Saiasat jóninde az ǵana sóz

Áleýmettik áreketter doktrinasy, basqa teoriialarmen qosa, erekshe túrde saiasatty qamtidy. Osylai bola tursa da, bul másele álsiz zerttelýde. Munyń sebebi az emes. Eń aldymen, kóp shyǵynǵa ushyraǵan qoǵam tanýdyń ádistemeliginen qarastyrý qajet. Onyń ishinde Odaqta oryn alǵan áleýmettik izdenisterge ideologiianyń bilik etýi kúshti boldy. Onyń ústine birtalai ǵalymdardyń asyra maqtaýy problemany ýshyqtyra berdi.

Saiasat qoǵamdyq sananyń komponenti, ózegi, oilaý salasy, áleýmettik kórinisterdiń rýhani qurylymy. 

Memlekettik institýttar, ókimet jáne saiasi qoǵamdyq sananyń túrleri olar birine-biri jaqyn. Biraq birin-biri aýystyra almaidy, mindetteri ártúrli.

Memlekettik institýttar – saiasi aktsiialar salasy. Ókimet saiasatqa qaraǵanda bilik jasaý, sonyń nátijesin baǵyndyrýdy kózdeidi. Artyqshylyq áseri bas memleket tili arqyly, memlekettik birlikke til birligi arqyly qol jetkiziledi. 

Saiasattyń jaýap beretin suraqtary az emes. Saiasat – syrttaǵy  oqýdyń  dramasy  emes, ol múddeli qaty­sýdyń, árekettiń, istiń dramasy. Urshyqsha ainalǵan ailadan taza, esti basqarýǵa deiin qamtylady. Jeke jáne toptyq múddelerdi iske asyratyn qural da kásibi basqarý. Basqarý, taldaý resýrsyda keńinen paidalanylady. Saiasi shynaiylyqty jiti baǵalaý óneri, úirenshikti ómir faktylaryna muqiiat qaraý is qimylynyń serigi bolyp tabylady.

Saiasattyń joǵarǵy mindeti – áleý­mettik  árekettiń ómir jaǵdaiyn­daǵy ratsionaldylyqtyń estili bolýyn tanytý.

Jaǵdaiǵa bailanysty saiasat ártúrli bolady. Saiasat birte-birte kúsh ala otyryp, baiyrǵy tobyrdy uiymdastyrylǵan janjalǵa deiin ákelý múmkindigi bolady. Jaratqan: «dene emes, janyńdy joq qylatynnan saqta» degendei, álemdi súiispenshilik pen ashtyq bilep qoimai, toiymdylyq, uqsastyq, múldem qaramai ózine uqsastarmen birigip ketýde qoldanylady. 

Jaramdy ókim – jan ústinde turýǵa umtylady. Muny qalaityndar jaratqannyń aitýyn «Men – ári jol, ári aqiqat, ári ómir» basshylyqqa alady. Osy kezdegi áleýmettik myljyńdar adamgershilikti boiyna sińirgen ókimettiń salystyrmasy monomahtyń bas kiimi. Áliń kelgenshe joǵaryǵa qyzmet jasaý bir jaǵy bolsa, ekinshi jaǵy joǵary atynan sóileý. Osyny Lev Tolstoi jaqsy túsindi. Ol dúniede ózinen basqa kóptegen adamdar bar ekenin, al, bir ǵana Levke qaraýdy qalamady. Ózin shyndyqpen matastyryp qoiý, árine, keremet qasiet. Biraq, KOKP basshylarynyń shyndyqty ózine ǵana tán etýi jamanshylyqpen bitkeni elge málim. 

