سال-سەرٸلەردٸڭ سارقىتى ەدٸ

بابالار ارمانى – تەۋەلسٸزدٸك, حح عاسىردىڭ سوڭىن الا وسى دەۋٸر ۇرپاقتارىنىڭ ەنشٸسٸنە بۇيىرعانى تاريحي شىندىق. ازۋى التى قارىس كەڭەستەر وداعىنىڭ ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستاعانىن اڭعارعان, بٸرتۋار ٶنەر مايتالماندارى كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ەسٸم سەگٸزباەۆ قاتارلى قازاق ٶنەرٸنٸڭ جاناشىرلارى ميللياردتار ەلٸندەگٸ ٶنەر قىراندارىن, سارى مايدان قىل سۋىرعانداي ٸرٸكتەپ, اتاجۇرتتا ٶنەرلەرٸن ۇشتاۋعا زور مٷمكٸندٸك جاراتتى.

سول ٷمٸتكەرلەردٸڭ قاتارىندا قىتايدىڭ شىنجاڭ, كٷيتٷن قالاسىنداعى ٶنەر ينستيتۋتىن تەمامداعاننان كەيٸن, ٸلە وبلىستىق تەلەۆيزييادا ديكتورلىق قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن ەرمۇرات زەيٸپحانۇلى سان قىرلى ٶنەرٸمەن بٸردەن كٶزگە تٷسٸپ, اتاجۇرت تابالدىرىعىن اتتاپ, تەمٸربەك جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر وشاعىنىڭ ستۋدەنتٸ اتاندى.

ەرمۇرات زەيٸپحانۇلى قحر, شۋار ٸلە ايماعى كٷنەس اۋدانىندا دٷنيەگە كەلٸپ, قارشادايىنان ٶنەردٸڭ ەر قىرىنا بەيٸم ٶستٸ. ەنشٸلٸگٸمەن دە, كومپوزيتورلىعىمەن دە جۇرت كٶزٸنە ەرتە ٸلٸنەدٸ. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە «جايلاۋىم ەنٸم», «سەبيلەر-اي», «ەرەن تاۋىم» ت.ب ەندەرٸن جۇرت نازارىنا ۇسىنىپ ٷلگەرگەن ەرمۇرات مۇندا كەلگەننەن كەيٸن دە شىعارماشىلىققا شىنداپ دەن قويدى. ٶنەر اكادەميياسى قابىرعاسىنداعى بٸلٸكتٸ ۇستازداردىڭ ساباقتارىن قالت جٸبەرمەي, بٸلٸمٸن تەرەڭدەتۋمەن قاتار, بويداعى بۇرقىراعان تالانتىن ۇشتاي تٷستٸ. 1993-1994 جىلدارى رەسپۋبليكالىق «ٷكٸلٸ ٷمٸت» جاس كومپوزيتورلار بايقاۋىنىڭ جەنە ك.بايسەيٸتوۆا اتىنداعى كەسٸپتٸك ەنشٸلەر بايقاۋىنىڭ جٷلدەلەرٸن جەڭٸپ الدى.

اقىن, جازۋشى, ەنشٸ, كومپوزيتور, اكتەر ەرمۇرات زەيٸپحانۇلى ت. جٷرگەنوۆ اتىنداعى وقۋىن تەمامداعان تۇستا,  قازاقستان تەۋەلسٸز ەل بولىپ, تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ: «ەلەمدەگٸ تارىداي شاشىلعان قانداستار, كٶك تۋدىڭ استىنا بٸرٸگٸڭدەر» دەگەن ٷندەۋ تاستادى. وسى ٷندەۋگە ٷن قوسقان ەرمۇرات زەيٸپحانۇلى قازاقستاندا تۇراقتاپ قالۋعا بەرٸك شەشٸم قابىلداپ, العان بٸلٸمٸن تەڭٸر بەرگەن تالانتىمەن تىعىز ۇشتاستىرىپ, تەۋەلسٸز ەل ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸنە ٶز ٷلەسٸن قوسۋعا قۇلشىنا كٸرٸسٸپ كەتتٸ.

