كٶشپەلٸلەردٸڭ مىڭجىلدىقتارعا ۇلاسقان كٷن تٷبٸنە جورىتقان داڭقتى جورىقتارى تاريح قويناۋىنا سٸڭٸپ تەككە جوعالعان جوق, ول سول ساحارا كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ قارا شاڭىراعىنىڭ يەسٸ – قازاق حالقىنىڭ وي-ساناسىندا ساقتالىپ, رۋحاني مەدەنيەتٸنە نەگٸز بولدى. سوندىقتان كٶشپەلٸلٸك ٶمٸر سالتى – ەسكەري ٶنەرمەن بٸتە قايناسقان, ساباقتاسقان, سالالاسقان ەرەكشە تۇرپاتتى, تٶلتۋما مەدەنيەتتٸ دٷنيەگە ەكەلدٸ دەسە دە بولادى. سونىڭ ايعاعى «اقساق قۇلان», «ەل ايرىلعان» كٷيلەرٸ, دوسپانبەت, شالكيٸز, قازتۋعان, جيەمبەت, مارعاسقا مۇرالارى. بارلىعى ەلدٸككە ٷندەيتٸن, ەرلٸكتٸ ماداقتايتىن, باتىرلىق رۋحقا تولى الداسپان جىرلار. مۇنىڭ تٷپ نەگٸزٸ كٶشپەلٸلەردٸڭ ٷنەمٸ سوعىس جاعدايىندا عۇمىر كەشۋٸندە جاتىر دەر ەدٸك.
قازٸرگٸ قوعامتانۋشىلاردىڭ تٸلٸمەن ايتقاندا, ەسكەري-دەموكراتييالىق قۇرىلىم جٷيەسٸ سالتانات قۇرعان ەۋرازييا كٶشپەلٸلەرٸ ەۋروپا وتىرىقشىلارى وت قارۋلارعا يە بولعانشا ەلەمگە ات ٷستٸنەن قارادى. قاشاندا جيناقىلىق, سەرگەكتٸك, جاۋىنگەرلٸك باپتا بولۋ – كٶشپەلٸلەر ٷشٸن ۇلانعايىر كەڭٸستٸكتە ەركٸن ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەرٸ باسقالاردان ٷستەم بولۋدىڭ العىشارتى ەدٸ. ول زاماندا, ەمەندە, ەر جٸگٸتتٸڭ اتى كەرمەدە بايلاۋلى, نايزاسى بەلدەۋدە سٷيەۋلٸ تۇردى. ات جالىن تارتىپ مٸنۋگە جارايتىن ەركەك كٸندٸكتٸ بٸتكەن تٶتەننەن جورىق دابىلى قاعىلىپ, اتوي سالىنىپ, اتا-بابا ەرۋاعى شاقىرىلعاندا تٷگەل دٷرٸك كٶتەرٸلٸپ, دەمدە بٶرٸلٸ بايراقتى تۋدىڭ استىنان تابىلىپ, لەزدە سٷرەڭ سالىسىپ جاۋعا اتتانىپ كەتە الاتىن. وت باسى, وشاق قاسىندا جاتىپ اۋىرىپ ٶلۋ – قورلىقتىڭ ٷلكەنٸ, ال, تٷزدە جاۋ قولىنان اجال قۇشۋدى تەڭٸردٸڭ سىيىنا بالايتىن كٶشپەلٸلەر, مەيلٸ جورىقتا جٷرسٸن, مەيلٸ ەل ٸشٸندە بولسىن, قايعىعا بەرٸلٸپ, ٷيكٷشٸك بوركەمٸكتەرشە كٷيكٸ ەن ايتپايتىن. تۋماسىنان جاۋجٷرەك كٶشپەلٸ جۇرتتىڭ ساربازدارىنا قايعى باپتاپ بورداي ەزٸلۋ, كٷيرەكتٸك تانىتۋ جات ەدٸ. قايىڭنىڭ بەزٸندەي قاتتى, قاراعايعا قارسى بٸتكەن بۇتاقتاي مىقتى بولۋ, باسقا تٷسكەن قيىنشىلىقتىڭ ىعىندا جٷنجٸپ كەتپەۋ – كيٸز تۋىرلىقتى جاۋىنگەر جۇرتتىڭ جاۋگەرشٸلٸك ٶمٸر سالتى شىڭداعان بەرٸك ۇستانىمى ەدٸ. ٶيتكەنٸ, قايعىعا سالىنۋ, زار تٶگٸپ, زاپىران