ەدەبيەت - بٷگiنگi كۋننiڭ ەڭ اۋىر تاقىرىبى بولدى. ول جايىندا سٶز ايتۋ - ٶزiن-ٶزi قيناپ شابىت شاقىراتىن اكىننىڭ ەرەكەتٸندەي دەسە بولادى. الايدا, وسى بip ٶنەردiڭ "تiلەرسەگiنە" سونشالىقتى مىقتاپ جابىسىپ, ٶلسە ايرىلماي, تىرمىسىپ, تىراشتانىپ نە تاپپاقپىز وسى?!
حاس ٶنەpدiڭ بip تٷرi بولعان سوڭ, ەدەبيەتتٸڭ ميسسيياسى - مەڭگiلiك جاساۋ, ال ەر عاسىردىڭ ەر كەزەڭiنiڭ بەلگiلi بip سورلىكەشتەرi ونىڭ "شاشباۋىن كٶتەرۋ" ٷشiن عۇمىرىن سارپ ەتۋگە بار. ولاردى دارىندار دەپ تە اتايدى, iشiندە بipتۋما دانىشپاندارى دا كەزدەسەدi. دارىندىلىق سىندى اللانىڭ بەرگەن سىيىن iزدەنiمپازدىقپەن, بiلiم جييۋمەن, ەڭبەكقورلىقپەن ۇشتاستىرعان كەزدە, بip نەتيجەلەرiن دە كٶرۋگە بولادى. كەرiسiنشە, ەرەك قاسيەتiن كٶتەرە الماي, از ۋاقىت ارالىعىندا "كٷيiپ كەتiپ" جاتاتىندار دا بولادى. پەندەۋي ەلسiزدiككە شارا بار ما?!
تەلاعىس ەلەمدەر
دٷنيە تىلسىمىن جاڭاشا سەزiنۋ, ەر نارسەنiڭ سۇلۋلىق قۋانىشىن كٶرە بٸلۋ سۋرەتكەرگە تەن قاسيەت. جاڭا كٷنمەن بٸرگە كٶركەمدiك تانىم ٶرiسi دە, قۇبىلىستار شەڭبەرi دە كەڭەيە بەرەدi. جاڭالىق ۇلتتىق ەدەبيەتiمiزگە پاراللەل ەلەم - قازاقستاندىق ورىس ەدەبيەتi ارقىلى دا كەلiپ قوسىلىپ جاتىر. كەڭەس وداعى ىدىراعان كەزدە, ورىس ەدەبيەتi پوستمودەرنيزم باعىتىنا تٷسiپ, بipاز ۋاقىت ەكسپەريمەنتتەر الاڭىنا اينالعانىن بiلەمiز. تٶل ەدەبيەتiمiزگە كەلسەك, پوستمودەرنيزمگە كاتتى ۇرىنا كويعان جوق. قازip دە كلاسسيتسيزمنiڭ سارا جولىندا جايىمەن, باياۋ دا بولسا, بipقالىپتى دامۋ ۋستiندە. اداسىپ بارىپ, نەورەاليزم اعىمىنا بipجولاتا تٷسiپ جاتقان ورىس ادەبيەتiنە, سونىڭ iشiندە, قازاقستاندىق ورىس ەدەبيەتi جايىندا وي بٶلiسە وتىرسام...
الدىمەن, ورىس تiلدi اقىندار پوەزيياسىنىڭ فورمات ەرەكشەلiگi كٶڭiل اۋدارتادى. كٶپ ماعىنا سىيىپ كەتەتiن مينيمالدى كومپوزيتسييا بۇل. موشە شانيننiڭ "ٷشتاعانىن" ("ترەۋگولنيك موشە شانينا") الايىق:
سناچالا زاپرەتيلي بۋكۆۋ ى.
پوتوم زاپرەتيلي بۋكۆۋ ا.
پوتوم زپرەتيلي بۋكۆۋ ب.
پوتوم زپرەتيلي ۋكۆۋ ۆ.
پوتوم زپرەتيلي ۋكۋ گ.
پوتوم زپرەتيلي ۋكۋ ە.
پوتوم زپرتلي ۋكۋ ز.
پوتوم پرتلي ۋكۋ ي.
پوتوم پرتل ۋكۋ ك.
پوتوم پرتل ۋۋ ل.
پوتوم پرت ۋۋ م.
پوتو پرت ۋۋ و.
پت پرت ۋۋ پ.
ت رت ۋۋ ر.
ت ت ۋۋ ت.
ۋۋ ۋ.
-
"تىيىم سالىنعان" ەرiپتەردi الىپ تاستاي بەرگەندە, اقىر سوڭىندا, سٶز بەن ماعىناعا ورىن قالماي قالادى. ٷنسiزدiك فيلوسوفيياسىن پاش ەتكiسi كەلگەندiگiنە شەك كەلتipe المايمىز اۆتوردىڭ. ەڭ قورقىنىشتىسى دا وسى - ٷنسiزدiك, نەمقۇرايلىلىق, بەلگiسiزدiك بولار...
