Kóshpelilerdiń myńjyldyqtarǵa ulasqan Kún túbine jorytqan dańqty joryqtary tarih qoinaýyna sińip tekke joǵalǵan joq, ol sol sahara kóshpelileriniń qara shańyraǵynyń iesi – qazaq halqynyń oi-sanasynda saqtalyp, rýhani mádenietine negiz boldy. Sondyqtan kóshpelilik ómir salty – áskeri ónermen bite qainasqan, sabaqtasqan, salalasqan erekshe turpatty, tóltýma mádenietti dúniege ákeldi dese de bolady. Sonyń aiǵaǵy «Aqsaq qulan», «El airylǵan» kúileri, Dospanbet, Shalkiiz, Qaztýǵan, Jiembet, Marǵasqa muralary. Barlyǵy eldikke úndeitin, erlikti madaqtaityn, batyrlyq rýhqa toly aldaspan jyrlar. Munyń túp negizi kóshpelilerdiń únemi soǵys jaǵdaiynda ǵumyr keshýinde jatyr der edik.
Qazirgi qoǵamtanýshylardyń tilimen aitqanda, áskeri-demokratiialyq qurylym júiesi saltanat qurǵan Eýraziia kóshpelileri Eýropa otyryqshylary ot qarýlarǵa ie bolǵansha álemge at ústinen qarady. Qashanda jinaqylyq, sergektik, jaýyngerlik bapta bolý – kóshpeliler úshin ulanǵaiyr keńistikte erkin ómir súrýdiń ári basqalardan ústem bolýdyń alǵysharty edi. Ol zamanda, ámándá, er jigittiń aty kermede bailaýly, naizasy beldeýde súieýli turdy. At jalyn tartyp minýge jaraityn erkek kindikti bitken tótennen joryq dabyly qaǵylyp, atoi salynyp, ata-baba árýaǵy shaqyrylǵanda túgel dúrik kóterilip, demde bórili bairaqty týdyń astynan tabylyp, lezde súreń salysyp jaýǵa attanyp kete alatyn. Ot basy, oshaq qasynda jatyp aýyryp ólý – qorlyqtyń úlkeni, al, túzde jaý qolynan ajal qushýdy Táńirdiń syiyna balaityn kóshpeliler, meili joryqta júrsin, meili el ishinde bolsyn, qaiǵyǵa berilip, úikúshik borkemiktershe kúiki án aitpaityn. Týmasynan jaýjúrek kóshpeli jurttyń sarbazdaryna qaiǵy baptap bordai ezilý, kúirektik tanytý jat edi. Qaiyńnyń bezindei qatty, qaraǵaiǵa qarsy bitken butaqtai myqty bolý, basqa túsken qiynshylyqtyń yǵynda júnjip ketpeý – kiiz týyrlyqty jaýynger jurttyń jaýgershilik ómir salty shyńdaǵan berik ustanymy edi. Óitkeni, qaiǵyǵa salyný, zar tógip, zapyran shegý – jaýyngerlik rýhty álsiretpek. Rýhy álsiregen sarbazdyń jaýǵa atoi salyp shaiqaspaq túgili, qosyn bolyp erýge jaramaityny belgili. Osyndaida ataqty Shyńǵys hannyń zarlaýyq, jylańqy án aitqandardy qatań jazalaǵany eske túsedi. Qaiǵyly án-kúi jailaǵan memlekettiń bolashaǵy joq ekenin osydan eki myń jyl buryn ómir súrgen qytaidyń uly tarihshysy Syma Tsian da (b.z.b. 145-86 j.) jazyp qaldyrǵan: «Ólimge boi usynǵan memlekettiń án-kúii qaiǵyly, janyńdy qulazytady. Al halqynyń kórgen kúni qorlyq bolyp keledi».
Eldiń rýhyn túsiretin jasyq án aitýǵa tyiym salý bertinge deiin kelgenge uqsaidy. Ásirese, ol mynaý Qapqazdaǵy taý halyqtarynda kúni keshege deiin saqtalyp kelse kerek. Oǵan dálel ataqty imam Shámildiń myna bir áńgimesi.