ول قىسقا عۇمىرىندا اباي اتىنداعى وپەرا جەنە بالەت تەاترىندا, م.ەۋەزوۆ اتىنداعى اكادەمييالىق دراما تەاترىندا, قازاق مەملەكەتتٸك قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە, قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ ەسكەري انسامبلٸندە, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ٶنەر جەنە مەدەنيەت بٶلٸمٸن باسقارىپ, ابىرويلى قىزمەتتەر اتقاردى.

ال شىعارماشىلىقتا «الماتىم», «ٷكٸلٸ-ايىم», «شىرىن-اي», «كٷنەس-اي», «كٶك تۋدىڭ جەلبٸرەگەنٸ», «قايران قۇلجا», «اۋىلىم مەنٸڭ نۇرلىدا» ت.ب. قاتارلى سالماقتى دا ساليقالى ەندەردٸ ٶمٸرگە ەكەلدٸ. سونداي-اق, «سىبىزعى سارىنى», «ٶزٸڭە ارنادىم», «بۇ دٷنيە», «ٷشبۋرىل» قاتارلى كەسەك ويلى, كەرەمەت سىرعا تولى بٸر پروزالىق, ٷش پوەزييالىق جيناقتارىن ەدەبيەت سٷيەر قاۋىم نازارىنا ۇسىندى. 1995 جىلى «عالىمدار ٷيٸندە», 2006 جىلى «جامبىل اتىنداعى فيلارمونييادا» ەكٸ رەت جەكە شىعارماشىلىق كەشتەرٸن ٶتكٸزدٸ. وسىنداي ەرەن ەڭبەگٸمەن سان قىرلى شىعارماشىلىعىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا مٷشەلٸككە قابىلدانىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت قايراتكەرٸ, قورعانىس مينيسترلٸگٸ جاعىنان «مايور» شەنٸنە دەيٸن كٶتەرٸلدٸ.

اقىلى مەن بٸلٸمٸ تولىسىپ,  45-كە ەندٸ قادام باسىپ, كەمەلٸنە كەلگەن شاعىندا,  سۇم اجال ارامىزدان الىپ كەتتٸ. تٸرٸ بولعاندا بيىل 50 جىلدىق مەرەيتويىن بٸرگە تويلاپ, بيٸك-بيٸك بەلەستەردٸ باعىندىرعان جەتٸستٸكتەرٸنە كۋە بولار ەدٸك. مەنٸڭ بۇل شاعىن ماقالامدا ايتپاعىم, ونىڭ وتانعا, تەۋەلسٸزدٸككە, اتامەكەنگە, تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ىقىلاسى مەن شەكسٸز سٷيٸسپەنشٸلٸگٸن اڭعارتاتىن شىعارمالارى  جايىندا بولماق.

العاشقى تۋىندىسى «جايلاۋىم»  ەنٸندە:

جاساعان كەشەگٸ,

بابامنىڭ مەكەنٸ.

بار ەكەن ٶمٸردە,

جايلاۋدىڭ نە تەڭٸ.

مەن جٷرگەن جايلاۋدىڭ,

تاۋىنىڭ بيٸگٸ-اي.

ارۋدان اۋمايتىن,

اياۋلى كيٸگٸ-اي, – دەپ, قۇت دارىپ, باق يٸگەن, بابالار كٸندٸك قانى تامعان كيەلٸ اتاقونىسقا, ونىڭ سىمباتتى دا سۇلۋ تابيعاتىنا سەبي كٶڭٸلمەن ەمٸرەنە, تامسانا قارايدى.

ال, ٶنەر قۋىپ اڭساپ جەتكەن,  تالاي اقىندى تامساندىرىپ, جىرلارىنا ارقاۋ بولعان ەسەم الماتى جايلى ەسەرٸ تىم ەرەكشە.