شەگۋ – جاۋىنگەرلٸك رۋحتى ەلسٸرەتپەك. رۋحى ەلسٸرەگەن ساربازدىڭ جاۋعا اتوي سالىپ شايقاسپاق تٷگٸلٸ, قوسىن بولىپ ەرۋگە جارامايتىنى بەلگٸلٸ. وسىندايدا اتاقتى شىڭعىس حاننىڭ زارلاۋىق, جىلاڭقى ەن ايتقانداردى قاتاڭ جازالاعانى ەسكە تٷسەدٸ. قايعىلى ەن-كٷي جايلاعان مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى جوق ەكەنٸن وسىدان ەكٸ مىڭ جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن قىتايدىڭ ۇلى تاريحشىسى سىما تسيان دا (ب.ز.ب. 145-86 ج.) جازىپ قالدىرعان: «ٶلٸمگە بوي ۇسىنعان مەملەكەتتٸڭ ەن-كٷيٸ قايعىلى, جانىڭدى قۇلازىتادى. ال حالقىنىڭ كٶرگەن كٷنٸ قورلىق بولىپ كەلەدٸ».
ەلدٸڭ رۋحىن تٷسٸرەتٸن جاسىق ەن ايتۋعا تىيىم سالۋ بەرتٸنگە دەيٸن كەلگەنگە ۇقسايدى. ەسٸرەسە, ول مىناۋ قاپقازداعى تاۋ حالىقتارىندا كٷنٸ كەشەگە دەيٸن ساقتالىپ كەلسە كەرەك. وعان دەلەل اتاقتى يمام شەمٸلدٸڭ مىنا بٸر ەڭگٸمەسٸ.
رەسەي وتارشىلدارىنا قارسى شيرەك عاسىر بويى قايتپاي سوعىسقان شەمٸلدٸ بۇل كٷندە كٸم بٸلمەيدٸ?! بٸر كٷنٸ سول شەمٸل كەسكٸلەسكەن قاندى ۇرىستاردىڭ بٸرٸنەن سوڭ, الاماندارىنا تىنىس بەرگەن ەس جييار شاقتا بٸر جاۋىنگەرٸنٸڭ مۇڭلى ەۋەنگە سالىپ وتىرعانىن قۇلاعى شالىپتى. ساربازدارىن دەرەۋ دٷرك كٶتەرٸپ, ساپقا تۇرعىزعان شەمٸل ەلگٸ ەنشٸنٸ قالىڭ قولدىڭ الدىنا شىعارىپ قاتاڭ ەسكەرتۋ جاساپتى; سونان سوڭ, كٸمدە-كٸم بۇدان بىلاي مۇڭلى, قايعىلى ەن ايتاتىن بولسا, سوعان اياۋسىز دٷرە سوعىلسىن دەگەن پەرمەن بەرٸپتٸ. سٶيتٸپ, شەمٸلگە ەرگەن تاۋ تايپالارى قايعىلى ەن سالۋدان ساپ تيىلىپتى. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە بٸر بيٸك شىڭدى بەكٸنٸس قىپ, جاۋ جاساعىن توسىپ جاتقان شەمٸلدٸڭ قۇلاعىنا ەلدەقايدان مۇڭلى ەۋەننٸڭ ەلسٸز ٷنٸ تالىپ جەتٸپتٸ. «كٸم دە بولسا, ۇستاپ الىپ جازالاڭدار», - دەپ بۇيىرىپتى. جان دەرمەن تٷن قۇشاعىنا سٷڭگٸگەن جاۋىنگەرلەر, سەلدەن سوڭ باستارى سالبىراپ, شەمٸلدٸڭ الدىنا قايتىپ كەلٸپتٸ. «قايدا, ەلگٸ زارجاق, نەگە بوس قايتتىڭدار», - دەپ سۇراپتى شەمٸل. جاساۋىلدار ەتٸكتەرٸنٸڭ باسىنا قاراپ, ەشتەڭە ايتا الماي كٷمٸلجي بەرگەن سوڭ, قانى باسىنا شاۋىپ, بويىن اشۋ بۋعان شەمٸل ساۋالىن قايتا قويىپتى. ەندٸ كەشٸكسە, كٶسەمدەرٸنٸڭ قاھارىنا ٶزدەرٸ ۇشىرايتىنىن سەزگەن جاۋىنگەرلەرٸنٸڭ بٸرٸ:
- دات, تاقسىر, - دەپتٸ.
