Babalar armany – táýelsizdik, HH ǵasyrdyń sońyn ala osy dáýir urpaqtarynyń enshisine buiyrǵany tarihi shyndyq. Azýy alty qarys Keńester odaǵynyń irgesi sógile bastaǵanyn ańǵarǵan, birtýar óner maitalmandary Kaýken Kenjetaev, Esim Segizbaev qatarly qazaq óneriniń janashyrlary milliardtar elindegi óner qyrandaryn, sary maidan qyl sýyrǵandai iriktep, atajurtta ónerlerin ushtaýǵa zor múmkindik jaratty.
Sol úmitkerlerdiń qatarynda Qytaidyń Shynjań, Kúitún qalasyndaǵy óner institýtyn támamdaǵannan keiin, Ile oblystyq televiziiada diktorlyq qyzmet atqaryp júrgen Ermurat Zeiiphanuly san qyrly ónerimen birden kózge túsip, atajurt tabaldyryǵyn attap, Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner oshaǵynyń stýdenti atandy.
Ermurat Zeiiphanuly QHR, ShÝAR Ile aimaǵy Kúnes aýdanynda dúniege kelip, qarshadaiynan ónerdiń ár qyryna beiim ósti. Ánshiligimen de, kompozitorlyǵymen de jurt kózine erte ilinedi. Sol kezdiń ózinde «Jailaýym ánim», «Sábiler-ai», «Eren taýym» t.b ánderin jurt nazaryna usynyp úlgergen Ermurat munda kelgennen keiin de shyǵarmashylyqqa shyndap den qoidy. Óner akademiiasy qabyrǵasyndaǵy bilikti ustazdardyń sabaqtaryn qalt jibermei, bilimin tereńdetýmen qatar, boidaǵy burqyraǵan talantyn ushtai tústi. 1993-1994 jyldary respýblikalyq «Úkili úmit» jas kompozitorlar baiqaýynyń jáne K.Baiseiitova atyndaǵy kásiptik ánshiler baiqaýynyń júldelerin jeńip aldy.
Aqyn, jazýshy, ánshi, kompozitor, akter Ermurat Zeiiphanuly T. Júrgenov atyndaǵy oqýyn támamdaǵan tusta, Qazaqstan táýelsiz el bolyp, Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev: «Álemdegi tarydai shashylǵan qandastar, kók týdyń astyna birigińder» degen úndeý tastady. Osy úndeýge ún qosqan Ermurat Zeiiphanuly Qazaqstanda turaqtap qalýǵa berik sheshim qabyldap, alǵan bilimin táńir bergen talantymen tyǵyz ushtastyryp, táýelsiz el ádebieti men mádenietine óz úlesin qosýǵa qulshyna kirisip ketti.
Ol qysqa ǵumyrynda Abai atyndaǵy Opera jáne balet teatrynda, M.Áýezov atyndaǵy akademiialyq drama teatrynda, Qazaq memlekettik qyzdar pedagogikalyq ýniversitetinde, Qorǵanys ministrliginiń áskeri ansamblinde, Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń óner jáne mádeniet bólimin basqaryp, abyroily qyzmetter atqardy.
Al shyǵarmashylyqta «Almatym», «Úkili-aiym», «Shyryn-ai», «Kúnes-ai», «Kók týdyń jelbiregeni», «Qairan qulja», «Aýylym meniń Nurlyda» t.b. qatarly salmaqty da saliqaly ánderdi ómirge ákeldi. Sondai-aq, «Sybyzǵy saryny», «Ózińe arnadym», «Bu dúnie», «Úshbýryl» qatarly kesek oily, keremet syrǵa toly bir prozalyq, úsh poeziialyq jinaqtaryn ádebiet súier qaýym nazaryna usyndy. 1995 jyly «Ǵalymdar úiinde», 2006 jyly «Jambyl atyndaǵy filarmoniiada» eki ret jeke shyǵarmashylyq keshterin ótkizdi. Osyndai eren eńbegimen san qyrly shyǵarmashylyǵynyń arqasynda Qazaqstan jazýshylar odaǵyna múshelikke qabyldanyp, Qazaqstan Respýblikasynyń mádeniet qairatkeri, Qorǵanys ministrligi jaǵynan «maior» shenine deiin kóterildi.
Aqyly men bilimi tolysyp, 45-ke endi qadam basyp, kemeline kelgen shaǵynda, sum ajal aramyzdan alyp ketti. Tiri bolǵanda biyl 50 jyldyq mereitoiyn birge toilap, biik-biik belesterdi baǵyndyrǵan jetistikterine kýá bolar edik. Meniń bul shaǵyn maqalamda aitpaǵym, onyń Otanǵa, Táýelsizdikke, Atamekenge, týǵan jerge degen ystyq yqylasy men sheksiz súiispenshiligin ańǵartatyn shyǵarmalary jaiynda bolmaq.
