ساياسات جٶنٸندە از عانا سٶز

ەلەۋمەتتٸك ەرەكەتتەر دوكتريناسى, باسقا تەورييالارمەن قوسا, ەرەكشە تٷردە ساياساتتى قامتيدى. وسىلاي بولا تۇرسا دا, بۇل مەسەلە ەلسٸز زەرتتەلۋدە. مۇنىڭ سەبەبٸ از ەمەس. ەڭ الدىمەن, كٶپ شىعىنعا ۇشىراعان قوعام تانۋدىڭ ەدٸستەمەلٸگٸنەن قاراستىرۋ قاجەت. ونىڭ ٸشٸندە وداقتا ورىن العان ەلەۋمەتتٸك ٸزدەنٸستەرگە يدەولوگييانىڭ بيلٸك ەتۋٸ كٷشتٸ بولدى. ونىڭ ٷستٸنە بٸرتالاي عالىمداردىڭ اسىرا ماقتاۋى پروبلەمانى ۋشىقتىرا بەردٸ.

ساياسات قوعامدىق سانانىڭ كومپونەنتٸ, ٶزەگٸ, ويلاۋ سالاسى, ەلەۋمەتتٸك كٶرٸنٸستەردٸڭ رۋحاني قۇرىلىمى. 

مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار, ٶكٸمەت جەنە ساياسي قوعامدىق سانانىڭ تٷرلەرٸ ولار بٸرٸنە-بٸرٸ جاقىن. بٸراق بٸرٸن-بٸرٸ اۋىستىرا المايدى, مٸندەتتەرٸ ەرتٷرلٸ.

مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار – ساياسي اكتسييالار سالاسى. ٶكٸمەت ساياساتقا قاراعاندا بيلٸك جاساۋ, سونىڭ نەتيجەسٸن باعىندىرۋدى كٶزدەيدٸ. ارتىقشىلىق ەسەرٸ باس مەملەكەت تٸلٸ ارقىلى, مەملەكەتتٸك بٸرلٸككە تٸل بٸرلٸگٸ ارقىلى قول جەتكٸزٸلەدٸ. 

ساياساتتىڭ جاۋاپ بەرەتٸن سۇراقتارى از ەمەس. ساياسات – سىرتتاعى  وقۋدىڭ  دراماسى  ەمەس, ول مٷددەلٸ قاتى­سۋدىڭ, ەرەكەتتٸڭ, ٸستٸڭ دراماسى. ۇرشىقشا اينالعان ايلادان تازا, ەستٸ باسقارۋعا دەيٸن قامتىلادى. جەكە جەنە توپتىق مٷددەلەردٸ ٸسكە اسىراتىن قۇرال دا كەسٸبي باسقارۋ. باسقارۋ, تالداۋ رەسۋرسىدا كەڭٸنەن پايدالانىلادى. ساياسي شىنايىلىقتى جٸتٸ باعالاۋ ٶنەرٸ, ٷيرەنشٸكتٸ ٶمٸر فاكتىلارىنا مۇقييات قاراۋ ٸس قيمىلىنىڭ سەرٸگٸ بولىپ تابىلادى.

ساياساتتىڭ جوعارعى مٸندەتٸ – ەلەۋ­مەتتٸك  ەرەكەتتٸڭ ٶمٸر جاعدايىن­داعى راتسيونالدىلىقتىڭ ەستٸلٸ بولۋىن تانىتۋ.

جاعدايعا بايلانىستى ساياسات ەرتٷرلٸ بولادى. ساياسات بٸرتە-بٸرتە كٷش الا وتىرىپ, بايىرعى توبىردى ۇيىمداستىرىلعان جانجالعا دەيٸن ەكەلۋ مٷمكٸندٸگٸ بولادى. جاراتقان: «دەنە ەمەس, جانىڭدى جوق قىلاتىننان ساقتا» دەگەندەي, ەلەمدٸ سٷيٸسپەنشٸلٸك پەن اشتىق بيلەپ قويماي, تويىمدىلىق, ۇقساستىق, مٷلدەم قاراماي ٶزٸنە ۇقساستارمەن بٸرٸگٸپ كەتۋدە قولدانىلادى. 