Resei otarshyldaryna qarsy shirek ǵasyr boiy qaitpai soǵysqan Shámildi bul kúnde kim bilmeidi?! Bir kúni sol Shámil keskilesken qandy urystardyń birinen soń, alamandaryna tynys bergen es jiiar shaqta bir jaýyngeriniń muńly áýenge salyp otyrǵanyn qulaǵy shalypty. Sarbazdaryn dereý dúrk kóterip, sapqa turǵyzǵan Shámil álgi ánshini qalyń qoldyń aldyna shyǵaryp qatań eskertý jasapty; sonan soń, kimde-kim budan bylai muńly, qaiǵyly án aitatyn bolsa, soǵan aiaýsyz dúre soǵylsyn degen pármen beripti. Sóitip, Shámilge ergen taý taipalary qaiǵyly án salýdan sap tiylypty. Kúnderdiń kúninde bir biik shyńdy bekinis qyp, jaý jasaǵyn tosyp jatqan Shámildiń qulaǵyna áldeqaidan muńly áýenniń álsiz úni talyp jetipti. «Kim de bolsa, ustap alyp jazalańdar», - dep buiyrypty. Jan dármen tún qushaǵyna súńgigen jaýyngerler, sálden soń bastary salbyrap, Shámildiń aldyna qaityp kelipti. «Qaida, álgi zarjaq, nege bos qaittyńdar», - dep surapty Shámil. Jasaýyldar etikteriniń basyna qarap, eshteńe aita almai kúmilji bergen soń, qany basyna shaýyp, boiyn ashý býǵan Shámil saýalyn qaita qoiypty. Endi keshikse, kósemderiniń qaharyna ózderi ushyraitynyn sezgen jaýyngerleriniń biri:
- Dat, taqsyr, - depti.
- Ait, - dese kerek Shámil.
- Taqsyr, ánniń iesi kim ekenin anyqtadyq. Biraq jaza qoldaný túgili, ol adamnyń esimin sizge aitýǵa batpai turmyz.
- Osynshama batyldaryń jetpeitin, onyń kim bolǵany sonshama, - dep tańyrqapty Shámil. – Jazalanbaýlaryńa men kepil, aityńdar jasyrmai!
- Ol sizdiń anańyz eken, taqsyr, - depti jasaýyl.
Imam Shámil tunjyrap bir sát oiǵa batypty. Sálden soń:
- Onda dúreni maǵan soǵyńdar, anamnyń jazasyn ózim tartamyn.
Sóitip, ózin jazaǵa buiyrylǵan jannyń dáregeiine keltirip, arqasyn jalańashtap, etpetńnen dúrege jatypty.
Alaida, áziz basshyny sabaýǵa kim táýekel etsin, nóker bitken daǵdaryp qalypty.
- Qani, soq dúreni, - dep aqyrypty Shámil baǵanaǵy jasaýyldarynyń birine. Qolyna órme qamshyny eppen alǵan jasaýyl áienshek qimylmen Imamdy jailap ura bastapty. Sonda shydamai ketken Shámil ornynan atyp turyp, álgi jasaýyldyń qolynan qamshyny julyp ala sala jon arqasynan shyqpyrta osyp-osyp jiberipti de: - Mine, osylai soq meni, - dep dúrse qaita jatypty. Amaly qalmaǵan jasaýyl Shámildiń buiryǵyn buljytpai oryndaǵan eken desedi. Taý ańyzdary osylai deidi.
Munyń bárin nege aityp otyrmyz? Ásili, jylaý, joqtaý, zarlaý – ejelden áiel ǵurypty dúnie.