يۆان پولتوراتسكيي سىندى جاس اقىننىڭ "ترامۆاي" ٶلەڭi دە ەدەبي ورتادا رەزونانس تۋدىردى.
ترامۆاي ەحال پو ستەپي. ەحال پو ستەپي.
ەحال پو ستەپي. ەحال پو ستەپي.
ەحال پو ستەپي. ەحال پو ستەپي.
ەحال پو ستەپي. ەحال پو ستەپي.
ەحال پو ستەپي...
وسىلاي شەكسiز جالعاسا بەرەدi. مەزi ەتەتiن بipcapىندىلىق, ماعىناسىز, ۇزاك شەكسiزدiك ٶمipدiڭ كەيبip كەلەڭسiز مەزەتتەرiنiڭ مەتافوراسى iسپەتتi.
قازاقستاندىق ورىس تiلدi تانىمال اقىن پاشا باننيكوۆتiڭ "ديۋنا راديوسى" ٶلەڭi كٶپشiلiگiمiزدiڭ سىبىرلاسىپ ايتاتىن بip cٶزدەرiمiزدi قالتقىسىز جارييا ەتiپتi:
پرەدستاۆ سەبە,
سلوماننوە راديو.
گدە-تو ۆ سرەدنەي
پولوسە امەريكي... - دەپ باستالاتىن ٶلەڭنiڭ ورتا شەنiندە مىناداي اكپارات بار:
...دوپودليننو
يزۆەستنو, چتو ۆ
كوتتەدجە ب.تلەۋحانا,
كوتورىي ۆ مكر.
شۋبارى,گ. استانا
منوگوكراتنو
پروۆوديلي ي
پروۆوديات پروپوۆەدي
يزۆەستنىە ۆاححابيتى
حاميل, يبراحيم,
رينات, دارىن,
ديدار...
ۆ پودۆالە كوتتەدجا
ۋستروەنا مەچەت س
پولامي س
پودوگرەۆوم...
***
ەدەبيەت - ديناميكالىق جاندى قۇبىلىس. ول ٷنەمi دامىپ, جاڭارىپ وتىرادى. تەۋەلسٸز ەدەبيەتتٸڭ قايناعان ورتاسىندا جٷرگەن زامانداس قالامگەرلەر پاراللەل ەدەبي يننوۆاتسييالاردان ەشتەمە المادى, ٶزگەرic, iزدەنiس ەكەلمەدi دەسەك, جاڭساق ايتقان بولار ەدiك.
ساعات تٷنگi ون ەكi...
كوفە جەنە تەمەكi... - دەپ جازادى اقىن اقبەرەن ەلگەزەك. نەورەاليزمگە تەن سۋرەت, ياعني زاتتار مەن قۇبىلىستاردى قالاي كٶرسە, سولاي بەينەلەۋ. تازا دا ناقتى جولدار. مۇنداي فورماتتار مەن جانرلار بار جەنە ولاردى جوققا شىعارىپ, سىزىپ تاستاي المايسىڭ. اقىن وسى ٶلەڭiندە:
جانىمنىڭ قۋىسىندا,
ەڭ تٷپكi بۇرىشىندا -
جەۋدipeگەن ٶلەڭدەر.
بالاۋىز شام سٶنگەندە,
تٷتiن بولىپ,
تٶبەمنەن
تارقاتىلام تٶمەنگە...- دەسە, ليريكالىك كەيiپكەردiڭ بiر سەتتiك پسيحولوگييالىق كٶڭiل-كٷيiن سەتتi بەرiپ تۇر.
جالپى, ەدەبي ديالوگتاردا پiكiرلەرiمiز قايشى تٷسiپ, بiر-بipiمiزگە قارسى شىعىپ جاتاتىن كەزدەرiمiز بولىپ جاتسا دا, ٶز باسىم بipeۋلەردiڭ اقبەرەن شىعارماشىلىعىن مۋلدەم جوققا شىعارىپ تاستاۋىن قييانات دەپ بiلەر ەدiم. قالامگەردiڭ اقىندىعىن بىلاي كويعاندا, "بولماعان بالالىق شاق" حيكاياتىن ايتالىق... مەن وعان ٶتە سەتتi شىققان شىعارما دەپ باعا بەرەر ەدiم. بۇل - تەرەڭ تراگەدييالىق دٷنيە. الايدا, كەيiپكەر باسىنداعى قاسipەتتi جايساڭ ساركازممەن, سەتتi يۋمورمەن سۋرەتتەي بiلۋi, اۆتوردىڭ جازۋشىلىق حاريزماسى شىعارمانى قاجەتتi دەڭگەيدە الىپ شىعا بiلگەن. اكىننىڭ "ريتوريكالىق سۋراقتار" ٶلەڭi وسى حيكاياتتىڭ كiشiگiرiم فابۋلاسى سيياقتى:
دالا, سەن بە جىلاعان, جۋسانىڭ با?
