ساحنا تٸلٸنٸڭ ساڭلاعى

قازاق سٶز ٶنەرٸنٸڭ قالىپ­تاسۋى مەن دامۋىندا تالاي-تالاي زاماندار ٶتتٸ. بٸر قۋاناتىنىمىز, بابا تٸلٸمٸز, انا تٸلٸمٸز – قازاق تٸلٸ ٶزٸنٸڭ تابيعي قالپىن بۇزباي جەتتٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە. وعان كٶپ-كٶپ عۇلامالار, جىراۋلار, شەشەندەر, جازۋشىلار, اقىندار, ساحنا تٸلٸنٸڭ ماماندارى اسا زور تەر تٶكتٸ. اعىلىپ ايتقان, تٶگٸلٸپ ايتقان, ەكپٸندەپ ايتقان, ەكٸلەنٸپ ايتقان, سىناپ ايتقان, مٸنەپ ايتقان, تٷيٸپ ايتقان, جىعىپ ايتقان, قاۋىپ ايتقان, تاۋىپ ايتقان بابالاردىڭ ٸنجۋ-مارجان سٶزدەرٸندە جالپى قازاق سٶز ٶنەرٸنٸڭ تاۋسىلماس كەنٸ جاتىر.

پروفەسسور داريعا تۇران­قۇلوۆا جارتى عاسىر بويى قازاق تٸلٸنٸڭ تازالىعى, تابيعيلىعى, تاپقىرلىعى, شەشەندٸگٸ سيياقتى قاسيەتتەردٸ جاس ۇرپاقتاردىڭ بويى­نا سٸڭٸرۋمەن كەلەدٸ. كەل­بەتتٸ دە كەلٸستٸ وسىناۋ اپامىز تابيعاتى كٶركەم, جەرٸ مەۋەلٸ, قازٸرگٸ ٶزبەكستاننىڭ بوستاندىق اۋدانىندا 1948 جىلى 8 ناۋرىز كٷنٸ دٷنيەگە كە­لٸپتٸ. 8 ناۋرىز تەگٸن كٷن ەمەس, حالىقارالىق ەيەلدەر كٷنٸ. تۇرانقۇل اق­سا­قالدىڭ تٶرت ۇلى­نان كەيٸن دٷ­نيەگە كەلگەن داريعا قىز قا­زاقتىڭ قايراتكەر قىزدارىنىڭ بٸرٸ بولىپ ٶستٸ. ٶز ٶمٸرٸندە ٶنەر جولىن تاڭداعان داريعا 1970 جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتورييانىڭ اكتەرلٸك بٶ­لٸمٸن قىزىل ديپلوممەن تە­مامدادى. قازاق توپىراعىندا العاش اشىلعان «ساحنا تٸلٸ» ماماندىعىنىڭ ٸرگەسٸن قالاعان ۇلاعاتتى ۇستاز, پروفەسسور رابيعا مۇقايقىزى قانىباەۆانىڭ كەڭە­سٸمەن داريعا سول كافەدراعا مۇ­عالٸم بولىپ قابىلدانادى. سو­دان بەرٸ كٶپ­تەگەن ساحنا تٷلەك­تەرٸن دايار­لاپ شىعارۋعا زور ٷلەس قوستى. ولاردىڭ ٸشٸندە حالىق ارتيستەرٸ, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ يە­گەرلەرٸ ت.جامانقۇلوۆ, د.جول­­­­جاقسىنوۆ, ەڭبەك سٸ­ڭٸر­گەن ار­تيستەر ق.سۇلتانباەۆ, م.ٶتە­كەشەۆا, ۋ.سۇلتانعازين, ل.قادەنوۆا, ا.يسماعۇلوۆ كا­نا­­دادا ٶتكەن حالىقارالىق كي­نو كون­كۋرسىنىڭ جٷلدەگەرٸ ب.قا­لىم­­بەتوۆ, 1994 جىلعى رەس­پۋب­­ليكالىق «جاستار» كونكۋرسى­­نىڭ يەگەرلەرٸ ب.ەلپەيٸسوۆ, ج.ماحانوۆتى ٸلتيپاتپەن اتاۋ­عا بولادى. سونداي-اق, 1980 جىلى لگيتميك-تە ٶتكەن ياحونتوۆ اتىنداعى كونكۋرستىڭ يەگەرلەرٸ ب.ەلپەيٸسوۆ, ە.يسمايلوۆ, ب.ما­قۇلوۆ, ا.جۇماشەۆ, س.قاسەينوۆا سيياقتى بٸر توپ دارىن يەلەرٸن تەكاپپار ەۋروپا تٸل ماماندارىنا مويىنداتسا, بۇل دا داريعانىڭ تالانتتى ۇستاز ەكەنٸن ايعاقتايدى.