ەلەمنەن ساعان تەڭ ٸزدەمەن,

جۇماعىم الماتى,

اناشىمداي ەمٸزگەن ەڭ

                   تۇز-دەمٸڭ, شەرباتىڭ, – دەپ, بٸلٸمگە سۋسىنى قانىپ, ٶنەرٸن ۇشتاپ ەركٸن كٶسٸلۋگە مٷمكٸندٸك جاراتقانىنا, دەن ريزالىعىن شٷبەسٸز بٸلدٸرەدٸ.

الاتاۋدىڭ اسقارىندا اپپاق قار – ار جاتىر,

سول عوي سەنٸڭ پەكتٸگٸڭنٸڭ بەلگٸسٸ – الماتىم, – دەگەن جولدار الماتى جايلى بۇرىن-سوڭدى ەشبٸر اقىن ايتپاعان تىڭ بالاما. الماتىعا دەگەن ىستىق ٸلتيپات, زور قۇرمەت ەكەنٸ داۋسىز.

كٷللٸ قازاق اڭساپ جەتكەن تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن,  ازاماتتىق پارىزى مەن ۇرپاقتىق بورىشى, قۋانىشى مەن شاتتىعى تٸپتەن بٶلەك.

جالعىز وتانىم – قازاقستانىم,

عاجاپستانىم – جايدى قۇشاعىن.

تاعدىردىڭ ۇمىتىپ ازاپ-قىسپاعىن,

كٷندٸ قۇشامىن, ايدى قۇشامىن, – دەپ, بٶركٸن اسپانعا اتىپ الاقايلاپ, بار عالامعا جار سالىپ, وتانىم بار, تەۋەلسٸز ەلمٸن دەپ, كٶكٸرەگٸن اسقاق ماقتانىش كەرنەيدٸ.

بۇلت كٶمكەرگەن قىرانىم – قازاقستان,

التىن قانات پىراعىم – قازاقستان, – دەگەن جولداردا دا, ەلدٸك پەن ەگەمەندٸكتٸڭ نىشانى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مىزعىماس ايعاعى, تاريحىمنىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸن جالعاعان التىن ارقاۋ دەپ ايشىقتاي كەلە:

شايقالمايتىن تۇراعىم – شاڭىراعىم,

سارقىلمايتىن جىر-ەنٸم – قازاقستان, – دەپ, ەل ٸرگەسٸنٸڭ بەرٸكتٸگٸ مەن بار عۇمىرىمدا ٶزٸڭدٸ جىرلاپ ٶتۋگە ەزٸرمٸن دەپ انت بەرەدٸ.

ەرمۇرات پوەزيياسىنان تەك وتانعا, تۋعان جەرگە, تەۋەلسٸزدٸككە دەگەن جىرلاردى بٶلٸپ الىپ ايرىقشا توقتالۋىمىزدىڭ دا ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. ٶيتكەنٸ ول, قۇلاي سٷيگەن ٶنەرٸ مەن تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن  بەرٸن دە تەرك ەتٸپ, سول جولدا ٶز ۇلتى مەن تەۋەلسٸز وتانىنا, جۇرت جٷرەگٸنەن تەرەڭ ورىن الار سٷبەلٸ شىعارمالاردى ۇسىنا بٸلدٸ. «كٷنەس-اي», «قىزاي انا», «كٶك تۋدىڭ جەلبٸرەگەنٸ», «ەكٸ دٷنيەدە جالعىزىم قازاقستان», «كەنەسارى», «اۋىلىم مەنٸڭ نۇرلىدا» ت.ب.

اقىن الماس احمەتبەكۇلىنىڭ سٶزٸنە جازىلعان «كٶك تۋدىڭ جەلبٸرەگەنٸ» اتتى ەنٸنٸڭ ەلەمدەگٸ بارشا قازاقتىڭ «ەنۇرانىنا» اينالعانىنا ەشكٸم شٷبە كەلتٸرمەيدٸ. وسى ورايدا ٶزٸم كۋە بولعان «اۋىلىم مەنٸڭ نۇرلىدا» اتتى ەنٸنٸڭ تاريحىنا قىسقاشا توقتالا كەتۋدٸ جٶن سانادىم.