Qoǵamdyq damýdyń kapitalistik fazasy negizinen áleýmettik integratsiianyń eki tiregi – baǵyndyrý men tehnikaǵa súienedi. Zorlyq, shielenistirý, qarsy turý, belsendi geosaiasat kapitalizmniń imperialistik satysynyń printsipi álsizdi kúshtige zorlatý. Rýzventtiń bekitýi: Jiyrmasynshy ǵasyr – bul kóptegen ulttardyń taǵdyryn sheshetin ǵasyr. Egerde, biz tek qana bos, meiramdy bolmysqa, arsyz dúniege umtylsaq, egerde, biz óz ómirin, ózine qymbat qaýipti kúresten shettei bastasaq, sonda, bizden qýatty ha­lyqtar  bizdi  qýyp jetip  dúniejúzilik bilikti jeńip alady» (aýdarǵan avtor). Zorlaý, kúshteý, basyp alý, jeńgenderdiń máz-meiramy jáne jeńilgenderdiń sorly bolýy, mine, osy kontekste adamzat óziniń tutastyǵyn sezinedi. Aitylǵandardan basqa instrýtalizmniń keń jaiylýy tehnika, tehnologiialyq jetistikterge sái­kes, Rýzvent   kórsetkendei, jekelegen mádeniettiń dúniejúzilik daýy aiaq­talady. Qorqynyshty krizister arasynda jerjúzilik birlestik dáýiri bas­talady. Osy birlestiktiń qurylymy men kelesheginiń aitylýy ábden túsinikti. Bul teristik tabysynyń tuiyǵy. Túsinikte qaiyr­shylyqtyń kúsheiýi, arsyzdyq, ómir súrý ortasynyń júdeýi, biosferanyń jalpy ylastanýy. 

Enshtein – Rasseia monifesinde bar­lyǵymyzdy apatqa ákelip soǵatyn sora­qylyqtyń aldyn-alý qajettigin kórsetti.

Saiasi evaliýtsiiany zertteýshiler mi­kro jáne makro protsesterge kóńil aýda­rady. Mikro protsess evoliýtsiianyń iske qosylý, ósý,  genetikalyq jaǵyna zer salýǵa, taldaýǵa boi usynady. Al, makroevoliýtsiialyq protsess belgili bir elden bastap, órkenietpen bitetin jer ústindegi kórinister men qubylystar dinamikasyn zertteýmen shuǵyldanady. Makroqozǵalystar nátijesinde bolǵan jańa saiasi bólshekter birge eńbektený, ne básekelesý arqyly saiasi jáitti baiytady, evoliýtsiia kúshterine basymdylyq baǵyt beredi.

Saiasattyń bólinbeitin evo­liýtsiia­lyq qurylymynyń negizi saiasi top bolady. Saiasatta jeke bas mańyzdy bolǵanmen, saiasattyń júielik sipaty kóptiń, toptyń ózara is-qimyldarynyń bolýy saiasi uiymshylyqty týdyrady. Muny toptyq ainalym talap etedi.

Saiasi týyndylardyń negizi – etos, qundylyqtar aýmaǵy. Basqa toptardy jolatpaý qajet. Etos bir-birine jaqyn bastardyń birligin saqtaýǵa ábden múddeli. Etos týýdyń, ómirge kelýdiń progressivtik dinamikasyna jaǵdai jasaidy, ár túrli ózgeriste bolady. Mikro jáne makro protsestersiz  evoliýtsiia múmkin emes. 

Elementtik saiasi evoliýtsiialyq qu­bylystardyń, fenomenderdiń qa­lyptasýy, popýliatsiianyń, kóbeiý zat­tyq jáne zattyq emes sipatpen bailanysty bolady. Zattyq, materialdyq zárý bolmaý, saiasattyń tyǵyzdyǵy, shi­raq­tylyǵy, masshtabtylyǵyna áser etedi.

Saiasattyń   este  ustalýy, ratsional­dyǵy oryndy is-árekettiń tabiǵat jáne qoǵamdyq damýdyń irgeli zańdaryna sáikes kelýi bolady. Tuiyqtalǵan, lokaldy jaǵdaida saiasattyń eseptelýimen kó­rinedi. Ǵalamdyq  talqylaýda  adam­zattyń ámbebap is-áreketi eske alynady. 

Saiasattyń eki jaǵy bar. Olar shynaiy, aqsamaityn, saýshylyǵy túgel saiasat jáne saiasatsymaq – politikanstvo saýshylyǵy túgel – arandatýdy kózdeidi. Zań, tarih, halyq aldyndaǵy saiasi aqiialar sýbektileriniń legaldy – legistimdik, ashyq zańdylyq jaýapkershilik, azamattyqty saqtaýǵa zer salǵan is-árekettiń júiesi bolyp tabylady.