پروفەسسور داريعا تۇران­قۇلقىزى 1974,1984 جىلدارى ا.ۆ.لۋناچارسكيي اتىنداعى گيتيس-تە, م.س.ششەپكين اتىن­دا­عى, ششۋكين اتىنداعى تەاتر ۋچيلي­ششەلەرٸندە تاعىلىم­دامادان ٶتە جٷرٸپ, قازاق, تٷ­رٸكمەن, تەجٸك جەنە بالقار بٶلٸم­دەرٸنە دەرٸس بەرگەنٸن باي­قاپ, ساباق بەرۋ تەسٸلٸن قادا­عالاعان مەسكەۋلٸك بٸلگٸر پروفەسسورلار ي.گ.كوزليانينوۆا, ي.يۋ.پروم­توۆا, ا.ە.ۆەربوۆايا, گ.س.ۋرنوۆانىڭ, تاشكەنت تەاتر ينس­تيتۋتى «ساحنا تٸلٸ» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى ل.ا.حودجاەۆانىڭ نازارىنا ٸلٸگٸپ, ولاردىڭ شىن جٷرەكتەن بٸلدٸرگەن ريزاشىلىق ٸزگٸ لەبٸزدەرٸن ەنشٸلەدٸ. بۇل «ساحنا تٸلٸ» بويىنشا حالىقارالىق ٸرٸ مامانداردىڭ باعاسىن العان­دىعىنىڭ ايعاعى بولاتىن.

ساحنا تٸلٸ حالىقتى جٷزبە-جٷز كٶرٸپ وتىرىپ, مەدەنيەتتٸ, ەدەبيەتتٸ, ٶنەردٸ, ساياساتتى, باسقا دا مەسەلەلەردٸ ۋاعىزدايتىن, حا­لىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرٸلٸپ, ۇرپاقتى تەربيەلەيتٸن تٸل. ساحنا تٸلٸ – ادامنىڭ جٷرەك سەزٸمٸن شەر­تەتٸن, ونى كەز كەلگەن جاعداي­دا, قۋانىشتا دا, قايعىدا دا تەربيەلەي الاتىن, ٷيرەتەتٸن تٸل. ساحنا ٶنەرٸنٸڭ قۇدٸرەتٸ وسىندا. شەكسپير: «99 ورىندا وتىرىپ كٷلگەننەن, بٸر ورىندا وتىرىپ كٷرسٸنگەن ارتىق», دەگەن ەكەن, ياعني كومەدييا بولسىن, ەشقانداي ويلانباي, قۇر مەز بولىپ قايتۋدىڭ ورنىنا, شىنىندا, وسى بٸزدٸڭ قوعامدا كەزدەسەتٸن دەرت قوي دەپ كٷيٸنۋ ەلدەقايدا پايدالى بولسا كەرەك.