جارامدى ٶكٸم – جان ٷستٸندە تۇرۋعا ۇمتىلادى. مۇنى قالايتىندار جاراتقاننىڭ ايتۋىن «مەن – ەرٸ جول, ەرٸ اقيقات, ەرٸ ٶمٸر» باسشىلىققا الادى. وسى كەزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك مىلجىڭدار ادامگەرشٸلٸكتٸ بويىنا سٸڭٸرگەن ٶكٸمەتتٸڭ سالىستىرماسى مونوماحتىڭ باس كيٸمٸ. ەلٸڭ كەلگەنشە جوعارىعا قىزمەت جاساۋ بٸر جاعى بولسا, ەكٸنشٸ جاعى جوعارى اتىنان سٶيلەۋ. وسىنى لەۆ تولستوي جاقسى تٷسٸندٸ. ول دٷنيەدە ٶزٸنەن باسقا كٶپتەگەن ادامدار بار ەكەنٸن, ال, بٸر عانا لەۆكە قاراۋدى قالامادى. ٶزٸن شىندىقپەن ماتاستىرىپ قويۋ, ەرينە, كەرەمەت قاسيەت. بٸراق, كوكپ باسشىلارىنىڭ شىندىقتى ٶزٸنە عانا تەن ەتۋٸ جامانشىلىقپەن بٸتكەنٸ ەلگە مەلٸم. 

قوعامدىق دامۋدىڭ كاپيتاليستٸك فازاسى نەگٸزٸنەن ەلەۋمەتتٸك ينتەگراتسييانىڭ ەكٸ تٸرەگٸ – باعىندىرۋ مەن تەحنيكاعا سٷيەنەدٸ. زورلىق, شيەلەنٸستٸرۋ, قارسى تۇرۋ, بەلسەندٸ گەوساياسات كاپيتاليزمنٸڭ يمپەرياليستٸك ساتىسىنىڭ پرينتسيپٸ ەلسٸزدٸ كٷشتٸگە زورلاتۋ. رۋزۆەنتتٸڭ بەكٸتۋٸ: جيىرماسىنشى عاسىر – بۇل كٶپتەگەن ۇلتتاردىڭ تاعدىرىن شەشەتٸن عاسىر. ەگەردە, بٸز تەك قانا بوس, مەيرامدى بولمىسقا, ارسىز دٷنيەگە ۇمتىلساق, ەگەردە, بٸز ٶز ٶمٸرٸن, ٶزٸنە قىمبات قاۋٸپتٸ كٷرەستەن شەتتەي باستاساق, سوندا, بٸزدەن قۋاتتى حا­لىقتار  بٸزدٸ  قۋىپ جەتٸپ  دٷنيەجٷزٸلٸك بيلٸكتٸ جەڭٸپ الادى» (اۋدارعان اۆتور). زورلاۋ, كٷشتەۋ, باسىپ الۋ, جەڭگەندەردٸڭ مەز-مەيرامى جەنە جەڭٸلگەندەردٸڭ سورلى بولۋى, مٸنە, وسى كونتەكستە ادامزات ٶزٸنٸڭ تۇتاستىعىن سەزٸنەدٸ. ايتىلعانداردان باسقا ينسترۋتاليزمنٸڭ كەڭ جايىلۋى تەحنيكا, تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرگە سەي­كەس, رۋزۆەنت   كٶرسەتكەندەي, جەكەلەگەن مەدەنيەتتٸڭ دٷنيەجٷزٸلٸك داۋى اياق­تالادى. قورقىنىشتى كريزيستەر اراسىندا جەرجٷزٸلٸك بٸرلەستٸك دەۋٸرٸ باس­تالادى. وسى بٸرلەستٸكتٸڭ قۇرىلىمى مەن كەلەشەگٸنٸڭ ايتىلۋى ەبدەن تٷسٸنٸكتٸ. بۇل تەرٸستٸك تابىسىنىڭ تۇيىعى. تٷسٸنٸكتە قايىر­شىلىقتىڭ كٷشەيۋٸ, ارسىزدىق, ٶمٸر سٷرۋ ورتاسىنىڭ جٷدەۋٸ, بيوسفەرانىڭ جالپى ىلاستانۋى. 

