Sahna tiliniń sańlaǵy

Qazaq sóz óneriniń qalyp­tasýy men damýynda talai-talai zamandar ótti. Bir qýanatynymyz, baba tilimiz, ana tilimiz – qazaq tili óziniń tabiǵi qalpyn buzbai jetti búgingi kúnge. Oǵan kóp-kóp ǵulamalar, jyraýlar, sheshender, jazýshylar, aqyndar, sahna tiliniń mamandary asa zor ter tókti. Aǵylyp aitqan, tógilip aitqan, ekpindep aitqan, ekilenip aitqan, synap aitqan, minep aitqan, túiip aitqan, jyǵyp aitqan, qaýyp aitqan, taýyp aitqan babalardyń injý-marjan sózderinde jalpy qazaq sóz óneriniń taýsylmas keni jatyr.

Professor Dariǵa Turan­qulova jarty ǵasyr boiy qazaq tiliniń tazalyǵy, tabiǵilyǵy, tapqyrlyǵy, sheshendigi siiaqty qasietterdi jas urpaqtardyń boiy­na sińirýmen keledi. Kel­betti de kelisti osynaý apamyz tabiǵaty kórkem, jeri máýeli, qazirgi Ózbekstannyń Bostandyq aýdanynda 1948 jyly 8 naýryz kúni dúniege ke­lipti. 8 naýryz tegin kún emes, Halyqaralyq áielder kúni. Turanqul aq­sa­qaldyń tórt uly­nan keiin dú­niege kelgen Dariǵa qyz qa­zaqtyń qairatker qyzdarynyń biri bolyp ósti. Óz ómirinde óner jolyn tańdaǵan Dariǵa 1970 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy konservatoriianyń akterlik bó­limin qyzyl diplommen tá­mamdady. Qazaq topyraǵynda alǵash ashylǵan «Sahna tili» mamandyǵynyń irgesin qalaǵan ulaǵatty ustaz, professor Rabiǵa Muqaiqyzy Qanybaevanyń keńe­simen Dariǵa sol kafedraǵa mu­ǵalim bolyp qabyldanady. So­dan beri kóp­tegen sahna túlek­terin daiar­lap shyǵarýǵa zor úles qosty. Olardyń ishinde halyq artisteri, Memlekettik syilyqtyń ie­gerleri T.Jamanqulov, D.Jol­­­­jaqsynov, eńbek si­ńir­gen ar­tister Q.Sultanbaev, M.Óte­kesheva, Ý.Sultanǵazin, L.Qadenova, A.Ismaǵulov Ka­na­­dada ótken Halyqaralyq ki­no kon­kýrsynyń júldegeri B.Qa­lym­­betov, 1994 jylǵy Res­pýb­­likalyq «Jastar» konkýrsy­­nyń iegerleri B.Álpeiisov, J.Mahanovty iltipatpen ataý­ǵa bolady. Sondai-aq, 1980 jyly LGITMIK-te ótken Iahontov atyndaǵy konkýrstyń iegerleri B.Álpeiisov, Á.Ismailov, B.Ma­qulov, A.Jumashev, S.Qaseinova siiaqty bir top daryn ielerin tákappar Eýropa til mamandaryna moiyndatsa, bul da Dariǵanyń talantty ustaz ekenin aiǵaqtaidy.

Professor Dariǵa Turan­qulqyzy 1974,1984 jyldary A.V.Lýnacharskii atyndaǵy GITIS-te, M.S.Shepkin atyn­da­ǵy, Shýkin atyndaǵy teatr ýchili­shelerinde taǵylym­damadan óte júrip, qazaq, tú­rikmen, tájik jáne balqar bólim­derine dáris bergenin bai­qap, sabaq berý tásilin qada­ǵalaǵan máskeýlik bilgir professorlar I.G.Kozlianinova, I.Iu.Prom­tova, A.E.Verbovaia, G.S.Ýrnovanyń, Tashkent teatr ins­titýty «sahna tili» kafedrasynyń professory L.A.Hodjaevanyń nazaryna iligip, olardyń shyn júrekten bildirgen rizashylyq izgi lebizderin enshiledi. Bul «Sahna tili» boiynsha halyqaralyq iri mamandardyń baǵasyn alǵan­dyǵynyń aiǵaǵy bolatyn.