- ايت, - دەسە كەرەك شەمٸل.
- تاقسىر, ەننٸڭ يەسٸ كٸم ەكەنٸن انىقتادىق. بٸراق جازا قولدانۋ تٷگٸلٸ, ول ادامنىڭ ەسٸمٸن سٸزگە ايتۋعا باتپاي تۇرمىز.
- وسىنشاما باتىلدارىڭ جەتپەيتٸن, ونىڭ كٸم بولعانى سونشاما, - دەپ تاڭىرقاپتى شەمٸل. – جازالانباۋلارىڭا مەن كەپٸل, ايتىڭدار جاسىرماي!
- ول سٸزدٸڭ اناڭىز ەكەن, تاقسىر, - دەپتٸ جاساۋىل.
يمام شەمٸل تۇنجىراپ بٸر سەت ويعا باتىپتى. سەلدەن سوڭ:
- وندا دٷرەنٸ ماعان سوعىڭدار, انامنىڭ جازاسىن ٶزٸم تارتامىن.
سٶيتٸپ, ٶزٸن جازاعا بۇيىرىلعان جاننىڭ دەرەگەيٸنە كەلتٸرٸپ, ارقاسىن جالاڭاشتاپ, ەتپەتڭنەن دٷرەگە جاتىپتى.
الايدا, ەزٸز باسشىنى ساباۋعا كٸم تەۋەكەل ەتسٸن, نٶكەر بٸتكەن داعدارىپ قالىپتى.
- قانٸ, سوق دٷرەنٸ, - دەپ اقىرىپتى شەمٸل باعاناعى جاساۋىلدارىنىڭ بٸرٸنە. قولىنا ٶرمە قامشىنى ەپپەن العان جاساۋىل ەيەنشەك قيمىلمەن يمامدى جايلاپ ۇرا باستاپتى. سوندا شىداماي كەتكەن شەمٸل ورنىنان اتىپ تۇرىپ, ەلگٸ جاساۋىلدىڭ قولىنان قامشىنى جۇلىپ الا سالا جون ارقاسىنان شىقپىرتا وسىپ-وسىپ جٸبەرٸپتٸ دە: - مٸنە, وسىلاي سوق مەنٸ, - دەپ دٷرسە قايتا جاتىپتى. امالى قالماعان جاساۋىل شەمٸلدٸڭ بۇيرىعىن بۇلجىتپاي ورىنداعان ەكەن دەسەدٸ. تاۋ اڭىزدارى وسىلاي دەيدٸ.
مۇنىڭ بەرٸن نەگە ايتىپ وتىرمىز? ەسٸلٸ, جىلاۋ, جوقتاۋ, زارلاۋ – ەجەلدەن ەيەل عۇرىپتى دٷنيە.