ەنشتەين – راسسەيا مونيفەسٸندە بار­لىعىمىزدى اپاتقا ەكەلٸپ سوعاتىن سورا­قىلىقتىڭ الدىن-الۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتتٸ.

ساياسي ەۆاليۋتسييانى زەرتتەۋشٸلەر مي­كرو جەنە ماكرو پروتسەستەرگە كٶڭٸل اۋدا­رادى. ميكرو پروتسەسس ەۆوليۋتسييانىڭ ٸسكە قوسىلۋ, ٶسۋ,  گەنەتيكالىق جاعىنا زەر سالۋعا, تالداۋعا بوي ۇسىنادى. ال, ماكروەۆوليۋتسييالىق پروتسەسس بەلگٸلٸ بٸر ەلدەن باستاپ, ٶركەنيەتپەن بٸتەتٸن جەر ٷستٸندەگٸ كٶرٸنٸستەر مەن قۇبىلىستار ديناميكاسىن زەرتتەۋمەن شۇعىلدانادى. ماكروقوزعالىستار نەتيجەسٸندە بولعان جاڭا ساياسي بٶلشەكتەر بٸرگە ەڭبەكتەنۋ, نە بەسەكەلەسۋ ارقىلى ساياسي جەيتتٸ بايىتادى, ەۆوليۋتسييا كٷشتەرٸنە باسىمدىلىق باعىت بەرەدٸ.

ساياساتتىڭ بٶلٸنبەيتٸن ەۆو­ليۋتسييا­لىق قۇرىلىمىنىڭ نەگٸزٸ ساياسي توپ بولادى. ساياساتتا جەكە باس ماڭىزدى بولعانمەن, ساياساتتىڭ جٷيەلٸك سيپاتى كٶپتٸڭ, توپتىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلدارىنىڭ بولۋى ساياسي ۇيىمشىلىقتى تۋدىرادى. مۇنى توپتىق اينالىم تالاپ ەتەدٸ.

ساياسي تۋىندىلاردىڭ نەگٸزٸ – ەتوس, قۇندىلىقتار اۋماعى. باسقا توپتاردى جولاتپاۋ قاجەت. ەتوس بٸر-بٸرٸنە جاقىن باستاردىڭ بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا ەبدەن مٷددەلٸ. ەتوس تۋۋدىڭ, ٶمٸرگە كەلۋدٸڭ پروگرەسسيۆتٸك ديناميكاسىنا جاعداي جاسايدى, ەر تٷرلٸ ٶزگەرٸستە بولادى. ميكرو جەنە ماكرو پروتسەستەرسٸز  ەۆوليۋتسييا مٷمكٸن ەمەس. 

ەلەمەنتتٸك ساياسي ەۆوليۋتسييالىق قۇ­بىلىستاردىڭ, فەنومەندەردٸڭ قا­لىپتاسۋى, پوپۋلياتسييانىڭ, كٶبەيۋ زات­تىق جەنە زاتتىق ەمەس سيپاتپەن بايلانىستى بولادى. زاتتىق, ماتەريالدىق زەرۋ بولماۋ, ساياساتتىڭ تىعىزدىعى, شي­راق­تىلىعى, ماسشتابتىلىعىنا ەسەر ەتەدٸ.

ساياساتتىڭ   ەستە  ۇستالۋى, راتسيونال­دىعى ورىندى ٸس-ەرەكەتتٸڭ تابيعات جەنە قوعامدىق دامۋدىڭ ٸرگەلٸ زاڭدارىنا سەيكەس كەلۋٸ بولادى. تۇيىقتالعان, لوكالدى جاعدايدا ساياساتتىڭ ەسەپتەلۋٸمەن كٶ­رٸنەدٸ. عالامدىق  تالقىلاۋدا  ادام­زاتتىڭ ەمبەباپ ٸس-ەرەكەتٸ ەسكە الىنادى. 