Saiasat adamgershilikke basym, ózin-ózi asyra maqtamaityn, ómirge esep bere biletinderdiń is-áreketi. Saiasatqa qaramastan saiasatsymaq – politikanstvo ózine sai jait – koniýnktýra, úrei aidap salý tarih jasaýǵa qarsy joǵary rýhaniiatqa tolyǵymen aila-opasyz jasaý is-áreketi.

Esi túzý saiasat ekige bólinedi. Olar naqty kýrs (áleýmettik tehnologiia – policy) jáne saiasat saiasi qatynastyń paidaly versiialaryn osy shaqqa kóshirýdegi reflektivtik doktrina. 

Rýhani túrin (bilim) baiqaý, qaraý­men shekteledi, praktikalyq rýhani túri (saiasat) iske toly. Saiasattyń taǵaiyndalýy jáne onyń mindeti – qaita qurý, ózgertý, iske asyrý. Saiasattyq ratsionaldyǵy álem qury­lysynyń ratsionaldyǵy ómir ózgerisi, osydan saiasi tehnologiianyń (policy) jáne apologiia  kókke kóterý (politics) oryn alady. 

Saiasi tehnologiianyń ratsionaldyǵy konstitýtsiia, azamattyq quqyqtan qu­marlyqty, kóp oilaýdy jáne aljasýdy, aspan juldyzdaryna jetetin joldarǵa jetekteý, olardyń ishinde «igilik», «baqyt», «gúldený» uǵymdaryna qol jet­kizýi bolady. Bastysy  adam, halyqqa zulym­dyqty, zorlyqty jasamaýdy talap etý memleket tarapynan kúndelikti ómirge qol suqpaý, adam óz erkimen ómir súrýi, qoǵamdyq belsendiligi, ózara shynaiy ómir keshýi ómir problemalary osy Pla­tonnyń pikirinshe, qurmetti saiasatker ádiletsizdikke baspaidy. «Adamdardyń jeke jáne qoǵamdyq bolmysyn» taba alady. 

Ratsionaldyqtyń ekinshi túri – «shynaiy shyndyqqa (Pososhkov) – zatsyz bailyqqa negizdelgen. Sonymen, tarihi bolmys sipaty, tarihi ómirdiń shynaiy maqsaty órkeniet jemisin mo­laitý. Sonyń nátijesinde óndiris tyiymdylyǵy, konstitýtsiianyń bu­zyl­maýy, jariialylyq ómir keshýdiń ikem­diligin qamtamasyz etý. Saiyp kelgende, áńgime adamzat evoliýtsiiasynyń kóz aldynda bolýy jóninde bolyp otyr.  Shelling tarihqa bilik jasaityn jazalaý dep jazdy. Munymen kelisýge bolmaidy. Tarihty bileýshi synnan ótken órkenietti irikteý arqyly is basqarýǵa shaqyrylǵan, tarihi tulǵalar. Adam jaǵdaiyna sai ómirdi uiymdastyra bile­tinin tanytady. Qoǵam, memleket olardyń basqarýyna kónedi. 

Saiasat elektiń nátijesi, jeńiltek tártip, osal minezdi myrzalardy isten ketirý. Tabiǵi tańdaý ómirdi órkeniet adam­gershilik, áleýmettiliktiń joǵarǵy tiregin bekitý bolyp tabylady. Qoǵamdyq bolmys tártiptelgen, ishara bailanysty, rettelgen bul ekstremizmdi jolatpaý, boldyrmaý, shyǵyndardy ákelmeý. Saiasat álsiz bolǵanymen, qalai bolsa solai júrgizilmeidi. Aitalyq, saiasatkerge paidalaný, ómirge qajettilerdi kóterý baǵdarlamasy qajet. Biraq, bul saiasat halyqty azaitýdy talap etedi. Azamattardy eki ese azaityp, ómirge qajettilikti eki ese ósiresiń. Bul kerek pe? Oilaný kerek! Tipti, qazirgi jaǵdaidy saiasattyń ratsionaldy dialektikalyq aila toqýyndaǵy sońyn qarańyz! Triada, úshtik: «maqsat, qural, nátije» osydan barlyq maqsat jaramdy emes; tipti, jaqsy maqsattyń jetkizbeýi sirek emes; qol jetken maqsat eshýaqytta asa qiyndyqsyz bolmaidy.

