Ádebiet - búgingi kýnniń eń aýyr taqyryby boldy. Ol jaiynda sóz aitý - ózin-ózi qinap shabyt shaqyratyn akynnyń áreketindei dese bolady. Alaida, osy bip ónerdiń "tilersegine" sonshalyqty myqtap jabysyp, ólse airylmai, tyrmysyp, tyrashtanyp ne tappaqpyz osy?!
Has ónepdiń bip túri bolǵan soń, ádebiettiń missiiasy - máńgilik jasaý, al ár ǵasyrdyń ár kezeńiniń belgili bip sorlykeshteri onyń "shashbaýyn kóterý" úshin ǵumyryn sarp etýge bar. Olardy daryndar dep te ataidy, ishinde biptýma danyshpandary da kezdesedi. Daryndylyq syndy Allanyń bergen syiyn izdenimpazdyqpen, bilim jiiýmen, eńbekqorlyqpen ushtastyrǵan kezde, bip nátijelerin de kórýge bolady. Kerisinshe, erek qasietin kótere almai, az ýaqyt aralyǵynda "kúiip ketip" jatatyndar da bolady. Pendeýi álsizdikke shara bar ma?!
Telaǵys álemder
Dúnie tylsymyn jańasha seziný, ár narseniń sulýlyq qýanyshyn kóre bilý sýretkerge tán qasiet. Jańa kúnmen birge kórkemdik tanym órisi de, qubylystar sheńberi de keńeie beredi. Jańalyq ulttyq ádebietimizge parallel álem - qazaqstandyq orys ádebieti arqyly da kelip qosylyp jatyr. Keńes Odaǵy ydyraǵan kezde, orys ádebieti postmodernizm baǵytyna túsip, bipaz ýaqyt eksperimentter alańyna ainalǵanyn bilemiz. Tól ádebietimizge kelsek, postmodernizmge katty uryna koiǵan joq. Qazip de klassitsizmniń sara jolynda jaiymen, baiaý da bolsa, bipqalypty damý ýstinde. Adasyp baryp, neorealizm aǵymyna bipjolata túsip jatqan orys adebietine, sonyń ishinde, qazaqstandyq orys ádebieti jaiynda oi bólise otyrsam...
Aldymen, orys tildi aqyndar poeziiasynyń format ereksheligi kóńil aýdartady. Kóp maǵyna syiyp ketetin minimaldy kompozitsiia bul. Moshe Shaninniń "Úshtaǵanyn" ("Treýgolnik Moshe Shanina") alaiyq:
Snachala zapretili býkvý y.
Potom zapretili býkvý a.
Potom zpretili býkvý b.
Potom zpretili ýkvý v.
Potom zpretili ýký g.
Potom zpretili ýký e.
Potom zprtli ýký z.
Potom prtli ýký i.
Potom prtl ýký k.
Potom prtl ýý l.
Potom prt ýý m.
Poto prt ýý o.
pt prt ýý p.
t rt ýý r.
t t ýý t.
ýý ý.
-
"Tyiym salynǵan" áripterdi alyp tastai bergende, aqyr sońynda, sóz ben maǵynaǵa oryn qalmai qalady. Únsizdik filosofiiasyn pash etkisi kelgendigine shek keltipe almaimyz avtordyń. Eń qorqynyshtysy da osy - únsizdik, nemqurailylyq, belgisizdik bolar...
Ivan Poltoratskii syndy jas aqynnyń "Tramvai" óleńi de ádebi ortada rezonans týdyrdy.
Tramvai ehal po stepi. Ehal po stepi.
Ehal po stepi. Ehal po stepi.
Ehal po stepi. Ehal po stepi.
Ehal po stepi. Ehal po stepi.
Ehal po stepi...
Osylai sheksiz jalǵasa beredi. Mezi etetin bipcapyndylyq, maǵynasyz, uzak sheksizdik ómipdiń keibip keleńsiz mezetteriniń metaforasy ispetti.
Qazaqstandyq orys tildi tanymal aqyn Pasha Bannikovtiń "Diýna radiosy" óleńi kópshiligimizdiń sybyrlasyp aitatyn bip cózderimizdi qaltqysyz jariia etipti:
Predstav sebe,
Slomannoe radio.
Gde-to v srednei
polose Ameriki... - dep bastalatyn óleńniń orta sheninde mynadai akparat bar:
...dopodlinno
izvestno, chto v
kottedje B.Tleýhana,
kotoryi v mkr.
Shýbary,g. Astana
mnogokratno
provodili i
provodiat propovedi
izvestnye vahhabity
Hamil, Ibrahim,
Rinat, Daryn,
Didar...
V podvale kottedja
ýstroena mechet s
polami s
podogrevom...
***
Ádebiet - dinamikalyq jandy qubylys. Ol únemi damyp, jańaryp otyrady. Táýelsiz ádebiettiń qainaǵan ortasynda júrgen zamandas qalamgerler parallel ádebi innovatsiialardan eshteme almady, ózgeric, izdenis ákelmedi desek, jańsaq aitqan bolar edik.
Saǵat túngi on eki...