ساياساتتىڭ ەكٸ جاعى بار. ولار شىنايى, اقسامايتىن, ساۋشىلىعى تٷگەل ساياسات جەنە ساياساتسىماق – پوليتيكانستۆو ساۋشىلىعى تٷگەل – ارانداتۋدى كٶزدەيدٸ. زاڭ, تاريح, حالىق الدىنداعى ساياسي اقييالار سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ لەگالدى – لەگيستيمدٸك, اشىق زاڭدىلىق جاۋاپكەرشٸلٸك, ازاماتتىقتى ساقتاۋعا زەر سالعان ٸس-ەرەكەتتٸڭ جٷيەسٸ بولىپ تابىلادى.

ساياسات ادامگەرشٸلٸككە باسىم, ٶزٸن-ٶزٸ اسىرا ماقتامايتىن, ٶمٸرگە ەسەپ بەرە بٸلەتٸندەردٸڭ ٸس-ەرەكەتٸ. ساياساتقا قاراماستان ساياساتسىماق – پوليتيكانستۆو ٶزٸنە ساي جايت – كونيۋنكتۋرا, ٷرەي ايداپ سالۋ تاريح جاساۋعا قارسى جوعارى رۋحانيياتقا تولىعىمەن ايلا-وپاسىز جاساۋ ٸس-ەرەكەتٸ.

ەسٸ تٷزۋ ساياسات ەكٸگە بٶلٸنەدٸ. ولار ناقتى كۋرس (ەلەۋمەتتٸك تەحنولوگييا – policy) جەنە ساياسات ساياسي قاتىناستىڭ پايدالى ۆەرسييالارىن وسى شاققا كٶشٸرۋدەگٸ رەفلەكتيۆتٸك دوكترينا. 

رۋحاني تٷرٸن (بٸلٸم) بايقاۋ, قاراۋ­مەن شەكتەلەدٸ, پراكتيكالىق رۋحاني تٷرٸ (ساياسات) ٸسكە تولى. ساياساتتىڭ تاعايىندالۋى جەنە ونىڭ مٸندەتٸ – قايتا قۇرۋ, ٶزگەرتۋ, ٸسكە اسىرۋ. ساياساتتىق راتسيونالدىعى ەلەم قۇرى­لىسىنىڭ راتسيونالدىعى ٶمٸر ٶزگەرٸسٸ, وسىدان ساياسي تەحنولوگييانىڭ (policy) جەنە اپولوگييا  كٶككە كٶتەرۋ (politics) ورىن الادى. 

ساياسي تەحنولوگييانىڭ راتسيونالدىعى كونستيتۋتسييا, ازاماتتىق قۇقىقتان قۇ­مارلىقتى, كٶپ ويلاۋدى جەنە الجاسۋدى, اسپان جۇلدىزدارىنا جەتەتٸن جولدارعا جەتەكتەۋ, ولاردىڭ ٸشٸندە «يگٸلٸك», «باقىت», «گٷلدەنۋ» ۇعىمدارىنا قول جەت­كٸزۋٸ بولادى. باستىسى  ادام, حالىققا زۇلىم­دىقتى, زورلىقتى جاساماۋدى تالاپ ەتۋ مەملەكەت تاراپىنان كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرگە قول سۇقپاۋ, ادام ٶز ەركٸمەن ٶمٸر سٷرۋٸ, قوعامدىق بەلسەندٸلٸگٸ, ٶزارا شىنايى ٶمٸر كەشۋٸ ٶمٸر پروبلەمالارى وسى پلا­توننىڭ پٸكٸرٸنشە, قۇرمەتتٸ ساياساتكەر ەدٸلەتسٸزدٸككە باسپايدى. «ادامداردىڭ جەكە جەنە قوعامدىق بولمىسىن» تابا الادى. 