كەڭەستەر وداعى تۇسىندا دٸنمۇحامەد احمەتۇلى قوناەۆ سالدىرىپ, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا تالان-تاراجعا تٷسكەن, ەڭبەكشٸقازاق اۋدانىنىڭ بٸر تٷكپٸرٸندەگٸ «نۇرلى» دەگەن اۋىلعا قىتايدىڭ ٷش ايماعىنان, تٷركييادان كەلگەن قانداستار بٸرتٸندەپ توپتاسا باستايدى. حالىقتىڭ تالابى, قۇزىرلى ورىنداردىڭ ۇسىنىسى مەن قوعامدا ٶزٸندٸك ورنى بار كٶشباسشىلاردىڭ بٸرٸ راحىم ايىپۇلى وسى اۋىلعا ەكٸم بولىپ تاعايىندالادى. تاعدىرلاس ازاماتتار رەكەڭدٸ قۇتتىقتاپ, يىعىنا شاپان جاۋىپ, استىنا كٶلٸك مٸنگٸزدٸ. رايىس دوسىمىزدىڭ اق تۇلپارىنا مٸنگەسٸپ بۇل دٷبٸرلٸ جينالىسقا ەرەكەڭمەن بٸرگە بارعان ەدٸم. وسى سەتپەن, نۇرلىداعى تىنىس-تٸرشٸلٸكتٸ, «ۇرپاق ٷشٸن ەل ٷشٸن, اتامەكەن جەر ٷشٸن» دەپ, قوتارىلا كٶشٸپ كەلگەن ەلدٸ كٶرٸپ, ەرەكشە سەزٸمگە بٶلەنگەن ەرەكەڭ, اتالعان ەندٸ سول ساپارىندا دٷنيەگە ەكەلدٸ.

اۋىلىم نۇرلى اۋماعى نۋلى, قامىستى,

اڭقىلداق جانىم الماتى جاقتان الا ۇشتى.

ادىمى ارشىن استىمدا جاراۋ اق تۇلپار,

اقسۇڭقار كٶڭٸل جەلٸكتٸ جەلمەن جارىستى.

ايتا بار سەلەم الىستا جٷرگەن قۇربىعا,

ساعىنساڭ ورال, اۋىلىم مەنٸڭ نۇرلىدا, – دەپ, دٷبٸردٸ ەستٸگەندە ەلەڭدەپ جاي جاتا الماي, بويىن بيلەگەن شاتتىقپەن قۋانىشىن قاۋىمداسىمەن بٶلٸسٸپ, الىستاعى اعايىنعا, قۇيقۇلجىعان كٶڭٸل قۇسىنىڭ قاناتىمەن جولدايدى.

باستاۋى كٷنەس ٸلە اعىپ جاتىر ٸرگەمدە,

شالقىدى شابىت, جارىلا جازداپ تۇر كەۋدە.

التىن شوقى اسىپ, اتاجۇرتتى اڭساپ كەلگەن ەل,

باسقانى قايتسىن نۇرلىدا ەركٸن جٷرگەندە.

ايتا بار سەلەم, الىستا جٷرگەن باۋىرعا,

ساعىنساڭ ورال نۇرلى دەگەن اۋىلعا, – دەگەن جولدار ارقىلى كٸندٸك قانى تامعان كٷنەسٸ مەن ٶسكەن ورتاسى ٸلەنٸ, اتاجۇرتپەن ساباقتاستىرا جىرلاپ, نۇرلىدا تەۋەلسٸزدٸك توعىستىرعان اعايىنداردىڭ باياندى تٸرلٸگٸنە  بالاشا مەز بولادى.

بار ەكەن قايدا قازاقىلىقتان كەڭ نەندەي,

ارقاڭ – سارىارقا, الاتاۋ – اسقاق كەۋدەڭدەي,

نۇرلىعا كەلسەڭ باۋرايدى باۋىرىم بٸر باقىت,

بارقىتبەل, ٸلە, ٶر-التاي كٶشٸپ كەلگەندەي.