Saiasattyń ratsionaldyǵy órkeniettiń taǵylyqqa qarsy turýy. Munyń eki printsipi bar: divergentsiia – kóp jaqtylyqty molaitý, aitalyq, Shyǵysta baǵynýshylyqtyń bastalýy; Batysta azamattyq bastalýy.Ekinshi printsip Konvergentsiia – tarih birligi jáne órkeniettik ómir súrýdiń barlyq jaǵdaiynda adamǵa ylaiyqty óndirý. Ómir salasyn qalai qurǵanda da onyń máni kepildik etilgen ómirge qol jetkizý, erteńgi kúnge senimdiliktiń bolýy.

Áleýmettik jekelikke saiasi áser etýdiń aiasy tar initsiativa prokrýstov qoinaýynyń qysymynda baiqaý, qaraý, qoldaýdy quptaityn liberaldyq tehnologiianyń máni óte zor.

Saiasat jáne alańsyzdyq (risk) bir-birinen bólinbeidi. Saiasatta budan qutyla qoimaǵandyqtan alańsyzdyqtyń arasynda bolý kerek, qylmysqa barmai aldyn alý, senimdilikpen aiaǵyń tigen jerdiń myzǵymaityny, oilanylyp istegen initsiativa ol úlesin alatyny.   Mine, osynyń bári eske alynýy kerek.

Alańsyzdyqtyń obektivtik jaǵy – shyndyqtyń kópfaktorlyǵynyń bolýy, jeke múddeniń, maqsattyń oryn alýy. Sýbektivtik jaǵy – saiasi tulǵalardyń bárin birdei aita almaityndyǵy, habar daiyndaýdaǵy kemshilikter de qatty áser etedi.

Qoǵamda eshbir janda, saiasatkerde de qalai bolsa qyzmet etý artyqshylyǵy bolmaidy. Saiasatkerdiń jaýapkershiligi asa úlken taqyryp, qarǵys atqan másele. Onyń basyna qiyndyq túsedi, belgilengen joǵaltýdan apatqa aparýǵa deiin sozylady. 

Jaǵdaidy taldaý, oqiǵanyń damýyna sáikes baǵdarlama jasaý saiasi sheshimge jatady. Saiasi sheshim jáne onyń antologiiasy anyqtylyqsyzdyq, túrli mańyzdylyq, kópfaktorlyǵy, qaita bolmaityny, tezdetilýi. Saiasatkerdiń daiyndaǵany qoldaǵy oiynshyqqa uqsaidy, kútpegen jerden qarsylyq tez arada jaýap berýge májbúr etedi. 

Saiasi sheshimderdi jasaý sebep, materialdyq jáne rýhani jetistikter, azamattylyqty qorǵaý, óziniń iske jaraýy t.b. muqiiat eskeriledi. Kezdesetin kedergilerdi azaitý, erkindikti kóbeitý, tańdaý mádenieti – saiasi erkindik júiesi ekeni anyqtalady. Oiyn teoriiasy anyqtalmaǵan jaǵdaida, múddeler sáikes kelmeitin jaǵdaida tiimdi sheshim qabyldaýdyn jalpy printsipin kórsetedi. Ómir aǵysyn birte-birte qabyldaý, synaýdyń kúsheigenin eske alý, synaýǵa sáikes keletin sharalardy belgilep, halyqty iske tartý sharýasyna jumyl­dyrý qajet. Qyzý qarqyn, tereń oi, ashyq kásipshilik elimizdiń táýelsiz memleket tilin nyǵaitady, táýelsiz el  týyn álemde jelbiretýdi talap etedi. 
Elimiz jasai bersin!

Saǵyndyq Kenjebaev,
professor

"Aqiqat" jýrnaly