Al, shyn máninde el abyzdary – dana jyraýlar qolyna dombyra ustamaǵan ǵoi. Erterekte qadaý-qadaý ǵana ónerpazdardyń qolynan tabylatyn qara dombyra – ilkiden sal-seriler aspaby. Sodan bolar, dombyranyń baǵy sal-seriler dáýiri – Birjan sal, Aqan seri, Balýan Sholaq zamanynda ashyldy; tynysy ánshilik-kúishilik dástúr qanat jaiǵan Qurmanǵazy, Táttimbet kúishi, Jaiaý Musa, Úkili Ybyrai, Muhit ánshi dáýirinde keńidi. Muny uly ǵalym Shoqan Ýálihanovta qýattaidy. Óz eńbeginde ol HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap, el ishinde qobyzben tańdy tańǵa uryp, baǵzy dáýir jyrlaryn tolǵaityn jyrshylardyń azaia túskenin, jurttyń jyrdan góri ánge kóbirek áýes bola bastaǵanyn, sonyń saldarynan dombyranyń qobyzdy yǵystyryp kele jatqanyn qynjyla baiandaidy.
Al, bizge jetken el aýzyndaǵy jyraýlardyń sipaty, tipten, bólek. Ańyz áńgimelerdiń eshqaisynan da qolyna dombyra ustap, óleń aitqan birde-bir jyraý, bi, sheshen ushyraspaidy. Máselen, Máshhúr Júsiptiń Buqar jyraýdy halyq ańyzdary boiynsha sýretteýine nazar aýdaraiyq: «Orta júz arǵyndaǵy tórtýyl Qarjas Altyntorydan shyqqan Qalqaman batyrdyń balasy Buqar jyraý atanǵan qariia toqsan úsh jasynda Abylai han aldynda jyr tolǵaǵan. Óz zamanyndaǵy jandar bul kisini kómekei áýlie desedi eken. Bir sóz bilmeidi, tek kómeii búlkildep jyrlai bastaidy eken».
Qazaqta «Nar balasy baqyrmas» degen sóz bar. Bizdiń elde Shoń bi (1828-1902) degen adam ótken. Onyń ádildigine, qairymdylyǵyna, týrashyldyǵyna súisingen , razy bolǵan jurt: «Telǵozynyń Shońy – jaqsylardyń sońy» dep áspettep, ardaq tutqan. Sol Shoń birde alqaly jiynda kóppen birge máslihat quryp otyrsa kerek. Bul HIH ǵasyrdyń sońy – el ómirine mol ózgeris kirip jatqan ýaqyt, sonymen birge el ishinde án óneriniń de saltanat quryp jatqan shaǵy degendei. Shoń otyrǵan jiyn da ánsiz, kúisiz bolmapty. Án shalqyp, kúi tartylsa kerek. Osy jiynnyń ishinde Shoń balasy Ahmetjan (1870-1932) da bar eken deidi. Buryn ákesinen imenip dombyra ustamaidy eken, sol joly ánshi, kúishilerdiń ónerine eligip, shydamai ketken bolýy kerek – Ahmetjan dombyramen ánge basypty.
Jurtpen birge Shoń bi de únsiz tyńdapty. Án aiaqtalǵan mezette eldiń bári Shońnyń aýzyn baǵypty. Shoń sonda: «Nar balasy baqyrmas bolar» dep Ahmetjandy tyiyp tastapty. Osy oqiǵadan keiin Ahmetjan myrza qolyna dombyra ustamai ketken desedi.