ال, شىن مەنٸندە ەل ابىزدارى – دانا جىراۋلار قولىنا دومبىرا ۇستاماعان عوي. ەرتەرەكتە قاداۋ-قاداۋ عانا ٶنەرپازداردىڭ قولىنان تابىلاتىن قارا دومبىرا – ٸلكٸدەن سال-سەرٸلەر اسپابى. سودان بولار, دومبىرانىڭ باعى سال-سەرٸلەر دەۋٸرٸ – بٸرجان سال, اقان سەرٸ, بالۋان شولاق زامانىندا اشىلدى; تىنىسى ەنشٸلٸك-كٷيشٸلٸك دەستٷر قانات جايعان قۇرمانعازى, تەتتٸمبەت كٷيشٸ, جاياۋ مۇسا, ٷكٸلٸ ىبىراي, مۇحيت ەنشٸ دەۋٸرٸندە كەڭٸدٸ. مۇنى ۇلى عالىم شوقان ۋەليحانوۆتا قۋاتتايدى. ٶز ەڭبەگٸندە ول حٸح عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنان باستاپ, ەل ٸشٸندە قوبىزبەن تاڭدى تاڭعا ۇرىپ, باعزى دەۋٸر جىرلارىن تولعايتىن جىرشىلاردىڭ ازايا تٷسكەنٸن, جۇرتتىڭ جىردان گٶرٸ ەنگە كٶبٸرەك ەۋەس بولا باستاعانىن, سونىڭ سالدارىنان دومبىرانىڭ قوبىزدى ىعىستىرىپ كەلە جاتقانىن قىنجىلا باياندايدى.
ال, بٸزگە جەتكەن ەل اۋزىنداعى جىراۋلاردىڭ سيپاتى, تٸپتەن, بٶلەك. اڭىز ەڭگٸمەلەردٸڭ ەشقايسىنان دا قولىنا دومبىرا ۇستاپ, ٶلەڭ ايتقان بٸردە-بٸر جىراۋ, بي, شەشەن ۇشىراسپايدى. مەسەلەن, مەشھٷر جٷسٸپتٸڭ بۇقار جىراۋدى حالىق اڭىزدارى بويىنشا سۋرەتتەۋٸنە نازار اۋدارايىق: «ورتا جٷز ارعىنداعى تٶرتۋىل قارجاس التىنتورىدان شىققان قالقامان باتىردىڭ بالاسى بۇقار جىراۋ اتانعان قارييا توقسان ٷش جاسىندا ابىلاي حان الدىندا جىر تولعاعان. ٶز زامانىنداعى جاندار بۇل كٸسٸنٸ كٶمەكەي ەۋليە دەسەدٸ ەكەن. بٸر سٶز بٸلمەيدٸ, تەك كٶمەيٸ بٷلكٸلدەپ جىرلاي باستايدى ەكەن».
قازاقتا «نار بالاسى باقىرماس» دەگەن سٶز بار. بٸزدٸڭ ەلدە شوڭ بي (1828-1902) دەگەن ادام ٶتكەن. ونىڭ ەدٸلدٸگٸنە, قايرىمدىلىعىنا, تۋراشىلدىعىنا سٷيسٸنگەن , رازى بولعان جۇرت: «تەلعوزىنىڭ شوڭى – جاقسىلاردىڭ سوڭى» دەپ ەسپەتتەپ, ارداق تۇتقان. سول شوڭ بٸردە القالى جيىندا كٶپپەن بٸرگە مەسليحات قۇرىپ وتىرسا كەرەك. بۇل حٸح عاسىردىڭ سوڭى – ەل ٶمٸرٸنە مول ٶزگەرٸس كٸرٸپ جاتقان ۋاقىت, سونىمەن بٸرگە ەل ٸشٸندە ەن ٶنەرٸنٸڭ دە سالتانات قۇرىپ جاتقان شاعى دەگەندەي. شوڭ وتىرعان جيىن دا ەنسٸز, كٷيسٸز بولماپتى. ەن شالقىپ, كٷي تارتىلسا كەرەك. وسى جيىننىڭ ٸشٸندە شوڭ بالاسى احمەتجان (1870-1932) دا بار ەكەن دەيدٸ. بۇرىن ەكەسٸنەن يمەنٸپ دومبىرا ۇستامايدى ەكەن, سول جولى ەنشٸ, كٷيشٸلەردٸڭ ٶنەرٸنە ەلٸگٸپ, شىداماي كەتكەن بولۋى كەرەك – احمەتجان دومبىرامەن ەنگە باسىپتى.