Sahna tili halyqty júzbe-júz kórip otyryp, mádenietti, ádebietti, ónerdi, saiasatty, basqa da máselelerdi ýaǵyzdaityn, ha­lyqtyń sanasyna sińirilip, urpaqty tárbieleitin til. Sahna tili – adamnyń júrek sezimin sher­tetin, ony kez kelgen jaǵdai­da, qýanyshta da, qaiǵyda da tárbielei alatyn, úiretetin til. Sahna óneriniń qudireti osynda. Shekspir: «99 orynda otyryp kúlgennen, bir orynda otyryp kúrsingen artyq», degen eken, iaǵni komediia bolsyn, eshqandai oilanbai, qur máz bolyp qaitýdyń ornyna, shynynda, osy bizdiń qoǵamda kezdesetin dert qoi dep kúiiný áldeqaida paidaly bolsa kerek.

Sahna tili qansha kórermen otyrsa, sonsha adamnyń qula­ǵyna kirip, júregine uialap, jan dúniesin shymyrlatyp, kókiregine sáýle túsiretin til bolýy qajet. Tildi ádemi jaza bilý bar, sóilei bilý bar. Sonymen qatar, ony halyqqa jetkize bilý bar. Sol tildi halyqqa áde­mi, mánerli, sazdy jetkize bilý úshin sahna tili aýadai qajet. Óitkeni, dramadaǵy eń bas­tysy, eń sheshýshisi, eń negiz­gisi – til. Professor Maman Bai­serkeulyna júginsek: «Sah­na tili» páni – orfoepiia zań­dylyqtaryn, onyń ishinde: arti­kýliatsiia, diktsiia, dem, tynys, ún, ólshem-ekpin, áýen-yrǵaq, plastika salasy boiynsha ym men isharat zańdylyqtaryn zertteidi, iaǵni til tehnikasynyń siqyr syry men tylsym qupiia­syna zer salady. Ásirese, sóz sóileý qarym-qatynasyna qa­tysty verbaldy tásilder men plastikaǵa qatysty beiverbaldy amaldardyń úndestik taýyp, ónerpazdyń kórkemdik tulǵasyna uia basýy kúrdeli protsess. Mundai jaǵdaida til tehnikasy men dene tehnikasyn jymdastyra biletin bilgirlik pen zergerlik qajet. Atalmysh egiz protsess K.S.Stanislavskii irgesin qa­la­ǵan «keiipkerjandylyq mek­tebiniń» kókeikesti kredosy edi desek, Dariǵanyń sol mek­teptiń káýsar bulaǵynan sý­syn­daǵanyn aita ketkenimiz oryndy bolmaq.

Osy saladaǵy 50 jyldyq tájiribesi men kókeige túigen­derin professor Dariǵa Turan­qulqyzy «Sahna tili», «Kórkem sóz oqý sheberligi», «Syrly sóz – sahna sáni», «Sahna tili» dep atalatyn 4 tomdyq joǵary oqý oryndary teatr óneri fa­kýltetteriniń stýdentterine arnalǵan oqý quralyn shyǵaryp otyr. Bul eń­bekterde qazaq teatryndaǵy til óneriniń týýy men qalyptasýyna tolyqqandy sholý jasalyp, qazirgi sahna tiliniń túiindi máseleleri, diktsiia, tynys, daýyspen jumys isteýdiń ádis-tásilderi, qara sóz­ben jáne óleńmen jazylǵan qazaq ádebietiniń kórnekti ókil­deriniń shyǵarmalaryn sahna tiline negizdep qoldanýdyń erek­shelikteri jaiynda sóz bolady. Kóptomdyq oqý quraldary mektep muǵalimderine, teledidar, radio diktorlaryna, jýrnalis­terge, habar júrgizýshilerge de asa paidaly. Avtor dybystaýdyń erejeleri men tynys alýdyń joldary, daýystaýdyń durys baǵyttalýy, dramalyq akter daýysynyń diapazonyn túzetý, sigmatizmdi túzetý jáne, eń bastysy, til mádenieti men ta­zalyǵyn saqtaýdy naqty mysaldar negizinde tereń túsindiredi. Bul eńbekter ári teoriialyq jáne tájiribelik oqýlyq, ári hres­tomatiialyq jinaqtar dese de bolǵandai. Sheteldik klassikterden Shekspir, Moler, Daniel Defo, Pýshkin, Lermontov, Gogol, Gorkii, Sholohov, Ras­pýtin, t.b. shyǵarmalary mysalǵa kel­tirilse, kóne qazaq dáýirinen Asan qaiǵy, Qaztýǵan, Dospambet, Aqtamberdi, Shal­kiiz, Tátiqara, Jienbet, Mar­qasqa, Buqar jyraý, Aqtailaq, Súiinbai, Jambyl, Mahambet shyǵarmalary mysalǵa alynady. Al Abai bastaǵan qazaq jazba ádebietiniń ókilderinen Shákárimniń, Ahmettiń, Júsip­bektiń, Maǵjannyń, Iliiastyń, Sákenniń, Beiimbettiń, Muh­tardyń, Ǵabit, Sábit, Qa­sym­nyń eńbekteri keńinen nasihattalady. M.Maqataev, T.Ai­­bergenov, F.Ońǵarsynova, Q.Myr­­­zaliev, T.Moldaǵaliev, Q.Muqashev, Ó.Turmanjanov, Sh.Smahanuly, S.Júnisov, D.Isabekov, I.Esen­berlin, B.Tile­genov, M.Qa­rataev, Sh.Mur­taza, R.Niiaz­bekov, I.Orazbaev, I.Sa­par­baev, T.Medetbek, T.Ra­hi­mov, N.Orazalin, Z.Shúkirov, A.Baqtygereeva, N.Shákenov, S.Asanov, E.Dúisenbaev, J.Áb­dirashev, K.Myrzabekov, Ǵ.Jan­dybaev, K.Ahmetova, M.Ait­qojina, N.Aitov, J.Bódesh, J.Ermanov, E.Raýshanov, B.Qa­rabekov, Ǵ.Qulahmetov, Q.Aman­jolov, Ó.Muqaev, B.Serik­baev, G.Salyqbaeva, Q.Álim­bekov, B.Úsenov, t.b. aqyn-jazý­shy­lar­dyń tańdaýly eńbekteri sah­naǵa laiyq­talyp usynylady.

