Elimizdegi kez-kelgen salanyń uzaqmerzimdi jáne jaqyn aralyqtaǵy damýynyń baǵyt-baǵdary Elbasynyń Joldaýlary, Strategiialyq qujattar men memlekettik baǵdarlamalarda belgilenedi.
Ulttyq ádebietimiz de nazardan tys qalmai, onyń ótkendi ólshep, búgingini baǵalaý, jas urpaqty tárbieleýdegi róli árdaiym nazarǵa alynyp keledi. Máselen, Elbasy «Rýhani jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» maqalasynda ulttyq ádebiettiń qoǵamdyq damýda qanshalyqty mańyzdy oryn alatynyna erekshe toqtalǵan edi, dep habarlaidy strategy2050.kz.
Shyqqanyna úsh jyl tolǵan «Rýhani jańǵyrýda» táýelsizdik ornaǵaly osy baǵytta qyrýar sharýanyń atqarylǵanyn aita kelip, jastardyń patriotizmi degenimiz onyń týyp-ósken jerine, oǵan degen sheksiz súiispenshilikten bastalatynyn aitady. Ulttyń salt-dástúrleri, tili men mýzykasy, ádebieti, salt-joralǵysy, qysqasha aitqanda, ulttyq rýh búgingi azamattardyń, ásirese jastardyń boiynda saqtalý kerektigin erekshe atap kórsetedi. Osylaisha, biz ulttyq kodty, ulttyq biregeilikti saqtaýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinemiz. Al, osy isti oryndaýda Elbasy shyǵarmashylyq ziialy qaýym, onyń ishinde Jazýshylar odaǵy men Ǵylym akademiiasy, ýniversitetter men qoǵamdyq uiymdarǵa nazar aýdarady. Óitkeni, Qazaqstannyń eski ǵana emes, jańarǵan zamanaýi mádenietiniń ókilderi dúniejúzilik alańǵa qalai shyǵatyny, osy memleketti tanystyrýy da mańyzdy bolyp otyr.
Osy baǵdarlamalyq maqalada Qazaqstan Respýblikasynyń óz táýelsizdigin jariialaǵannan keiin, ótken tarihy men mádenietin zerdeleýde atqarǵan sharýasynyń ońy men solyna tiisti baǵa berilgendei boldy. Elimizdiń mádeni murasyn, memlekettik tildegi gýmanitarlyq bilim qoryn, tarihi-mádeni jáne sáýlet eskertkishterin qalpyna keltirýdi, ulttyq ádebiet pen jazýdaǵy kópǵasyrlyq tájiribeni biriktirip, ony zertteýdegi biryńǵai júie qalyptastyrý mindeti de qoiyldy. Al ádebiettiń jańa tarihyn qurastyrý mindeti tek tarihi faktorlardy eskerý ǵana emes, sonymen qosa álemdik ádebiettiń damý zańdylyqtary jáne ishki ulttyq kórkem oi men mádeniettiń damý betalysynan týyndaidy.
Ádebiettiń álemdi tanýdaǵy, halyqtyń rýhani sana-sezimin qalyptastyrýdaǵy orny úlken. 2015 jylǵy sáýirdegi Qazaqstan halqy Assambleiasynyń otyrysynda N.Nazarbaev qazaqstandyq intelligentsiianyń aldyna jalpyhalyqtyq qundylyqtardy nasihattaityn, óskeleń urpaqty Otany men ólkesin súiýge tárbieleitin týyndylardy shyǵarýǵa shaqyrdy.
Onyń aitýy boiynsha kelbeti ózgergen zamanaýi memleketke jańa shyǵarmalar, jańa idealdar men qundylyqtar nasihattalýy tiis. Halyq ziialy qaýym ókilderi, óner men mádeniettiń ókilderinen asqaq rýh, abyroi men namys, otansúigishtik pen adamgershilik qasietterin kórsetetin týyndylar kútetinin de basyp aitqan edi.