Alǵashqy týyndysy «Jailaýym» áninde:
Jasaǵan keshegi,
Babamnyń mekeni.
Bar eken ómirde,
Jailaýdyń ne teńi.
Men júrgen jailaýdyń,
Taýynyń biigi-ai.
Arýdan aýmaityn,
Aiaýly kiigi-ai, – dep, qut daryp, baq iigen, babalar kindik qany tamǵan kieli ataqonysqa, onyń symbatty da sulý tabiǵatyna sábi kóńilmen emirene, tamsana qaraidy.
Al, óner qýyp ańsap jetken, talai aqyndy tamsandyryp, jyrlaryna arqaý bolǵan ásem Almaty jaily áseri tym erekshe.
Álemnen saǵan teń izdemen,
jumaǵym Almaty,
Anashymdai emizgen eń
tuz-dámiń, shárbatyń, – dep, bilimge sýsyny qanyp, ónerin ushtap erkin kósilýge múmkindik jaratqanyna, dán rizalyǵyn shúbásiz bildiredi.
Alataýdyń asqarynda appaq qar – ar jatyr,
Sol ǵoi seniń páktigińniń belgisi – Almatym, – degen joldar Almaty jaily buryn-sońdy eshbir aqyn aitpaǵan tyń balama. Almatyǵa degen ystyq iltipat, zor qurmet ekeni daýsyz.
Kúlli qazaq ańsap jetken táýelsizdikke degen, azamattyq paryzy men urpaqtyq boryshy, qýanyshy men shattyǵy tipten bólek.
Jalǵyz otanym – Qazaqstanym,
Ǵajapstanym – jaidy qushaǵyn.
Taǵdyrdyń umytyp azap-qyspaǵyn,
Kúndi qushamyn, aidy qushamyn, – dep, bórkin aspanǵa atyp alaqailap, bar ǵalamǵa jar salyp, otanym bar, táýelsiz elmin dep, kókiregin asqaq maqtanysh kerneidi.
Bult kómkergen qyranym – Qazaqstan,
Altyn qanat pyraǵym – Qazaqstan, – degen joldarda da, eldik pen egemendiktiń nyshany, táýelsizdiktiń myzǵymas aiǵaǵy, tarihymnyń ótkeni men búginin jalǵaǵan altyn arqaý dep aishyqtai kele:
Shaiqalmaityn turaǵym – Shańyraǵym,
Sarqylmaityn jyr-ánim – Qazaqstan, – dep, el irgesiniń beriktigi men bar ǵumyrymda ózińdi jyrlap ótýge ázirmin dep ant beredi.
Ermurat poeziiasynan tek otanǵa, týǵan jerge, táýelsizdikke degen jyrlardy bólip alyp airyqsha toqtalýymyzdyń da ózindik sebebi bar. Óitkeni ol, qulai súigen óneri men táýelsizdik úshin bárin de tárk etip, sol jolda óz ulty men táýelsiz otanyna, jurt júreginen tereń oryn alar súbeli shyǵarmalardy usyna bildi. «Kúnes-ai», «Qyzai ana», «Kók týdyń jelbiregeni», «Eki dúniede jalǵyzym Qazaqstan», «Kenesary», «Aýylym meniń Nurlyda» t.b.
Aqyn Almas Ahmetbekulynyń sózine jazylǵan «Kók týdyń jelbiregeni» atty ániniń álemdegi barsha qazaqtyń «ánuranyna» ainalǵanyna eshkim shúbá keltirmeidi. Osy oraida ózim kýá bolǵan «Aýylym meniń Nurlyda» atty ániniń tarihyna qysqasha toqtala ketýdi jón sanadym.
Keńester odaǵy tusynda Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev saldyryp, táýelsizdik jyldarynda talan-tarajǵa túsken, Eńbekshiqazaq aýdanynyń bir túkpirindegi «Nurly» degen aýylǵa Qytaidyń úsh aimaǵynan, Túrkiiadan kelgen qandastar birtindep toptasa bastaidy. Halyqtyń talaby, quzyrly oryndardyń usynysy men qoǵamda ózindik orny bar kóshbasshylardyń biri Rahym Aiypuly osy aýylǵa ákim bolyp taǵaiyndalady. Taǵdyrlas azamattar Rekeńdi quttyqtap, iyǵyna shapan jaýyp, astyna kólik mingizdi. Raiys dosymyzdyń aq tulparyna mingesip bul dúbirli jinalysqa Erekeńmen birge barǵan edim. Osy sátpen, Nurlydaǵy tynys-tirshilikti, «urpaq úshin el úshin, atameken jer úshin» dep, qotaryla kóship kelgen eldi kórip, erekshe sezimge bólengen Erekeń, atalǵan ándi sol saparynda dúniege ákeldi.