جۇرتپەن بٸرگە شوڭ بي دە ٷنسٸز تىڭداپتى. ەن اياقتالعان مەزەتتە ەلدٸڭ بەرٸ شوڭنىڭ اۋزىن باعىپتى. شوڭ سوندا: «نار بالاسى باقىرماس بولار» دەپ احمەتجاندى تىيىپ تاستاپتى. وسى وقيعادان كەيٸن احمەتجان مىرزا قولىنا دومبىرا ۇستاماي كەتكەن دەسەدٸ.
وسىندايدا, وندا نەگە «نار بالالارى» كەيٸن ٶنەرپاز اتاندى, سەرٸ بولىپ, ەنشٸلٸك, كٷيشٸلٸك جولعا تٷستٸ دەگەن ساۋال تۋۋى زاڭدى. وسىعان قىسقاشا جاۋاپ بەرە كەتەيٸك. قازاق حاندىعى بٸرجولا قۇلاپ, ەل تٸزگٸنٸ رەسەي وتارشىلدارىنىڭ قولىنا كٶشكەننەن كەيٸن سان عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلگەن, ساحارا جۇرتىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ داعدىسىنا اينالعان كٶپتەگەن قۇندىلىقتار ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. جىراۋلار تاريح ساحىناسىنان كەتتٸ. قارا قىلدى قاق جارعان ۇلى بيلەر ينستيتۋتى جويىلىپ, ەل باسقارۋ جٷيەسٸ كٷيرەدٸ. كەشەگٸ ەل قورعانى باتىرلاردىڭ ورنىن ەكٸ اۋىلدىڭ ورتاسىن شاڭ, ەكٸ رۋدىڭ اراسىن داڭ قىلعان بارىمتاشىلار باستى. بۇرىن تاس تٷيٸن, جىپ-جيناقى جاۋىنگەر حالىق, ساۋىققوي, ايت پەن تويشىل, مەيرامشىل جۇرتقا اينالدى. ۇلتتىڭ سان عاسىرلار بويى جاۋگەرشٸلٸككە جۇمسالىپ كەلگەن كٷش-قۋاتى, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان بەيبٸت زاماندا, بەينەلەپ ايتقاندا, «ٶزٸن قويارعا جەر تاپپادى»; شارق ۇرىپ سىرتقا شىعار ساڭىلاۋ ٸزدەدٸ. سٶيتٸپ, سىرتقا لىقسىعان بۇلا قۋات حالىق جٷرەگٸن ساف التىنداي تٶلتۋما ٶنەر فورماسىندا جارىپ شىقتى. باياعى «نار بالالارى» ەندٸ ەل كەزٸپ, ساۋىق-سايران سالعان سال-سەرٸلەرگە اينالدى. بٸراق سونىڭ ٶزٸندە ولار ٶزدەرٸنٸڭ كەشەگٸ «نار بالاسى» ەكەنٸن ۇمىتپاي, ٶنەردە دە سول نارلىقتىڭ قولتاڭباسىن قالدىردى. سٶيتٸپ, «ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, جٷز جىلدا قازان» دەگەندەي وتارشىلدىق قامىتىن كيٸپ, ٶمٸر سالتى كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراعان قازاق جۇرتى جاڭا دەۋٸر كٶشٸنە ٸلٸكتٸ. بۇل ۋاققىتتا تاريح دٶڭگەلەگٸ حٸح عاسىردىڭ بەلٸنەن اسىپ بارا جاتقان. (107-115 بب. جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆ. الماتى, ٶنەر, 2013. ە.تٶلەۋتاي)