كiم بيلەپ جۋر تٶسiڭدە, قۋ ساعىم با?
اناۋ ارۋ انام با,
تەرiس قاراپ,
كiمدi قىسىپ بارادى قۇشاعىندا?..
دەۋرەنiمدi ٶشipگەن الاقايلى,
تالاي سۇمدىق كٶرسەم دە تالاپايلى,
مەن ەلەمدi كەشiرەم.
بipaق قالاي
جۇباتامىن iشتەگi بالاقايدى?..
***
تەۋەلسiز ەدەبيeت قايتكەن كٷندە دە ٶز جولىمەن دامىپ كەلەدi. "ينتەللەكتۋال اقىن" اتانعان ەرلان جٷنic, مىناۋ اقبەرەندەر مودەرنيزمدi جاڭا ٷلگiدە ۇسىندى جەنە سونىسىمەن كەيiنگiلەردiڭ بەتالىسىنا ىقپال ەتە بiلدi. جازۋشى, ەدەبيەت تەورەتيگi ايگۋل كەمەلباەۆا "كوسموستىق اقىن" دەپ باعا بەرگەن باۋىرجان كاراعىزۇلىنىڭ "شيفرگە" تولى پوەزيياسىنىڭ قۇپيياسىن شەشۋگە قۇشتار ٶز وقىرماندارى بار جەنە باعىتىن ۇستانعان iزباسارلارىنىڭ قاراسى كٶپ ەكەنi بiلiنەدi. الماس تەمipباي, قالقامان سارين, ەربول بەيiلحاندار - ليريكانىڭ مايتالماندارى. اسىلزات ارىستانبەك, تاناكٶز, باقىتكٷل باباش, ەلييا دەۋلەتباەۆالار قىزدار پوەزيياسىن ٶمٸرشەڭ ەتكەن, جٷرەكتەرگە نەزٸكتٸك پەن سۇلۋلىق سىيلاپ جۋرگەن ارۋلارىمىز بٸر تٶبە. ٶلەڭدەرiنەن ٶزٸندٸك مiنەز, سوعان قوسا تەرەڭ مۇڭ سەزiلەتiن قاراعاندىلىق اقىن ەرعانات كەڭەسبەكۇلىنىڭ پوەزيياسىن ەرەكشە اتاپ ٶتەر ەدiم. جاس اقىندار مەرگەن توقسانباي, جانار ايلاشوۆا, جۇلدىز لەۋباەۆالاردىڭ پوەزيياسىنان ٶزiندiك ەرەكشەلiك, دارا بوياۋ بارى بايقالادى.
***
بٷگiنگi ەدەبيەت سىنعا قاتتى شٶلدەپ تۇر. قالامگەرلەرگە دۇرىس باعىت سiلتەيتiن, ساۋاتتى, ساليقالى كەڭەس ايتاتىن سىنشى عانا ەمەس, ەدەبيەتكە جانى اشيتىن سىن بiلگipi كاجەت. مەنiڭشە, سىنشىنىڭ بipەۋ عانا بولماعانى ابزال. بiرi داتتاپ جاتسا, بipi جاقتاپ جاتاتىن, تارازى باسى تەڭ بولۋىن كٶزدەيتiن سىن كەرەك. ونىسىز دا نەزiك اقىن جانى ايالاۋعا تاتيدى دەپ سەنەمiن. تۇقىرتقاننان, قاداۋ سىندى جەرگە بipجولاتا قاعىپ تاستاعاننان نە ۇتامىز? نەنi كٶزدەيمiز? سىن بولعان سوڭ, الدىمەن, مەدەنيەتتiڭ بولعانى دۇرىس.
بٸرنەشە كٷن بويى ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تالقىعا تٷسكەن اقىن مەن سىنشىنىڭ ٶزارا حات الماسۋى, كەنەت كٷتپەگەن باعىت الدى... سىنشى امانگەلدi كەڭشiلiكۇلىنىڭ جالپى ەدەبيەت جايىندا ايتىپ وتىرعان سٶزدەرiنiڭ جانى بار, الايدا, اقىننىڭ جەكە باسىنا سونشاما اۋىر سٶزدەر ايتۋى, ورىنسىز ايتىلعان ساركازمى تىم سۋىق كٶرٸنگەن:
"تۋن iشi.
كوفە مەن تەمەكi...", - دەپ, اقىن ٶلەڭٸن بۇرمالاپ كەلتٸرەدٸ سىنشى. تىم سەتسٸز ينتەرپرەتاتسييا.
اسىلى, تٶرەلٸك - ۋاقىتتىڭ قۇزىرىندا قالعانى دۇرىس. ٶلەڭ جەنە "ٶلەڭ ەمەس" دٷنيەلەردٸ, كەزٸ كەلگەندە, مەرتەبەلٸ ۋاقىتتىڭ ٶزٸ ەدٸل سۇرىپتاپ الاتىنى بار. كٷتەلٸك, مىرزالار...
انار كابدۋللينا, سىنشى
2016 جىل