ايتا بار سەلەم الىستا جٷرگەن تۋىسقا,

ساعىنساڭ ورال, نۇرلىعا كەلٸپ تۋ ۇستا.

بۇل جولداردى تەبٸرەنبەي وقۋ ەستە مٷمكٸن ەمەس. الىستا قالعان قانداستار بويىنداعى دارحاندىق, كەڭدٸك,  باۋىرمالدىق, ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷر, وتانعا دەگەن ساعىنىش پەن سٷيٸسپەنشٸلٸك بەرٸ-بەرٸن ساعىنا  ەسكە الاسىڭ. وسىنىڭ بەرٸن قامشىنىڭ ٶرٸمٸندەي قييۋلاستىرعان ەرمۇرات زەيٸپحانۇلىنىڭ اقىندىعىمەن كومپوزيتورلىعىنا ەرٸكسٸز تەنتٸ بولىپ, تانىمى مەن تالعامىنا ريزا بولاسىڭ.

       مەنٸڭ ەرمۇرات زەيٸپحان ۇلىمەن تانىستىعىم, سوناۋ 1982 جىلى ٶنەرگە دەگەن قۇشتارلىق ويانا باستاعان شاقتا كٷنەستە باستالىپ, 1990 جىلدارى قۇلجادا كەسٸپتەس بولىپ ۇشتاستى. 1994 جىلى تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ الماتى قالاسىندا, وتانعا دەگەن ىستىق ىقىلاسپەن قايتا قاۋىشتىق. وسى جىلدان ٶمٸرٸنٸڭ سوڭىنا دەيٸن بٸز تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا زامان, قوعام جايلى ٶزارا پٸكٸرلەس, ماقساتتاس بولدىق. قيىندىقتى دا, قۋانىشتى دا بٸرگە ٶتكٸزٸپ, بٸرتالاي شەت ەلدەردە ساپارلاس تا بولدىق. وتىز جىلدان استام وسىناۋ عۇمىردا ەرمۇراتتىڭ دوستىعى, ازاماتتىعى, كٸسٸلٸك كەلبەتٸ, ارلىلىعى مەن ادالدىعى, باۋىرمالدىعى, ەسٸرەسە ٶنەرگە دەگەن تازالىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ەرەكشە تاڭعالدىراتىن.  قولعا العان ٸسٸن اياقسىز قالدىرماي, بەرگەن ۋاعداسىن شاماسىنىڭ كەلگەنٸنشە ورىنداۋعا تىرىساتىن.

قورىتا ايتقاندا, ەرەكەڭنٸڭ بويىندا ادام بالاسىنا سيرەك بٸتەتٸن, قاسيەت دارىعان ازامات ەدٸ. بٸرنەشە  تٷرلٸ ٶنەردٸ  بٸردەي الىپ جٷرۋ, ەكٸنٸڭ بٸرٸنە بۇيىرا بەرەتٸن باق ەمەس ەكەنٸ بەلگٸلٸ. اكتەرلٸگٸن ايتپاعاندا, اقىن, كومپوزيتور, ەنشٸلٸگٸ نەگە تۇرادى. شىنايى سەزٸمنەن تۋعان ٶز ٶلەڭٸنە, جان تەبٸرەنتەر ەن شىعارىپ, جٷرەككە جەتكٸزە ورىنداۋ دەستٷرٸ, بٷگٸنگٸ تاڭدا سيرەپ بارا جاتقان قۇبىلىس. ەرمۇرات وسى دەستٷردٸ جالعاستىرۋشى, كەشەگٸ ٶتكەن سال-سەرٸلەردٸڭ سارقىتى ەدٸ. سەن ارامىزدان الىستاعانىڭمەن سىرلى پوەزيياڭ, ەسەرلٸ ەندەرٸڭ ەر جٷرەكتە مەڭگٸ جاڭعىرادى.

تۇرسىنباي دەۋٸتۇلى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترٸ, اعا وقىتۋشى  

ۇلت پورتالى