ساحنا تٸلٸ قانشا كٶرەرمەن وتىرسا, سونشا ادامنىڭ قۇلا­عىنا كٸرٸپ, جٷرەگٸنە ۇيالاپ, جان دٷنيەسٸن شىمىرلاتىپ, كٶكٸرەگٸنە سەۋلە تٷسٸرەتٸن تٸل بولۋى قاجەت. تٸلدٸ ەدەمٸ جازا بٸلۋ بار, سٶيلەي بٸلۋ بار. سونىمەن قاتار, ونى حالىققا جەتكٸزە بٸلۋ بار. سول تٸلدٸ حالىققا ەدە­مٸ, مەنەرلٸ, سازدى جەتكٸزە بٸلۋ ٷشٸن ساحنا تٸلٸ اۋاداي قاجەت. ٶيتكەنٸ, دراماداعى ەڭ باس­تىسى, ەڭ شەشۋشٸسٸ, ەڭ نەگٸز­گٸسٸ – تٸل. پروفەسسور مامان باي­سەركەۇلىنا جٷگٸنسەك: «ساح­نا تٸلٸ» پەنٸ – ورفوەپييا زاڭ­دىلىقتارىن, ونىڭ ٸشٸندە: ارتي­كۋلياتسييا, ديكتسييا, دەم, تىنىس, ٷن, ٶلشەم-ەكپٸن, ەۋەن-ىرعاق, پلاستيكا سالاسى بويىنشا ىم مەن يشارات زاڭدىلىقتارىن زەرتتەيدٸ, ياعني تٸل تەحنيكاسىنىڭ سيقىر سىرى مەن تىلسىم قۇپييا­سىنا زەر سالادى. ەسٸرەسە, سٶز سٶيلەۋ قارىم-قاتىناسىنا قا­تىستى ۆەربالدى تەسٸلدەر مەن پلاستيكاعا قاتىستى بەيۆەربالدى امالداردىڭ ٷندەستٸك تاۋىپ, ٶنەرپازدىڭ كٶركەمدٸك تۇلعاسىنا ۇيا باسۋى كٷردەلٸ پروتسەسس. مۇنداي جاعدايدا تٸل تەحنيكاسى مەن دەنە تەحنيكاسىن جىمداستىرا بٸلەتٸن بٸلگٸرلٸك پەن زەرگەرلٸك قاجەت. اتالمىش ەگٸز پروتسەسس ك.س.ستانيسلاۆسكيي ٸرگەسٸن قا­لا­عان «كەيٸپكەرجاندىلىق مەك­تەبٸنٸڭ» كٶكەيكەستٸ كرەدوسى ەدٸ دەسەك, داريعانىڭ سول مەك­تەپتٸڭ كەۋسار بۇلاعىنان سۋ­سىن­داعانىن ايتا كەتكەنٸمٸز ورىندى بولماق.