راتسيونالدىقتىڭ ەكٸنشٸ تٷرٸ – «شىنايى شىندىققا (پوسوشكوۆ) – زاتسىز بايلىققا نەگٸزدەلگەن. سونىمەن, تاريحي بولمىس سيپاتى, تاريحي ٶمٸردٸڭ شىنايى ماقساتى ٶركەنيەت جەمٸسٸن مو­لايتۋ. سونىڭ نەتيجەسٸندە ٶندٸرٸس تىيىمدىلىعى, كونستيتۋتسييانىڭ بۇ­زىل­ماۋى, جارييالىلىق ٶمٸر كەشۋدٸڭ يكەم­دٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. سايىپ كەلگەندە, ەڭگٸمە ادامزات ەۆوليۋتسيياسىنىڭ كٶز الدىندا بولۋى جٶنٸندە بولىپ وتىر.  شەللينگ تاريحقا بيلٸك جاسايتىن جازالاۋ دەپ جازدى. مۇنىمەن كەلٸسۋگە بولمايدى. تاريحتى بيلەۋشٸ سىننان ٶتكەن ٶركەنيەتتٸ ٸرٸكتەۋ ارقىلى ٸس باسقارۋعا شاقىرىلعان, تاريحي تۇلعالار. ادام جاعدايىنا ساي ٶمٸردٸ ۇيىمداستىرا بٸلە­تٸنٸن تانىتادى. قوعام, مەملەكەت ولاردىڭ باسقارۋىنا كٶنەدٸ. 

ساياسات ەلەكتٸڭ نەتيجەسٸ, جەڭٸلتەك تەرتٸپ, وسال مٸنەزدٸ مىرزالاردى ٸستەن كەتٸرۋ. تابيعي تاڭداۋ ٶمٸردٸ ٶركەنيەت ادام­گەرشٸلٸك, ەلەۋمەتتٸلٸكتٸڭ جوعارعى تٸرەگٸن بەكٸتۋ بولىپ تابىلادى. قوعامدىق بولمىس تەرتٸپتەلگەن, ٸشارا بايلانىستى, رەتتەلگەن بۇل ەكسترەميزمدٸ جولاتپاۋ, بولدىرماۋ, شىعىنداردى ەكەلمەۋ. ساياسات ەلسٸز بولعانىمەن, قالاي بولسا سولاي جٷرگٸزٸلمەيدٸ. ايتالىق, ساياساتكەرگە پايدالانۋ, ٶمٸرگە قاجەتتٸلەردٸ كٶتەرۋ باعدارلاماسى قاجەت. بٸراق, بۇل ساياسات حالىقتى ازايتۋدى تالاپ ەتەدٸ. ازاماتتاردى ەكٸ ەسە ازايتىپ, ٶمٸرگە قاجەتتٸلٸكتٸ ەكٸ ەسە ٶسٸرەسٸڭ. بۇل كەرەك پە? ويلانۋ كەرەك! تٸپتٸ, قازٸرگٸ جاعدايدى ساياساتتىڭ راتسيونالدى ديالەكتيكالىق ايلا توقۋىنداعى سوڭىن قاراڭىز! تريادا, ٷشتٸك: «ماقسات, قۇرال, نەتيجە» وسىدان بارلىق ماقسات جارامدى ەمەس; تٸپتٸ, جاقسى ماقساتتىڭ جەتكٸزبەۋٸ سيرەك ەمەس; قول جەتكەن ماقسات ەشۋاقىتتا اسا قيىندىقسىز بولمايدى.

ساياساتتىڭ راتسيونالدىعى ٶركەنيەتتٸڭ تاعىلىققا قارسى تۇرۋى. مۇنىڭ ەكٸ پرينتسيپٸ بار: ديۆەرگەنتسييا – كٶپ جاقتىلىقتى مولايتۋ, ايتالىق, شىعىستا باعىنۋشىلىقتىڭ باستالۋى; باتىستا ازاماتتىق باستالۋى.ەكٸنشٸ پرينتسيپ كونۆەرگەنتسييا – تاريح بٸرلٸگٸ جەنە ٶركەنيەتتٸك ٶمٸر سٷرۋدٸڭ بارلىق جاعدايىندا ادامعا ىلايىقتى ٶندٸرۋ. ٶمٸر سالاسىن قالاي قۇرعاندا دا ونىڭ مەنٸ كەپٸلدٸك ەتٸلگەن ٶمٸرگە قول جەتكٸزۋ, ەرتەڭگٸ كٷنگە سەنٸمدٸلٸكتٸڭ بولۋى.

ەلەۋمەتتٸك جەكەلٸككە ساياسي ەسەر ەتۋدٸڭ اياسى تار ينيتسياتيۆا پروكرۋستوۆ قويناۋىنىڭ قىسىمىندا بايقاۋ, قاراۋ, قولداۋدى قۇپتايتىن ليبەرالدىق تەحنولوگييانىڭ مەنٸ ٶتە زور.