ال قازٸر ححٸ عاسىر. بٸرجان سال, اقان سەرٸلەردەن بەرٸ قانشا ۋاقىت ٶتٸپ, قازاق حالقىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ فورماسى ٶزگەرٸسكە تٷستٸ. كٶشپەلٸلٸك ٶمٸردەن قول ٷزگەن قازاق حالقى حح عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان باستاپ كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتى كەسٸرٸنەن الاپات اشتىققا ۇشىراپ, قالعان جاقسىسى مەن جايساڭىن 1937-نٸڭ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنٸ كەزٸندە قۋعىنعا سالىپ قۇرتتى. سوعىس جىلدارى مەن تىڭ كٶتەرۋ كەزٸندە, كەڭەس وداعى دەۋٸرلەپ تۇرعان شاقتا ۇلتتىڭ مەدەنيەتٸ, تٸلٸ مەن دٸلٸنەن مٷلدە ايرىلىپ قالا جازداپ, تەۋەلسٸزدٸككە اياق ٸلٸكتٸردٸك. ٶلگەنٸمٸز تٸرٸلدٸ, ٶشكەنٸمٸز جاندى. سال-سەرٸلٸك ٶنەر دە قۇرىپ كەتپەپتٸ.تەك سىرتقى تٷرٸن ٶزگەرتكەن, جاڭاشا جول تاپقان, سونا سيپاتتا ٶرٸس العان ەكەن. سول سال-سەرٸلەردٸڭ بٷگٸنگٸ سارقىتى بار ەكەن.
«ەرەكەڭ - ەرلان تٶلەۋتاي ٶزٸ دە, ٶنەرٸ دە, تانىمى دا, بولمىسى دا بٶلەك ادام. بٸرنەشە ٶنەردٸ بٸر بويىنا سىيعىزعان, ناعىز سينكرەتتٸ ٶنەردٸڭ XXI عاسىرداعى يەسٸ - وسى ەرەكەڭ! ونىڭ زەينەتٸنەن بەينەتٸ مول, كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن كٶپ جۇمىسىنىڭ بارلىعىندا ەلدٸك دەگەن ۇعىم جاتادى.
ونىڭ مارقۇم تəكەڭ-تالاسبەك Əسەمقۇلوۆپەن از عانا ديدار-عايىپ ۋاقىتتا پٸكٸرلەس, سىرلاس, بولىپ كەتۋٸنٸڭ ٶزٸ - ەكەۋٸنٸڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ رۋحتاس, ٷندەس, ٶزەكتەس بولۋىندا شىعار. ەكەۋٸ بابالار رۋحىمەن تٸلدەسٸپ جٷرەتٸن سيياقتى. مٷمكٸن, تٸلدەسەتٸن دە شىعار. Əيتەۋٸر, ٶتكەندٸ ايتىپ, نوقتاسىن كەرٸپ, كٸسٸنەپ تۇرادى. ٶيتكەنٸ وندا "سولاردان قالعان جٷرەك" بار.
"دٸلدەرٸنە ٶركەنيەتتٸك ىنساپ" كٸرگەندەر ونىڭ بابالار رۋحىن اڭسارلاتۋىن كونسەرۆاتور دەپ "مويىنداعىسى كەلمەيدٸ". ونىڭ əن ايتىسىندا قازاقى "سالاقتىق" بار. كەيٸنگٸ مىنا بٸزدە جوق. تىم اكادەميچنىيمىز. ال, وندا بار. ونىڭ əندەرٸ دە ٶتكەنمەن ٶزەكتەس, بٷگٸنگٸمەن ٷندەس, ساباقتاس. ەرەكەڭ بۇرىنعىنىڭ مۇراگەرٸ, بٷگٸنگٸنٸڭ بۇيداگەرٸ – دەپ باعا بەرٸپتٸ مايتالمان ەنشٸ, تەلٸمگەر, قازاقتىڭ كلاسسيكالىق ەن ٶنەرٸن بيٸككە كٶتەرٸپ جٷرگەن ەركٸن شٷكٸمەن.
ارداق بەركٸمباي
جۋرناليست-زەرتتەۋشٸ