Aýylym Nurly aýmaǵy nýly, qamysty,
Ańqyldaq janym Almaty jaqtan ala ushty.
Adymy arshyn astymda jaraý aq tulpar,
Aqsuńqar kóńil jelikti jelmen jarysty.
Aita bar sálem alysta júrgen qurbyǵa,
Saǵynsań oral, aýylym meniń Nurlyda, – dep, dúbirdi estigende eleńdep jai jata almai, boiyn bilegen shattyqpen qýanyshyn qaýymdasymen bólisip, alystaǵy aǵaiynǵa, quiquljyǵan kóńil qusynyń qanatymen joldaidy.
Bastaýy Kúnes Ile aǵyp jatyr irgemde,
Shalqydy shabyt, jaryla jazdap tur keýde.
Altyn shoqy asyp, atajurtty ańsap kelgen el,
Basqany qaitsyn Nurlyda erkin júrgende.
Aita bar sálem, alysta júrgen baýyrǵa,
Saǵynsań oral Nurly degen aýylǵa, – degen joldar arqyly kindik qany tamǵan Kúnesi men ósken ortasy Ileni, atajurtpen sabaqtastyra jyrlap, Nurlyda táýelsizdik toǵystyrǵan aǵaiyndardyń baiandy tirligine balasha máz bolady.
Bar eken qaida qazaqylyqtan keń nendei,
Arqań – Saryarqa, Alataý – asqaq keýdeńdei,
Nurlyǵa kelseń baýraidy baýyrym bir baqyt,
Barqytbel, Ile, Ór-Altai kóship kelgendei.
Aita bar sálem alysta júrgen týysqa,
Saǵynsań oral, Nurlyǵa kelip tý usta.
Bul joldardy tebirenbei oqý áste múmkin emes. Alysta qalǵan qandastar boiyndaǵy darhandyq, keńdik, baýyrmaldyq, ádet-ǵuryp, salt-dástúr, otanǵa degen saǵynysh pen súiispenshilik bári-bárin saǵyna eske alasyń. Osynyń bárin qamshynyń órimindei qiiýlastyrǵan Ermurat Zeiiphanulynyń aqyndyǵymen kompozitorlyǵyna eriksiz tánti bolyp, tanymy men talǵamyna riza bolasyń.
Meniń Ermurat Zeiiphan ulymen tanystyǵym, sonaý 1982 jyly ónerge degen qushtarlyq oiana bastaǵan shaqta Kúneste bastalyp, 1990 jyldary Quljada kásiptes bolyp ushtasty. 1994 jyly táýelsiz Qazaqstannyń Almaty qalasynda, otanǵa degen ystyq yqylaspen qaita qaýyshtyq. Osy jyldan ómiriniń sońyna deiin biz tyǵyz shyǵarmashylyq bailanysta zaman, qoǵam jaily ózara pikirles, maqsattas boldyq. Qiyndyqty da, qýanyshty da birge ótkizip, birtalai shet elderde saparlas ta boldyq. Otyz jyldan astam osynaý ǵumyrda Ermurattyń dostyǵy, azamattyǵy, kisilik kelbeti, arlylyǵy men adaldyǵy, baýyrmaldyǵy, ásirese ónerge degen tazalyǵy men jaýapkershiligi erekshe tańǵaldyratyn. Qolǵa alǵan isin aiaqsyz qaldyrmai, bergen ýaǵdasyn shamasynyń kelgeninshe oryndaýǵa tyrysatyn.
Qoryta aitqanda, Erekeńniń boiynda adam balasyna sirek bitetin, qasiet daryǵan azamat edi. Birneshe túrli ónerdi birdei alyp júrý, ekiniń birine buiyra beretin baq emes ekeni belgili. Akterligin aitpaǵanda, aqyn, kompozitor, ánshiligi nege turady. Shynaiy sezimnen týǵan óz óleńine, jan tebirenter án shyǵaryp, júrekke jetkize oryndaý dástúri, búgingi tańda sirep bara jatqan qubylys. Ermurat osy dástúrdi jalǵastyrýshy, keshegi ótken sal-serilerdiń sarqyty edi. Sen aramyzdan alystaǵanyńmen syrly poeziiań, áserli ánderiń ár júrekte máńgi jańǵyrady.
Tursynbai DÁÝITULY, pedagogika ǵylymdarynyń magistri, aǵa oqytýshy
Ult portaly