Kofe jáne temeki... - dep jazady aqyn Aqberen Elgezek. Neorealizmge tán sýret, iaǵni zattar men qubylystardy qalai kórse, solai beineleý. Taza da naqty joldar. Mundai formattar men janrlar bar jáne olardy joqqa shyǵaryp, syzyp tastai almaisyń. Aqyn osy óleńinde:
Janymnyń qýysynda,
Eń túpki buryshynda -
jáýdipegen Óleńder.
Balaýyz sham sóngende,
Tútin bolyp,
tóbemnen
tarqatylam tómenge...- dese, lirikalyk keiipkerdiń bir sáttik psihologiialyq kóńil-kúiin sátti berip tur.
Jalpy, ádebi dialogtarda pikirlerimiz qaishy túsip, bir-bipimizge qarsy shyǵyp jatatyn kezderimiz bolyp jatsa da, óz basym bipeýlerdiń Aqberen shyǵarmashylyǵyn mýldem joqqa shyǵaryp tastaýyn qiianat dep biler edim. Qalamgerdiń aqyndyǵyn bylai koiǵanda, "Bolmaǵan balalyq shaq" hikaiatyn aitalyq... Men oǵan óte sátti shyqqan shyǵarma dep baǵa berer edim. Bul - tereń tragediialyq dúnie. Alaida, keiipker basyndaǵy qasipetti jaisań sarkazmmen, sátti iýmormen sýrettei bilýi, avtordyń jazýshylyq harizmasy shyǵarmany qajetti deńgeide alyp shyǵa bilgen. Akynnyń "Ritorikalyq sýraqtar" óleńi osy hikaiattyń kishigirim fabýlasy siiaqty:
Dala, sen be jylaǵan, jýsanyń ba?
Kim bilep jýr tósińde, qý saǵym ba?
Anaý arý anam ba,
Teris qarap,
Kimdi qysyp barady qushaǵynda?..
Dáýrenimdi óshipgen alaqaily,
Talai sumdyq kórsem de talapaily,
Men álemdi keshirem.
Bipaq qalai
jubatamyn ishtegi balaqaidy?..
***
Táýelsiz ádebiet qaitken kúnde de óz jolymen damyp keledi. "Intellektýal aqyn" atanǵan Erlan Júnic, mynaý Aqberender modernizmdi jańa úlgide usyndy jáne sonysymen keiingilerdiń betalysyna yqpal ete bildi. Jazýshy, ádebiet teoretigi Aigýl Kemelbaeva "kosmostyq aqyn" dep baǵa bergen Baýyrjan Karaǵyzulynyń "shifrge" toly poeziiasynyń qupiiasyn sheshýge qushtar óz oqyrmandary bar jáne baǵytyn ustanǵan izbasarlarynyń qarasy kóp ekeni bilinedi. Almas Temipbai, Qalqaman Sarin, Erbol Beiilhandar - lirikanyń maitalmandary. Asylzat Arystanbek, Tanakóz, Baqytkúl Babash, Áliia Dáýletbaevalar qyzdar poeziiasyn ómirsheń etken, júrekterge náziktik pen sulýlyq syilap jýrgen arýlarymyz bir tóbe. Óleńderinen ózindik minez, soǵan qosa tereń muń seziletin qaraǵandylyq aqyn Erǵanat Keńesbekulynyń poeziiasyn erekshe atap óter edim. Jas aqyndar Mergen Toqsanbai, Janar Ailashova, Juldyz Leýbaevalardyń poeziiasynan ózindik erekshelik, dara boiaý bary baiqalady.
***
Búgingi ádebiet synǵa qatty shóldep tur. Qalamgerlerge durys baǵyt silteitin, saýatty, saliqaly keńes aitatyn synshy ǵana emes, ádebietke jany ashityn syn bilgipi kajet. Menińshe, synshynyń bipeý ǵana bolmaǵany abzal. Biri dattap jatsa, bipi jaqtap jatatyn, tarazy basy teń bolýyn kózdeitin syn kerek. Onysyz da názik aqyn jany aialaýǵa tatidy dep senemin. Tuqyrtqannan, qadaý syndy jerge bipjolata qaǵyp tastaǵannan ne utamyz? Neni kózdeimiz? Syn bolǵan soń, aldymen, mádeniettiń bolǵany durys.
Birneshe kún boiy áleýmettik jelide talqyǵa túsken aqyn men synshynyń ózara hat almasýy, kenet kútpegen baǵyt aldy... Synshy Amangeldi Keńshilikulynyń jalpy ádebiet jaiynda aityp otyrǵan sózderiniń jany bar, alaida, aqynnyń jeke basyna sonshama aýyr sózder aitýy, orynsyz aitylǵan sarkazmy tym sýyq kóringen:
"Týn ishi.
Kofe men temeki...", - dep, aqyn óleńin burmalap keltiredi synshy. Tym sátsiz interpretatsiia.
Asyly, tórelik - ýaqyttyń quzyrynda qalǵany durys. Óleń jáne "óleń emes" dúnielerdi, kezi kelgende, mártebeli ýaqyttyń ózi ádil suryptap alatyny bar. Kútelik, myrzalar...
Anar Kabdýllina, synshy
2016 jyl
