەدال الدى.
تۇڭعىش رەت - 1949 جىلى تامىز ايىندا ەلەمگە ەيگٸلٸ اتومدىق جارىلىس سەمەيدە بولدى.
تۇڭعىش رەت - سەمەيلٸك عۇسمان قوسانوۆ 1960 جىلى كەڭەستٸك وليمپياداعا قاتىسقان تۇڭعىش قازاق جەلاياعى اتانىپ, كٷمٸس مەدالعا يە بولدى.
العاشقى قۇرىلعانىنان باستاپ, ازييالىق كٶپەستەر ساۋدا وپەراتسييالارىن باقىلاۋ ماقساتىندا سەمەي قالاسى بٸردەن وبلىستىق ورتالىققا اينالدى. سەمەيدە بەس جىلدان ارتىق (1854-1859) ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى فەدور ميحايلوۆيچ دوستوەۆسكيي تۇرىپ, ٶزٸنٸڭ مەڭگٸلٸك شىعارمالارىن جازدى. بۇل قالادا ف.م.دوستوەۆسكيي, پ.پ. سەمەنوۆ تيان-شانسكيي, شوقان ۋەليحانوۆ, گ.پوتانيندەردٸڭ تاريحي ٸزٸ قالىپتاستى. سەمەيگە پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ ە.پ.ميحاەليس ساياسي جەر اۋدارىلىپ كەلٸپ, ن.دولگوپولوۆ, س.گروسس, پ.لوبانوۆسكيي, ا.لەونتەۆ, ن.كونشين جەنە باسقالارى ٷلكەن عىلىمي جەنە مەدەني-اعارتۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزٸپ, قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي (يبراћيم) قۇنانباەۆپەن دوستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. ولار قازاق حالقىنىڭ تاريحىن, مەدەنيەتٸ مەن تۇرمىسىن وقىپ ٷيرەنۋگە, قازاق حالقىنىڭ مەدەنيەتٸ مەن تۇرمىسىن ٶتە جەتٸك بٸلٸپ, قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸ, كٶنە زاڭدارى, گەنەالوگيياسى, اڭىزدارى جەنە ەتنوگرافيياسىمەن تانىستى. گ.ن.پوتانين, ۆ.ا.وبرۋچەۆ, گ.د.گرەبەنشيكوۆتار باسقا دا كٶرنەكتٸ عالىمدار سەمەيدە جۇمىس ٸستەدٸ.
1917 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان باستاپ سەمەي قالاسىندا ر.مارسەكوۆ, ق. عابباسوۆتار باستاعان «سارىارقا» ٷنقاعازى شىعارىلا باستادى. وندا ە.بٶكەيحانوۆ, م.دۋلاتوۆ, ش. قۇدايبەرديەۆ, م.ەۋەزوۆ, ج. ايماۋىتوۆ, ا.ەرمەكوۆ, م.مولدىباەۆ, ج.اقپاەۆتىڭ ماقالالارى جەنە باسقا دا الاش قوزعالىسىنىڭ كٶرنەكتٸ قايراتكەرلەرٸنٸڭ ماقالالارى جارييالاندى.
سەمەي - مول ٶنٸمدٸك بازاسى بار ٸرٸ مال شارۋاشىلىق ايماعىنىڭ ورتالىعى بولدى. سوعىس الدىنداعى جىلدارى قالادا ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارى سالىنىپ, بەس جىلدىقتىڭ ٸرٸ قۇرىلىسى ەت كونسەرۆٸ كومبيناتى اشىلدى, ول ەلٸمٸزدەگٸ تاماق ٶنەركەسٸبٸ جٶنٸندەگٸ قۋاتتى ٶنەركەسٸپتەردٸڭ بٸرٸ بولدى. سەمەي ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا دا وبلىس اۋماعىندا 238 جەنە 8 اتقىشتار ديۆيزيياسى, ەرلٸك ٸستەرٸ ٷشٸن 238-شٸ اتقىشتار ديۆيزيياسىنىڭ 13 مىڭنان استام جاۋىنگەرلەرٸ ەرلٸك كٶرسەتتٸ.
