Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jariialanǵan maqalasynda tarihi taqyryptaǵy filmderdi qoldaý máselesi qozǵaldy. Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qairatkeri, kinorejisser Satybaldy Narymbetovtyń pikirinshe, mundai filmder zamanaýi Qazaqstannyń odan ári damýy úshin qajet, sondai-aq bolashaq óskeleń urpaq úshin, tipti árqaisymyz úshin mańyzdy ról atqarady.
«2008 jyly men Mustafa Shoqai týraly tarihi filmdi túsirgenimde, tusaýkeserden keiin kórermenderdiń jyly lebizine bólendik. Sol kezde men táýelsizdik alǵannan keiin ulttyq ózin-ózi anyqtaý protsesi bastalǵanyn túsindim. Bala kezimizde, mektepte Qazaq KSR tarihyn oqitynbyz, sol kezde qazaq halqy 1917 jylǵy Qazan tóńkerisinen keiin paida bolǵandai sezinetinbiz. Al oǵan deiin ultymyzdyń qaida turǵany, qaidan kelgeni belgisiz, múmkin parashiýtpen ushyp kelip sol aýmaqta qalyp qoiǵan shyǵarmyz? Keiinnen KOKP tarihyn, ejelgi álem tarihyn oqydyq, al óz tarihymyzdy bilmedik jáne oǵan nazar aýdarmadyq. Keiin, men Mustafa Shoqai týraly materialdardy zerttep júrip, óz tarihymyzǵa úlken qyzyǵýshylyq tanyta bastadym. 1948 jyly Máskeýde Kenesary han jáne ol ómir súrgen ýaqyt týraly doktorlyq dissertatsiia qorǵaǵan Ermuhan Bekmahanov týraly bildim. Ýaqyt óte kele, munyń bári pikirtalasqa ainalyp, aqyry Bekmahanovqa qarsy sot protsesi júrgizilip, ony Sibirge 25 jylǵa jiberdi. Ol 1917 jylǵa deiin biz óz jerlerimizde ómir súrip qana qoimai, táýelsizdigimizdi qorǵaǵanymyzdy jazýǵa batyly jetkeni belgili boldy, túsinesiz be, bul tarihtaǵy qandai shataq jaǵdai. Mustafa Shoqaidan keiin men bizdiń urpaq óz tarihy týraly taǵy biraz nárse biletinin túsindim. Biraq jas urpaq ony túsinbeidi. Sondyqtan, bolashaǵymyz úshin, balalarymyz ben nemerelerimiz úshin ótkenniń paraqtaryn jii aqtarýymyz qajet. Qazaqta «jeti atasyn bilmegen jetesiz» deitin kóneden qalǵan sóz bar. Jeti atamyzdy taný úshin ótkenge oralý qajet. Bolashaqty taný úshin ótkennen bastaý qajet – kim bolǵanymyzdy bilip jáne kimge ainalǵanymyzdy kórý kerek», - deidi rejisser S. Narymbetov.
Onyń paiymynsha, qazirgi jańa urpaq, ókinishke qarai, basqa ulttyń tarihynan, Gollivýd filmderinen tárbie-tálim alyp jatyr. Máselen, onyń pikirinshe, búgingi jastar amerikalanýda, al Qurama Shtattardyń tamyry tereńge jaiylatyn, ǵasyrlarǵa sozylatyndai tarihy joq, qazaqtarǵa qaraǵanda olar tym jas halyq. Amerikalyqtar, Djek Londonnyń keiipkerleri jáne olar Jabaiy Batysty (úndisterdiń jerleri) igergen kezde qazaqtyń óz aýmaǵy, óz jeri boldy.
«Sondyqtan, bizdiń Prezidentimiz ǵasyrlar boiǵy shań basyp ketken ultymyzdyń avtoportretin qazyp alyp, qalpyna keltirý kerektigin aitady! Ol úshin kóp kúsh jumsap, árqaisymyzdyń, kim bolsaq ta, shynaiy nietimizdi bildirýimiz kerek. Bul bizdiń qasietti paryzymyz. Birinshiden, bul tarihshylardyń, sýretshilerdiń jáne ásirese kinematografisterdiń paryzy. Meni «taǵy da tarihi filmder me», «bizde kadrlar joq» degen sekildi tek senimsiz pikirler mazalaidy. Qazaq kinosyna degen senimsizdik taǵy da baiqalady. Biraq, bizde kóptegen daryndy jastar bar, olar karantin kezinde de laiyqty syilyqtarǵa ie boldy. Nelikten biz olarǵa otandyq kinoprokat arqyly qoldaý kórsetpeimiz?» deidi S. Narymbetov.
Ol sondai-aq, qazaq kórermenine otandyq týyndylar múldem kórsetilmeitinin alǵa tartyp, sondyqtan kinoteatrlar gollivýdtyq ónimnen góri otandyq filmderdi kóbirek kórsetýi úshin otandyq kinoprokatty qaitarý kerektigin aitady. Prokatty qazaq kinosyna baǵyttaý úshin úlken kúsh jumsaý kerek.
«Óz elimizde sheteldik filmderdi prokattaý arqyly biz kórermenderdiń sanasyna bóten ideologiiany óz erkimizben engizip jatqanymyzdy jáne tipti olardyń filmderine sýbsidiia bólip otyrǵanymyzdy bári birdei túsine bermeidi. Al bul bizdiń jas memleketimiz úshin qaýipti. Gollivýdtyq ekshn-filmder, eýropalyq filmder, avangard kórsetile bersin, biraq basty nazar bizdiń otandyq kino ónimderine aýdarylsyn. Prokatty qaitaryp, jylyna keminde bir tarihi film shyǵaryp, ony úlken ekranda kórsetý qajet. «Qazaq eli» laiyqty film emes pe? Óte joǵary dárejede jasalǵan. Al oǵan nege senimsizdikpen qaraimyz? Mine, osyndai senimsizdik bizdiń tarihi kadrlarǵa, «Kóshpendiler» filmine sheteldikterdi jumyldyrýǵa itermeledi. Ol kezde bizdiń kino túsirýge ábden laiyqty úmitkerlerimiz bar edi – Timýr Bekmambetov, sosyn Abai Qarpyqov, Ardaq Ámirqulov, biraq olarǵa eshkim tipti bet burǵan joq. Bizde árdaiym «bóten baqshadaǵy jemis táttirek» degen psihologiialyq faktor qosyla ketedi. Bizdiń baqtyń da jemisteri tátti, tek dámin tatyp kórý kerek», - dep túiindeidi rejisser S. Narymbetov.
.jpeg)