وسى سالاداعى 50 جىلدىق تەجٸريبەسٸ مەن كٶكەيگە تٷيگەن­دەرٸن پروفەسسور داريعا تۇران­قۇلقىزى «ساحنا تٸلٸ», «كٶركەم سٶز وقۋ شەبەرلٸگٸ», «سىرلى سٶز – ساحنا سەنٸ», «ساحنا تٸلٸ» دەپ اتالاتىن 4 تومدىق جوعارى وقۋ ورىندارى تەاتر ٶنەرٸ فا­كۋلتەتتەرٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنە ارنالعان وقۋ قۇرالىن شىعارىپ وتىر. بۇل ەڭ­بەكتەردە قازاق تەاترىنداعى تٸل ٶنەرٸنٸڭ تۋۋى مەن قالىپتاسۋىنا تولىققاندى شولۋ جاسالىپ, قازٸرگٸ ساحنا تٸلٸنٸڭ تٷيٸندٸ مەسەلەلەرٸ, ديكتسييا, تىنىس, داۋىسپەن جۇمىس ٸستەۋدٸڭ ەدٸس-تەسٸلدەرٸ, قارا سٶز­بەن جەنە ٶلەڭمەن جازىلعان قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸل­دەرٸنٸڭ شىعارمالارىن ساحنا تٸلٸنە نەگٸزدەپ قولدانۋدىڭ ەرەك­شەلٸكتەرٸ جايىندا سٶز بولادى. كٶپتومدىق وقۋ قۇرالدارى مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنە, تەلەديدار, راديو ديكتورلارىنا, جۋرناليس­تەرگە, حابار جٷرگٸزۋشٸلەرگە دە اسا پايدالى. اۆتور دىبىستاۋدىڭ ەرەجەلەرٸ مەن تىنىس الۋدىڭ جولدارى, داۋىستاۋدىڭ دۇرىس باعىتتالۋى, درامالىق اكتەر داۋىسىنىڭ دياپازونىن تٷزەتۋ, سيگماتيزمدٸ تٷزەتۋ جەنە, ەڭ باستىسى, تٸل مەدەنيەتٸ مەن تا­زالىعىن ساقتاۋدى ناقتى مىسالدار نەگٸزٸندە تەرەڭ تٷسٸندٸرەدٸ. بۇل ەڭبەكتەر ەرٸ تەورييالىق جەنە تەجٸريبەلٸك وقۋلىق, ەرٸ حرەس­توماتييالىق جيناقتار دەسە دە بولعانداي. شەتەلدٸك كلاسسيكتەردەن شەكسپير, مولەر, دانيەل دەفو, پۋشكين, لەرمونتوۆ, گوگول, گوركيي, شولوحوۆ, راس­پۋتين, ت.ب. شىعارمالارى مىسالعا كەل­تٸرٸلسە, كٶنە قازاق دەۋٸرٸنەن اسان قايعى, قازتۋعان, دوسپامبەت, اقتامبەردٸ, شال­كيٸز, تەتٸقارا, جيەنبەت, مار­قاسقا, بۇقار جىراۋ, اقتايلاق, سٷيٸنباي, جامبىل, ماحامبەت شىعارمالارى مىسالعا الىنادى. ال اباي باستاعان قازاق جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸنەن شەكەرٸمنٸڭ, احمەتتٸڭ, جٷسٸپ­بەكتٸڭ, ماعجاننىڭ, ٸليياستىڭ, سەكەننٸڭ, بەيٸمبەتتٸڭ, مۇح­تاردىڭ, عابيت, سەبيت, قا­سىم­نىڭ ەڭبەكتەرٸ كەڭٸنەن ناسيحاتتالادى. م.ماقاتاەۆ, ت.اي­­بەرگەنوۆ, ف.وڭعارسىنوۆا, ق.مىر­­­زاليەۆ, ت.مولداعاليەۆ, ق.مۇقاشەۆ, ٶ.تۇرمانجانوۆ, ش.سماحانۇلى, س.جٷنٸسوۆ, د.يسابەكوۆ, ٸ.ەسەن­بەرلين, ب.تٸلە­گەنوۆ, م.قا­راتاەۆ, ش.مۇر­تازا, ر.نيياز­بەكوۆ, ي.ورازباەۆ, ي.سا­پار­باەۆ, ت.مەدەتبەك, ت.را­حي­موۆ, ن.ورازالين, ز.شٷكٸروۆ, ا.باقتىگەرەەۆا, ن.شەكەنوۆ, س.اسانوۆ, ە.دٷيسەنباەۆ, ج.ەب­دٸراشەۆ, ك.مىرزابەكوۆ, ع.جان­دىباەۆ, ك.احمەتوۆا, م.ايت­قوجينا, ن.ايتوۆ, ج.بٶدەش, ج.ەرمانوۆ, ە.راۋشانوۆ, ب.قا­رابەكوۆ, ع.قۇلاحمەتوۆ, ق.امان­جولوۆ, ٶ.مۇقاەۆ, ب.سەرٸك­باەۆ, گ.سالىقباەۆا, ق.ەلٸم­بەكوۆ, ب.ٷسەنوۆ, ت.ب. اقىن-جازۋ­شى­لار­دىڭ تاڭداۋلى ەڭبەكتەرٸ ساح­ناعا لايىق­تالىپ ۇسىنىلادى.