جاراتۋشىنىڭ ٶزٸ بەرگەن كيەلٸ قۇدٸرەت دەگەن وسى. ەدەتتە جاقسى ادامداردى كٶرگەندە «كيەلٸ توپىراقتان » دەپ جاتادى. راس شىعار, كيە توپىراققا قونادى, توپىراق ارقىلى پەرزەنتٸنە اۋىسادى دەيدٸ. سوندىقتان دا سەمەيدٸڭ كيەلٸ توپىراعى ەسەتتٸڭ, اقتامبەردٸ مەن دۋلات باباتايۇلىنىڭ, ابايدىڭ الدىن كٶرگەن دارىندى اقىن شەكٸرتتەرٸنٸڭ مەكەنٸ بۇل. ماحابباتتىڭ سيمۆولىنا اينالعان قوزى مەن باياننىڭ, ەڭلٸك پەن كەبەكتٸڭ, اباي, مۇحتار, شەكەرٸم شىعارمالارىنىڭ تاريحي وتانى. ەيگٸلٸ كەمپٸرباي ەنشٸ, سەبيت دٶنەنتاەۆ, تٸپتٸ كەشەگٸ ۇلت قايراتكەرٸ قايرات رىسقۇلبەكوۆقا توپىراق بۇيىرعان جەر.
سول كيەلٸ توپىراقتىڭ تٶل پەرزەنتتەرٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا دا قازاقستاننىڭ ەر سالاسى بويىنشا ەلٸن سٷيٸندٸرٸپ, تٷكپٸر-تٷكپٸردە جٷر. ەدەبيەت سالاسىندا ەل تانيتىن تۇلعالار مەن قايراتكەرلەر – شەكٸر ەبەنوۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ, قاليحان التىنباەۆ, مۇحتار ماعاۋين, قابدەش جٷمادٸلوۆ, نەسٸپبەك ايتوۆ, دەمەش ومارباەۆا, تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸموۆ, مەدەۋ سەرسەككەۆ, تٶكەن يبراگيموۆ, ەزٸلحان نۇرشايىقوۆتاردىڭ ٸزٸن جالعاپ جٷرگەن جاستار ٶسٸپ كەلەدٸ. ازۋلى ايتىس اقىندارىن دايىنداپ, ٷكٸلەپ, تٷلەتٸپ وتىرعان اقىندار ورتالىعى دا وسى سەمەيدە. ورتامىزدا جٷرگەن دەۋلەتكەرەي, سەرٸكزات, اينۇر, رينات, سارا, قارلىعاش, نۇرجان, جالعاس, مەرەيدەن باستاپ جٷرسٸن ەرمانوۆتىڭ الدىندا جٷرگەندەردٸڭ جارتىسىنان كٶبٸ وسى اقىندار ورتالىعىنىڭ تٷلەگٸ.
«احاۋ, سەمەي, تٸل مەن كٶمەي» دەپ ەكٸ-اق سٶز ەنگە ارقاۋ بولعان سەمەيدٸڭ تٸلٸ – اقىندار, كٶمەيٸ – ەنشٸلەر. بيبٸگۋل تٶلەگەنوۆا, مەدەنيەت ەشەكەەۆ, بولات سىبانوۆ, تۇرسىنعازى راحيموۆ, ساناق ەبەۋوۆ, روزا رىمباەۆا, تولقىن زابيروۆا, باقىت ٷدەرباەۆا, بايان ساعىمباەۆا, مايرا يليياسوۆا, كلارا تٶلەنباەۆا, ەرلان رىسقالي, ەرلان قۇجىمانوۆ, گٷلميرا سارينا, ت.ب. تٸزە بەرۋگە بولادى. كٷيشٸلەردٸ - سەكەن تۇرىسبەكوۆتان باستاپ تٸزبەلەپ, بيشٸلەردٸ - بولات ايۋحانوۆتان (بالەت), باستاپ تاراتساق مەيٸر قانار ەدٸ.
سٶز تٷيٸنٸندە ايتايىن دەگەنٸم, قاي زاماندا دا باتىسقا قاراپ ٸلٸپ الا جٶنەلگٸش بولدىق. مەسەۋدە اربات بار دەپ قازاقستاننىڭ ٷلكەن قالالارىنىڭ بارلىعىنىڭ دەمالىس ورىندارىن اربات اتايتىن بولدىق. ال, نەگە قازاقستاننىڭ سەمەيٸن سانكت-پەتەربۋرگپەن تەڭەستٸرە الماي جٷرمٸز?! قالاي دەگەنمەن دە رۋحانيياتقا تولىپ, تۇنىپ تۇرعان سەمەي قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ وشاعى بولۋعا بەك لايىق قوي.
الماحان مۇحامەتقاليقىزى,
استانا