ساياسات جەنە الاڭسىزدىق (ريسك) بٸر-بٸرٸنەن بٶلٸنبەيدٸ. ساياساتتا بۇدان قۇتىلا قويماعاندىقتان الاڭسىزدىقتىڭ اراسىندا بولۋ كەرەك, قىلمىسقا بارماي الدىن الۋ, سەنٸمدٸلٸكپەن اياعىڭ تيگەن جەردٸڭ مىزعىمايتىنى, ويلانىلىپ ٸستەگەن ينيتسياتيۆا ول ٷلەسٸن الاتىنى.   مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ ەسكە الىنۋى كەرەك.

الاڭسىزدىقتىڭ وبەكتيۆتٸك جاعى – شىندىقتىڭ كٶپفاكتورلىعىنىڭ بولۋى, جەكە مٷددەنٸڭ, ماقساتتىڭ ورىن الۋى. سۋبەكتيۆتٸك جاعى – ساياسي تۇلعالاردىڭ بەرٸن بٸردەي ايتا المايتىندىعى, حابار دايىنداۋداعى كەمشٸلٸكتەر دە قاتتى ەسەر ەتەدٸ.

قوعامدا ەشبٸر جاندا, ساياساتكەردە دە قالاي بولسا قىزمەت ەتۋ ارتىقشىلىعى بولمايدى. ساياساتكەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ اسا ٷلكەن تاقىرىپ, قارعىس اتقان مەسەلە. ونىڭ باسىنا قيىندىق تٷسەدٸ, بەلگٸلەنگەن جوعالتۋدان اپاتقا اپارۋعا دەيٸن سوزىلادى. 

جاعدايدى تالداۋ, وقيعانىڭ دامۋىنا سەيكەس باعدارلاما جاساۋ ساياسي شەشٸمگە جاتادى. ساياسي شەشٸم جەنە ونىڭ انتولوگيياسى انىقتىلىقسىزدىق, تٷرلٸ ماڭىزدىلىق, كٶپفاكتورلىعى, قايتا بولمايتىنى, تەزدەتٸلۋٸ. ساياساتكەردٸڭ دايىنداعانى قولداعى ويىنشىققا ۇقسايدى, كٷتپەگەن جەردەن قارسىلىق تەز ارادا جاۋاپ بەرۋگە مەجبٷر ەتەدٸ. 

ساياسي شەشٸمدەردٸ جاساۋ سەبەپ, ماتەريالدىق جەنە رۋحاني جەتٸستٸكتەر, ازاماتتىلىقتى قورعاۋ, ٶزٸنٸڭ ٸسكە جاراۋى ت.ب. مۇقييات ەسكەرٸلەدٸ. كەزدەسەتٸن كەدەرگٸلەردٸ ازايتۋ, ەركٸندٸكتٸ كٶبەيتۋ, تاڭداۋ مەدەنيەتٸ – ساياسي ەركٸندٸك جٷيەسٸ ەكەنٸ انىقتالادى. ويىن تەوريياسى انىقتالماعان جاعدايدا, مٷددەلەر سەيكەس كەلمەيتٸن جاعدايدا تيٸمدٸ شەشٸم قابىلداۋدىن جالپى پرينتسيپٸن كٶرسەتەدٸ. ٶمٸر اعىسىن بٸرتە-بٸرتە قابىلداۋ, سىناۋدىڭ كٷشەيگەنٸن ەسكە الۋ, سىناۋعا سەيكەس كەلەتٸن شارالاردى بەلگٸلەپ, حالىقتى ٸسكە تارتۋ شارۋاسىنا جۇمىل­دىرۋ قاجەت. قىزۋ قارقىن, تەرەڭ وي, اشىق كەسٸپشٸلٸك ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸز مەملەكەت تٸلٸن نىعايتادى, تەۋەلسٸز ەل  تۋىن ەلەمدە جەلبٸرەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. 
ەلٸمٸز جاساي بەرسٸن!

ساعىندىق كەنجەباەۆ,
پروفەسسور

"اقيقات" جۋرنالى