پروفەسسور داريعا تۇ­ران­قۇلقىزى قوعامدىق جۇ­مىستارعا بەلسەنە ارالاسادى. ول ش.قۇداي­بەرديەۆ, ا.بايتۇرسىنوۆ, م.جۇ­ما­باەۆ, س.سەيفۋللين مٷشەل­توي­لارىنا ارنالعان تەلەحا­بار­لاردىڭ اۆتورى. يۋنەسكو دەڭ­گەيٸندە اتاپ ٶتٸلگەن ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا رەسپۋبليكا سا­رايى­­نىڭ ساحناسىندا اباي شىعارمالارىنان كٶر­­كەمدٸك دەڭگەيٸ جوعارى كوم­­پوزيتسييانى ەزٸرلەدٸ. كٶپتەگەن اقىن-جازۋ­شىلاردىڭ شىعارماشىلىق كەشتەرٸن ٶتكٸزۋگە اتسالىستى.

داريعا اپايدىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىلىق قابٸلەتٸ ەرەكشە. 1998 جىلى سەمەي قالاسىنان «داريعا-اي» اتتى جاس­تار تەاترىن اشىپ, تاعى بٸر ٶنەر وتاۋىن قاتارعا قوستى. اتالمىش تەاتر ٶتكەن جىلى جازۋشى-دراماتۋرگ د.يسابەكوۆتٸڭ مەرەيتويىنا ارنال­عان فەستيۆالعا قاتىسىپ, اۆتوردىڭ العىسىنا بٶلەندٸ. كٸلەڭ جاستاردان قۇ­رىلعان «داريعا-اي» تەاترى سەمەي جۇرتشىلىعىنىڭ سٷيسٸنٸپ كٶرەتٸن ٶنەر ورداسىنا اينالىپ وتىر.

بٸر كەزدەردە كينو ٶنەرٸندە دە باعىن سىناپ, «ٶزبەكفيلم» تٷسٸرگەن «سٷيٸنشٸ», «قازاق­فيلم» تٷسٸرگەن «الپامىس مەكتەپكە بارادى» فيلمدەرٸندە ٶز بەينەسٸن قالدىردى.

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, پروفەسسور داريعا تۇرانقۇلقىزىنىڭ باستى قىرى – ونىڭ ۇستازدىعى. ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسى قۇ­رىلعاننان بەرٸ تابان اۋدارماي ساحنا تٸلٸنٸڭ قىرى مەن سىرىن ٷيرەتۋدەن, تەلٸم بەرۋدەن جا­لىققان ەمەس. قازٸرگٸ كەزدە ەلٸمٸزدٸڭ تەاتر ٶنەرٸنە اتسالىسىپ جٷرگەن كٶپتەگەن تالانتتى اكتەرلەر مەن اكتريسالار داريعا اپايدىڭ تاعىلىمىن العان. سول تۇرعىدان كەلگەندە, كەشەگٸ قازاقتىڭ تۇمار حانىم, زارينا, دومالاق انا, مۇرىن انا, گاۋھار انا, جانبيكە شانينا, كٷلەش بايسەيٸتوۆا, شارا جيەنقۇلوۆا, سەبيرا مايقانوۆا, حاديشا بٶ­كەەۆا, فاريدا شەرٸ­پوۆا, شولپان جانداربەكوۆا, روزا باعلانوۆا, ەمينا ٶمٸرزاقوۆا, بيكەن ريموۆا سيياقتى بٸرتۋار قازاق قىزدارىنىڭ قاتارىندا اتى اتالۋعا تيٸس قازاق ارۋى – داريعا تۇرانقۇلقىزى. ساحنا تٸلٸ ساڭلاعىنىڭ قازاق تەاتر پەداگوگيكاسى مەن قازاق ٶنەرٸنە قوسقان ەڭبەگٸ زور.

باۋىرجان جاقىپ,

اقىن, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ كوررەسپوندەنت مٷشەسٸ, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

پروفەسسور