Osyndaida, onda nege «nar balalary» keiin ónerpaz atandy, seri bolyp, ánshilik, kúishilik jolǵa tústi degen saýal týýy zańdy. Osyǵan qysqasha jaýap bere keteiik. Qazaq handyǵy birjola qulap, el tizgini Resei otarshyldarynyń qolyna kóshkennen keiin san ǵasyrlar boiy saqtalyp kelgen, sahara jurtynyń ómir súrý daǵdysyna ainalǵan kóptegen qundylyqtar ózgeriske ushyrady. Jyraýlar tarih sahynasynan ketti. Qara qyldy qaq jarǵan uly biler institýty joiylyp, el basqarý júiesi kúiredi. Keshegi el qorǵany batyrlardyń ornyn eki aýyldyń ortasyn shań, eki rýdyń arasyn dań qylǵan barymtashylar basty. Buryn tas túiin, jyp-jinaqy jaýynger halyq, saýyqqoi, ait pen toishyl, meiramshyl jurtqa ainaldy. Ulttyń san ǵasyrlar boiy jaýgershilikke jumsalyp kelgen kúsh-qýaty, uzaq jyldarǵa sozylǵan beibit zamanda, beinelep aitqanda, «ózin qoiarǵa jer tappady»; sharq uryp syrtqa shyǵar sańylaý izdedi. Sóitip, syrtqa lyqsyǵan bula qýat halyq júregin saf altyndai tóltýma óner formasynda jaryp shyqty. Baiaǵy «nar balalary» endi el kezip, saýyq-sairan salǵan sal-serilerge ainaldy. Biraq sonyń ózinde olar ózderiniń keshegi «nar balasy» ekenin umytpai, ónerde de sol narlyqtyń qoltańbasyn qaldyrdy. Sóitip, «elý jylda el jańa, júz jylda qazan» degendei otarshyldyq qamytyn kiip, ómir salty kúrdeli ózgeristerge ushyraǵan qazaq jurty jańa dáýir kóshine ilikti. Bul ýaqqytta tarih dóńgelegi HIH ǵasyrdyń belinen asyp bara jatqan. (107-115 bb. Júsipbek Elebekov. Almaty, Óner, 2013. E.Tóleýtai)
Al qazir HHI ǵasyr. Birjan sal, Aqan serilerden beri qansha ýaqyt ótip, qazaq halqynyń ómir súrý formasy ózgeriske tústi. Kóshpelilik ómirden qol úzgen qazaq halqy HH ǵasyrdyń 30-shy jyldarynan bastap kúshtep ujymdastyrý saiasaty kesirinen alapat ashtyqqa ushyrap, qalǵan jaqsysy men jaisańyn 1937-niń saiasi qýǵyn-súrgini kezinde qýǵynǵa salyp qurtty. Soǵys jyldary men tyń kóterý kezinde, Keńes odaǵy dáýirlep turǵan shaqta ulttyń mádenieti, tili men dilinen múlde airylyp qala jazdap, táýelsizdikke aiaq iliktirdik. Ólgenimiz tirildi, óshkenimiz jandy. Sal-serilik óner de quryp ketpepti.Tek syrtqy túrin ózgertken, jańasha jol tapqan, sona sipatta óris alǵan eken. Sol sal-serilerdiń búgingi sarqyty bar eken.
«Erekeń - Erlan Tóleýtai ózi de, óneri de, tanymy da, bolmysy da bólek adam. Birneshe ónerdi bir boiyna syiǵyzǵan, naǵyz sinkretti ónerdiń XXI ǵasyrdaǵy iesi - osy Erekeń! Onyń zeinetinen beineti mol, kózge kórinbeitin kóp jumysynyń barlyǵynda eldik degen uǵym jatady.
Onyń marqum Təkeń-Talasbek Əsemqulovpen az ǵana didar-ǵaiyp ýaqytta pikirles, syrlas, bolyp ketýiniń ózi - ekeýiniń jan dúniesiniń rýhtas, úndes, ózektes bolýynda shyǵar. Ekeýi babalar rýhymen tildesip júretin siiaqty. Múmkin, tildesetin de shyǵar. Əiteýir, ótkendi aityp, noqtasyn kerip, kisinep turady. Óitkeni onda "solardan qalǵan júrek" bar.
"Dilderine órkeniettik ynsap" kirgender onyń babalar rýhyn ańsarlatýyn konservator dep "moiyndaǵysy kelmeidi". Onyń ən aitysynda qazaqy "salaqtyq" bar. Keiingi myna bizde joq. Tym akademichnyimyz. Al, onda bar. Onyń ənderi de ótkenmen ózektes, búgingimen úndes, sabaqtas. Erekeń burynǵynyń murageri, búginginiń buidageri – dep baǵa beripti maitalman ánshi, tálimger, qazaqtyń klassikalyq án ónerin biikke kóterip júrgen Erkin Shúkimán.
Ardaq Berkimbai
jýrnalist-zertteýshi