Professor Dariǵa Tu­ran­qulqyzy qoǵamdyq ju­mystarǵa belsene aralasady. Ol Sh.Qudai­berdiev, A.Baitursynov, M.Ju­ma­baev, S.Seifýllin múshel­toi­laryna arnalǵan teleha­bar­lardyń avtory. IýNESKO deń­geiinde atap ótilgen uly Abaidyń 150 jyldyq mereitoiynda Respýblika sa­raiy­­nyń sahnasynda Abai shyǵarmalarynan kór­­kemdik deńgeii joǵary kom­­pozitsiiany ázirledi. Kóptegen aqyn-jazý­shylardyń shyǵarmashylyq keshterin ótkizýge atsalysty.

Dariǵa apaidyń uiym­das­tyrýshylyq qabileti erekshe. 1998 jyly Semei qalasynan «Dariǵa-ai» atty jas­tar teatryn ashyp, taǵy bir óner otaýyn qatarǵa qosty. Atalmysh teatr ótken jyly jazýshy-dramatýrg D.Isabekovtiń mereitoiyna arnal­ǵan festivalǵa qatysyp, avtordyń alǵysyna bólendi. Kileń jastardan qu­rylǵan «Dariǵa-ai» teatry Semei jurtshylyǵynyń súisinip kóretin óner ordasyna ainalyp otyr.

Bir kezderde kino ónerinde de baǵyn synap, «Ózbekfilm» túsirgen «Súiinshi», «Qazaq­film» túsirgen «Alpamys mektepke barady» filmderinde óz beinesin qaldyrdy.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, professor Dariǵa Turanqulqyzynyń basty qyry – onyń ustazdyǵy. T.Júrgenov atyndaǵy óner akademiiasy qu­rylǵannan beri taban aýdarmai sahna tiliniń qyry men syryn úiretýden, tálim berýden ja­lyqqan emes. Qazirgi kezde elimizdiń teatr ónerine atsalysyp júrgen kóptegen talantty akterler men aktrisalar Dariǵa apaidyń taǵylymyn alǵan. Sol turǵydan kelgende, keshegi qazaqtyń Tumar hanym, Zarina, Domalaq ana, Muryn ana, Gaýhar ana, Janbike Shanina, Kúlásh Baiseiitova, Shara Jienqulova, Sábira Maiqanova, Hadisha Bó­keeva, Farida Shári­pova, Sholpan Jandarbekova, Roza Baǵlanova, Ámina Ómirzaqova, Biken Rimova siiaqty birtýar qazaq qyzdarynyń qatarynda aty atalýǵa tiis qazaq arýy – Dariǵa Turanqulqyzy. Sahna tili sańlaǵynyń qazaq teatr pedagogikasy men qazaq ónerine qosqan eńbegi zor.

Baýyrjan JAQYP,

aqyn, Ulttyq ǵylym akademiiasynyń korrespondent múshesi, filologiia ǵylymdarynyń doktory,

professor