Árine, egemendiktiń alǵashqy jyldary eldiń saiasi-ekonomikalyq, áleýmettik jáne óndiristik jaǵdaiy ǵana emes, ádebieti de toqyraýǵa ushyrady. Qoǵamdyq oidy qozǵaityn shyǵarmashylyqty qoldaýǵa Úkimettiń shamasy jete bermeitin edi. Degenmen, aqyndardyń shyǵarmashylyǵy toqtaǵan joq, táýelsizdik tańyna qol jetkizgen halyqtyń qaiǵysy men qýanyshy alǵashqy ýaqyttaǵy shyǵarmalarda aiqyn kórinis taýyp otyrdy. Otanshyldyq qundylyqtar nasihattalyp, birtutas ult bolyp qalyptasý úshin kez-kelgen memlekette eń aldymen damyǵan ekonomika, bilim men ǵylym, dástúrlerdiń saqtalýy men ulttyq mádeniettiń damýyna jaǵdai jasalýy kerek. Osy oraida, halyqtyń rýhani ómirindegi ózekti suraqtardy kóteretin aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary ózekti bola túsedi. Qazaqstan Respýblikasy óz egemendigin jariialap, otyz jyldyq kezeńde etek-jeńin jinap, ásirese «Rýhani jańǵyrý» aiasynda ulttyq rýhaniiat pen óner, ádebiet pen mádeniet salasyn damytýda aitarlyqtai mańyzdy qadamdar jasady:
- osy baǵytqa jaýapty vedomstvolar men organdar, Jazýshylar Odaǵy aimaqtaǵy bólimderiniń jumysy jandandy;
- «Nurly kósh» baǵdarlamasynyń aiasynda Qytai, Mońǵoliia, Resei, Ózbekstan, Qyrǵyzstan jáne Eýropa memleketterinen shyǵarmashyl qaýym eline oralyp, otandyq poeziianyń órkendeýine jańa sipat berdi;
- qazaq aqyndary men jazýshylarynyń shyǵarmalary álemniń tilderine aýdarylyp, AQSh, Angliia, Resei, Ispaniiada tanystyrylymy ótti. Jas aqyndardyń jinaqtary respýblikalyq jáne aimaqtyq deńgeide shyǵaryldy;
- jas aqyndar men jazýshylarǵa arnalǵan músháiralar men olardyń júlde qorlary keńeitildi; jas talanttarǵa beriletin memlekettik syilyqtar men stipendiialar olardyń shyǵarmashylyǵyna stimýl boldy;
- memlekettik tapsyryspen aqyndar men prozashylardyń jinaqtary shyǵarylyp, elimizdiń túpkir-túpkirindegi kitaphanalarǵa taratylýda.
2019 jyly 4 qyrkúiekte elimizde tuńǵysh ret Aziia qalamgerleriniń forýmy bolyp ótti. Bul elimizdegi ádebiet pen ádebiettanýdyń álemdik úrdispen bite qainasyp jatqandyǵyn kórsetedi. Osy forýmdaǵy sózinde Q.Toqaev tutas túrkiniń ortaq muralary «Kúltegin», «Tonykók», «Bilge qaǵan» jyrlary men «Qorqyt ata kitaby» – ádebietimizdiń túp-tamyry ekendigin atap ótti. Ál-Farabi, Qoja Ahmet Iassaýi eńbekteri, Altyn Ordanyń jyraýlyq poeziiasy jalǵasyn taýyp keledi. Al tól ádebiettiń biikke shyǵýy Abaidyń danalyq bolmysymen bailanysty ekenin Memleket basshysy aitty. Ary qarai ol óz sózinde tól ádebietimizdiń kókjiegi keńeiip, álem ádebietiniń damý kóshine qosylǵanyna jáne onyń jetistikterine toqtaldy. Máselen, osy jyldary qazaqstandyq 30 jazýshy men 31 aqynnyń shyǵarmalary BUU 6 tiline aýdarylyp, jaryqqa shyǵarylady.
Al bul týyndylar 5 qurlyqtaǵy 90-nan astam elge, iaǵni 2,5 milliard oqyrmanǵa taraidy. Túrkilik tegin saqtaǵan halyq óz qasiet-qundylyqtaryna qaita bet buryp, ony álemdik ádebietpen tyǵyz bailanystyrýda.
Ǵasyrlar boiy urpaqtardyń ulttyq-otanshyldyq, azamattyq-adamgershilik ustanymdaryn nyǵaityp kelgen qazaq poeziiasynyń taǵdyry da aqyndardyń adýyndy jyrlary arqyly jalǵasa beretini sózsiz. Bul – qazaqtyń ulttyq rýhaniiatyn jahandanýdyń tasqynynda shaiylyp ketpei, báz-baiaǵy qalpynda bolmasa da, sonyń keskin-kelbetin saqtaý mindetinen de týyndaidy. Táýelsiz Qazaqstannyń jańa ádebietiniń negizgi arnasy qazaq poeziiasy jańa tarihtyń kórkemdik-estetikalyq bolmysyn kóterińki rýhpen, realistik sipatymen jyrlap keledi. Úsh jyldyq kezeńde «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasymen birge ulttyq ádebiet te damýdyń jańa deńgeiine kóterilgenin baiqaimyz.
.jpeg)